شمال ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
شمال ایران[۱]
Shomal-Iran.png
مساحت۵۸٬۱۶۷ کیلومترمربع
جمعیت (۱۳۹۵)۷٬۶۸۳٬۰۹۷
پراکندگی۱۳۳ نفر
تعداد شهرستان‌ها۵۲
منطقه زمانیIRST (گرینویچ+۳:۳۰)
-تابستان (دی‌اس‌تی)IRDT (گرینویچ+۴:۳۰)
منظره‌ای از کوهستان البرز در شمال ایران
منظره جنگلی در شمال ایران
منظره کوهستانی در فیلبند استان مازندران
منظره کوهستانی در فیلبند

شمال ایران یا به‌طور کوتاه شُمال اصطلاحی است جغرافیایی که به سرزمینی نسبتاً کم‌وسعت اما سرسبز و حاصلخیز در جنوب دریای مازندران[۲] و شمال رشته‌کوه البرز گفته می‌شود و شامل استان‌های گیلان و مازندران و گلستان است. راه‌های اصلی ورود به شمال جاده‌های هراز، چالوس، فیروزکوه، سمنان-ساری، قزوین-رشت، گردنه حیران و جاده مشهد-گرگان هستند.

پرجمعیت‌ترین شهرها[ویرایش]

رتبه نام شهر استان جمعیت ۱۳۹۵[۳] رتبه در استان
۱ رشت گیلان ۶۷۹٬۹۹۵ ۱
۲ گرگان گلستان ۳۵۰٬۶۷۶ ۱
۳ ساری مازندران ۳۴۷٬۴۰۲ ۱
۴ بابل مازندران ۲۵۰٬۲۱۷ ۲
۵ آمل مازندران ۲۳۷٬۵۲۸ ۳
۶ قائم‌شهر مازندران ۲۰۴٬۹۵۳ ۴
۷ گنبد کاووس گلستان ۱۵۱٬۹۱۰ ۲
۸ بندرانزلی گیلان ۱۱۸٬۵۶۴ ۲
۹ لاهیجان گیلان ۱۰۱٬۰۷۳ ۳
۱۰ بهشهر مازندران ۹۴٬۷۰۲ ۵
عکس از غروب ساحل شهر سرخ رود از شهرهای شمالی ایران
غروب ساحل شهر سرخ رود از شهرهای شمالی ایران
ورزش‌های ساحلی در سرخ رود مازندران
ورزش‌های ساحلی در سرخ رود مازندران
قایق‌سواری در ساحل زیبای محمودآباد از شهرهای شمالی کشور
قایق‌سواری در ساحل زیبای محمودآباد از شهرهای شمالی کشور

ترابری[ویرایش]

جاده‌ای[ویرایش]

شبکه‌های وسیعی از جاده‌ها در شمال ایران مثل نقاط دیگر جهان وجود دارد که شهرها را به یکدیگر وصل می‌کنند. عملیات ساخت آزادراه تهران-شمال که طرح نخست آن در سال ۱۳۵۳ داده شد، پس از گذشت دهه‌ها، این پروژه هنوز گشایش نیافته‌است و در دست ساخت است. این آزادراه قرار است تهران را به چالوس و نوشهر وصل کند. هم‌اکنون قطعات ۱ و ۴ این آزادراه در دست بهره‌برداری و قطعات ۲ و ۳ در دست ساخت هستند. جاده‌های شمال ایران به شرح زیر می‌باشند.

نشان شماره جاده مسافت
(کیلومتر)
شهر مبدأ شهر مقصد شهرهای مهم موقعیت نگاره
Azadrah1-IR.png آزادراه ۱ ۱۳۸ قزوین رشت Rasht - Qazvin freeway.jpg
Azadrah3-IR.png آزادراه ۳ (تهران-شمال) ۱۲۱ تهران چالوس Tehran-Shomal Freeway.jpg
Iran First Level Road 22.png جاده ۲۲ ۱٬۳۲۷ سرخس خلخال مشهد، بجنورد، گرگان، ساری، چالوس، رشت Road 22 (Iran).jpg
Iran First Level Road 49.png جاده ۴۹ ۴۹۴ ساوه آستارا بوئین زهرا، قزوین، منجیل، رشت، رضوانشهر، تالش Road 49 (Iran).jpg
Iran First Level Road 59.png جاده ۵۹ (جاده چالوس) ۱۶۳ کرج چالوس Road 59 (Iran) 2.jpg
Iran First Level Road 77.png جاده ۷۷ (جاده هراز) ۱۸۳ تهران آمل دماوند، رودهن و بومهن Road 77 (Iran).jpg
Iran First Level Road 79.png جاده ۷۹ (جاده فیروزکوه) ۲۵۲ تهران قائمشهر دماوند، فیروزکوه، پل‌سفید، شیرگاه Road 79 (Iran).jpg
Iran First Level Road 81.png جاده ۸۱ ۴۹۴ اردکان ساری دامغان Road 81 in Iran.jpg
Iran First Level Road 83.png جاده ۸۳ ۲۱۱ شاهرود گنبد آزادشهر Road 83 (Iran).jpg

راه‌آهن[ویرایش]

  1. راه‌آهن شمال یا راه‌آهن مازندران، نام یکی از شعبه‌های اصلی از راه‌آهن سراسری ایران است که در سال ۱۳۰۸ خورشیدی در دوران رضا شاه پهلوی، نخستین فاز آن بین شهرهای ساری-بندر شاه افتتاح گردید. این راه‌آهن دارای ۲۷ ایستگاه می‌باشد که ۷ ایستگاه آن مشترک با راه‌آهن خراسان است. راه‌آهن مازندران به نام راه‌آهن شمال نیز مشهور است. حوزه استحفاظی راه‌آهن شمال از سوزن خروجی ایستگاه گرمسار در استان سمنان آغاز و با عبور از کوه‌های البرز و بخش‌هایی از استان تهران وارد استان مازندران و مناطق جنگلی شده و با عبور از شهرهای متعدد و مناطق جلگه‌ای وارد استان گلستان و در انتها به ایستگاه گرگان ختم می‌شود.
  2. خط راه‌آهن قزوین-رشت یا راه‌آهن گیلان[۴][۵][۶] از طرح‌های ملی خطوط ریلی ایران است که از سال ۱۳۸۶ شروع شد،[۷] و در ۱۵ اسفند ۱۳۹۷ به بهره‌برداری رسید.[۸] این خط که دارای ۱۶۴ کیلومتر طول است از شهر قزوین آغاز و در شهر رشت به پایان می‌رسد، طبق برنامه در آینده این خط از شهر رشت به‌طور مجزا در سه مسیر مجزا[۹] خط راه‌آهن رشت-بندر کاسپین، خط راه‌آهن رشت بندر انزلی و خط راه‌آهن رشت-بندر آستارا امتداد پیدا می‌کند. خط راه‌آهن رشت آستارا به راه‌آهن کشور جمهوری آذربایجان متصل می‌شود. با اتمام خط راه‌آهن رشت آستارا، ارتباط بندر عباس درخلیج فارس به هلسینکی فنلاند میسر می‌شود. خط راه‌آهن قزوین-رشت با هزینه ۱۸۰۰ میلیارد تومانی از مهر ۱۳۸۱ شروع به ساخت[۱۰] شده‌است.

هوایی[ویرایش]

فرودگاه‌های فعال شمال ایران به شرح زیر می‌باشند:

ردیف فرودگاه شهر نوع استان
۱ فرودگاه سردار جنگل رشت رشت بین‌المللی گیلان
۲ فرودگاه بین‌المللی دشت ناز ساری ساری بین‌المللی مازندران
۳ فرودگاه گرگان گرگان بین‌المللی گلستان
۴ فرودگاه نوشهر نوشهر داخلی مازندران
۵ رامسر رامسر داخلی مازندران
۶ فرودگاه کلاله کلاله داخلی گلستان

دریایی[ویرایش]

بنادر فعال در کرانه جنوبی دریای مازندران بر اساس میزان تخلیه و بارگیری کالا در سال ۹۸ به شرح زیر می‌باشند:[۱۱]

ردیف بندر شهرستان استان میزان تخلیه و بارگیری کالا در سال ۹۸ (برحسب تن)
۱ امیرآباد بهشهر مازندران ۴٬۰۹۹٬۹۷۶
۲ انزلی انزلی گیلان ۱٬۰۳۴٬۳۲۵
۳ نوشهر نوشهر مازندران ۸۵۵٬۳۰۷
۴ فریدونکنار فریدونکنار مازندران ۱۷۲٬۴۵۵
۵ آستارا آستارا گیلان ۱۵۰٬۶۴۶

حفظ اراضی کشاورزی شمال ایران[ویرایش]

دگرگون کردن بافت زمین‌های کشاورزی، به ساخت‌وساز ویلا غیرقانونی و تخلف است و کار برخی گروه‌ها و تحمیل گران قدرتمند است؛ و پاره‌ای گروه‌های قدرت و لابی‌های مختلفِ قدرت، برخی زمین‌ها را برای کاربری دیگر قرار می‌دهند و پول حاصل از فروش زمین کشاورزی گاهی به بانک‌ها سپرده می‌شوند؛ هرگونه تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی و ساخت‌وساز در مزارع و باغ‌ها ممنوع است و با بزهکاران، بر پایهٔ قانون می‌بایست برخورد صورت بگیرد و گواهی‌های صادره مبنی بر ساخت بَنا یا دیوارکشی اراضی زراعی و باغی به‌دست شورای اسلامی محل یا دیگر دستگاه‌ها وجاهت قانونی ندارد و مانع از برخورد با بزهکاران نخواهد شد.

دولت، وزارت جهاد کشاورزی را موظف کر ده است طرح پایش زمین‌ها و سنددار کردن اراضی کشاورزی را در برنامه‌های خود قرار دهد که با همکاری وزارتخانه‌های جهاد کشاورزی و وزارت راه و شهرسازی، سازمان ثبت اسناد و املاک و معاونت راهبردی ریاست جمهوری انجام می‌شود. وزارتخانه‌های راه و شهرسازی، جهاد کشاورزی و مسکن باید برای نگهداری اراضی کشاورزی کوشش کنند؛ این وزارتخانه‌هایِ مربوط و نیز کارگزاران شهریِ تابعه موظف هستند در نگهداری زمین‌های کشاورزی کوشش کرده و بازرسی کل کشور، در این زمینه، به‌عنوان زمین‌خواری، مسئولان و کسانی که مجوز این دگرگونی کاربری را می‌دهند مورد بازخواست قرار می‌دهد.

هیئت‌وزیران دولت‌های ایران، وزارتخانه‌های کشاورزی، وزارتخانهٔ راه، وزارتخانهٔ کشور و سازمان محیط‌زیست را مکلف کرده که، کلیهٔ ظرفیت‌ها را، به‌منظور جلوگیری از تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی و ویرانی محیط‌زیست شمال کشور در ایران، به‌کارگیرند.

در همین راستا در گزارشی در شهریور ۱۳۹۶ اعلام شد که وزارت راه و شهرسازی مکلف شده نسبت به شناسایی، تصویب و اعلانِ عمومیِ اراضیِ ملی و دولتیِ مستعد در کل کشور با همکاری وزارت جهاد کشاورزی و سازمان‌ها و مؤسسات مربوط ظرف زمان ۶ ماه اقدام کند. همین وزارتخانه همچنین مکلف شد سیاست افزایش تراکم ساختمانی بجای افزایش محدوده شهرها در استان‌های شمالی کشور (گیلان، مازندران و گلستان) را اتخاذ کند؛ و دولت وزارتخانه‌های جهاد کشاورزی، و وزارت راه و شهرسازی و وزارت کشور و سازمان حفاظت محیط‌زیست را مکلف کرد کلیه ظرفیت‌ها و احکام مندرج در قوانین و مقررات برای جلوگیری از تخریب و تغییر کاربری اراضی کشاورزی و ویرانی محیط‌زیست واقع در محدوده، حریم و خارج از حریم شهرهای استان‌های گیلان، مازندران و گلستان را به‌کار گرفته و وظایف خود در این زمینه را اعمال کنند.

هیئت‌وزیران، وزارت جهاد کشاورزی را مکلف کر ده است در حریم و خارج از حریم شهرهای شمالی کشور و در چارچوب آیین پاسبانیِ کاربری زمین‌های زراعی و باغ‌ها، کنش قانونی برای قلع‌وقمع بَنا و مستحدثاتی که به‌صورت غیرمجاز و بدون دریافت مجوز بر روی گستره‌های مربوط ایجادشده است را انجام دهند؛ و وزارت کشور با نگرش مؤخر بودن آن قانون نسبت به دستور شهرداری و اصلاحاتِ بعدی آن، از ارجاع این موارد و پرونده‌ها به کمیسیون‌های مربوط به قانون شهرداری پرهیز کند. دولت کلیهٔ دستگاه‌های اجرایی را موظف کرد از ارایهٔ هرگونه خدمات زیربنایی به ساخت‌وسازهای ناروا خودداری کنند. همچنین راه‌اندازی گلخانه، دامداری، مرغداری، استخر پرورش ماهی و دیگر تولیدات کشاورزی و کارگاه‌های صنایع تکمیلی و خوراکی در روستاها نیازمند دریافت مجوز از سازمان جهاد کشاورزی استان است.

عکس از دریاچه عباس‌آباد در بهشهر استان مازندران
دریاچه عباس‌آباد در بهشهر مازندران

محورهای کلان سیاست دولت ایران دربارهٔ این مناطق[ویرایش]

  • ابلاغ اصول و ضوابط تهیه طرح‌های جامع و هادی در خصوص گستره‌های شهری و روستاهای شمالی
  • جلوگیری از تخریب و دگرگونی کاربری اراضی کشاورزی واقع در محدوده، حریم و خارج از حریم شهرهای استان‌های شمالی کشور با استفاده از تمامی ظرفیت‌ها و احکام مندرج در قوانین و مقررات
  • اتخاذ روش افزایش تراکم ساختمانی به‌جای افزایش گستره شهرها در استان‌های شمالی کشور ایران (گیلان، مازندران و گلستان)
  • کنش قانونی برای قلع‌وقمع بَنا و مستحدثاتی که به‌صورت بی پروانه روی گستره‌های ممنوع ایجادشده است
عکس از تله کابین شهرک توریستی تفریحی نمک آبرود، در استان مازندران
تله کابین شهرک توریستی تفریحی نمک آبرود، در استان مازندران

شمال ایران در عهد اشکانی[ویرایش]

آنچه در ذیل آمده، توصیفی است که استرابو جغرافی‌دان قرن اول میلادی و عهد اشکانیان، از مردمان حاشیه جنوبی دریای هیرکانی یا کاسپین (دریای مازندران/خزر) بیان نموده‌است:[۱۲] و[۱۳]

بخش دوم از آسیای شمالی با دریای کاسپین آغاز می‌شود که به دریای هیرکانی هم معروف است. ما در اینجا از این دریا و ملتهایی که بر ساحل آن زندگی می‌کنند، صحبت می‌کنیم. این دریا از اقیانوس به سمت جنوب آغاز می‌شود و در ابتدا بسیار باریک است؛ و کم‌کم تا ۵۰۰ استادیوم وسیع می‌شود.

اراستوسن می‌گوید که ناوبری در این دریا برای یونانیان شناخته شده بود. بخشی از سفر در امتداد سواحل آلبانی و کادوسی حدود ۵۴۰۰ استادیا می‌گردید؛ و سپس بخشی که متعلق بود به سرزمین اناریاکی، مَردی و هیرکانی؛ و تا آنجا که دهانه رودخانه جیحون حدود ۴۸۰۰ استادیا و به لگسارتس حدود ۲۴۰۰ استادیا. البته این اطلاعات، بخصوص فاصله‌ها ممکن است چندان دقیق نباشد. قبائل نزدیک دریا، همچنین عشایر و قبائل اروپایی، اسکیتیان و سرمتی‌ها هستند. یونانیان باستان تمام قبائل شمالی را با نام مشترک از اسکیت‌ها، و کِلتو (سِلتو)- اسکیت‌ها می‌نامیدند. همچنین قبائل ساکائی و ماساژت‌ها که در طرف شرقی دریای هیرکانی ساکن بوده‌اند.

عشایر یا قبائل سرگردان، که در سمت شرقی دریای کاسپین زندگی می‌کردند، داهه یا پرنی نامیده می‌شدند. پس از آنجا با کویری روبرو می‌شویم و سپس به هیرکانیا می‌رسیم. در سرزمین هیرکانیا دریای کاسپین عمیق و گسترده می‌شود و این تا سرزمین ماد و کوه‌های ارمنستان ادامه دارد. دریا، تپه‌ها و کوهستان در اینجا شکلی «هلالی» می‌گیرد. با فاصله گرفتن از دریا و نزدیک شدن به دامنه کوه‌ها تا رسیدن به ارتفاعات، در بخش کوچکی از این سرزمین برخی قبائل آلبانی و ارمنی و بخش بزرگتری توسط گلائی‌ها، کادوسیان، آمردی‌ها، ویتی‌ها، و اناریاکائی– که برخی قبائل پرهسی (محتملا پارسی؟) نیز با آن‌ها هستند- ساکن‌اند.

در سرزمین ویتی‌ها، شهری با دیوار در اطرافش توسط آئینیانس ساخته شده‌است، که اکنون آن را آئینا (آئینیانا) می‌نامند. در این شهر زره‌پوش یونانی، کشتی‌های جنگی (بی‌باک)، و مقبره‌هایی مشاهده شده‌است. همچنین نیز در شهر اناریا، یک اوراکل وجود دارد که مشاوره دربارهٔ خوابها می‌دهد؛ و همچنین بقایایی از مهاجرنشین‌های یونانی مشاهده شده‌است. اما این قبائل به خاطر طبیعت خشن و ناهموار منطقه، بیشتر به شکارگری و غارتگری می‌پردازند و بیشتر استعداد در جنگیدن دارند تا دامداری و کشاورزی. بخش بزرگتر ساحل در پای منطقه کوهستانی که به ۵۰۰۰ استادیا می‌رسد، در تصرف کادوسیان است، اما این سرزمینها، کم حاصل است.

هیرکانیا سرزمینی بسیار حاصلخیز و گسترده‌است و دربرگیرنده دشتها و شهرستانهای قابل توجهی است. مانند تالابروس، سمریان و کارتا و محل اقامت خانواده سلطنتی، تِیْپْ (یا تپه)، که گفته می‌شود کمی بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است و به فاصله ۱۴۰۰ استادیوم از کاسپین گیت واقع است. تاک‌های فراوان و درخت‌های انجیر پرمحصول دارد. زنبورهای عسل در میان درختان کندو دارند و قطرات عسل از برگها می‌چکد. در ماتیانه و ماد و سکاسنه و ارکسنه و ارمنیه نیز تقریباً چنین است.

اما نه به این دریا و نه به این سرزمین توجه خاصی نشده‌است؛ و این به دلیل حاکمان آن بوده‌است. اولین فرمانداران هیرکانیا بربرها بودند، سپس مادها، هخامنشیان و در نهایت پارتیان بودند. باید افزود که تمام سرزمین‌های مجاور آن دریا نیز یا بیابان بی آب و علف است یا پناهگاه‌های راهزنان و بیابانگردان که بر بیابانها می‌افزایند. در دوره کوتاه تسلط مقدونیان هم توجه چندانی بدان نشد، چرا که هم دور بودند و هم دائماً در حال جنگ با دیگران.

بنا به گفته آریستوبولوس هیرکانیا، سرزمینی جنگلی است و در آن به تولید و کاشت درختان بلوط می‌پردازند، اما کاج و سرو که در هندوستان فراوان است، ندارد. منطقه نسا را نیز متعلق به هیرکانیا می‌دانند، البته برخی نویسندگان، نظر متفاوت دارند.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Tahmasbpour, Ali (2016). The Mystery of Mazandaran's Daevas. Volume II:The Rostam's Seven Labours. Tehran.Ashjae. ISBN 978-600-97086-1-1.
  2. DARYĀ-YE MĀZANDARĀN, (Cross-Reference), “DARYĀ-YE MĀZANDARĀN” Encyclopædia Iranica, online edition
  3. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵». مرکز آمار ایران. ۲۳ اسفند ۱۳۹۵.
  4. https://www.khabaronline.ir/news/1238483/راه-آهن-گیلان-به-بهره-برداری-رسید
  5. http://dolat.ir/video/319367
  6. https://www.ilna.ir/بخش-گیلان-106/736944-افتتاح-راه-آهن-گیلان-هدیه-رئیس-جمهوری-به-گیلانیان-است
  7. http://www.irinn.ir/fa/news/643833/افتتاح-راه-آهن-رشت-قزوین
  8. قطار به گیلان رسید/ اعزام 120 نفر از خانواده شهدا به مشهد مقدس ایسنا
  9. http://www.rai.ir/dorsapax/userfiles/file/map-mojood.jpg
  10. عملیات اجرایی راه‌آهن قزوین - رشت - بندرانزلی با حضور رئیس‌جمهوری آغاز شد ایسنا
  11. «آمار سالیانه تخلیه و بارگیری کالا به تفکیک بنادر». سازمان بنادر و دریانوردی جمهوری اسلامی ایران.
  12. طهماسب پور کوتنائی، علی (۱۳۹۵). راز دیوان مازندران. جلد اول: گفتار اندر پادشاهی کیکاووس و رفتن او به مازندران. تهران: اشجع. ص. ۸۷. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۶۱۳-۹۲-۲.
  13. Strabo- Book XI- Chapter 6&7- page 239 to 243

پیوند به بیرون[ویرایش]