گاه‌شماری در ایران

امروز

۲ خرداد ۱۳۹۲

پنجشنبه

۲۳

مهٔ ۲۰۱۳

استفاده از گاه‌شمار یا تقویم در ایران به بیش از دو هزار سال قبل از میلاد مسیح و همچنین پیش از پیدایش زرتشت بر می‌گردد. در گذر زمان گاه‌شماری ایرانی دگرگونی‌های زیادی کرده‌است. در ایران از روش‌های گاه‌شماری متفاوت مانند گاه‌شماری خورشیدی و گاه‌شماری ماهی و همچنین با مبداهای متفاوت مانند تاج‌گذاری کوروش یا هجرت محمد استفاده شده‌است.

یکی از کوشش‌های همیشگی ایرانیان، تنظیم سال‌شماری بوده‌است که با تقویم طبیعی و دوره رویدادهای کیهانی، حداکثر انطباق را داشته‌باشد. این کوشش منجر به ایجاد و بهره برداری از تقویم‌ها و نظام‌های گاه‌شماری بسیار متعدد و متنوعی شد که در نهایت با تدوین و تنظیم تقویم اعتدالی ایرانی به حداکثر دقت ممکن برای تطبیق تقویم قراردادی با تقویم طبیعی دست یافته شد. و امروزه نیز این تقویم همچنان دقیق‌ترین تقویم تاریخ بشر شناخته می‌شود. گمان نمی‌رود که هیچ ملت و تمدنی به اندازه ایرانیان تا این اندازه به بررسی و پژوهش در تقویم‌شناسی پرداخته‌باشند. فهرست نسخه‌های خطی احمد منزوی، خود به تنهایی نشان‌دهنده بیش از دو هزار نسخه تقویمی و خطی منتشرنشده به زبان فارسی است. بیشترین کتیبه‌های باستانی در زمینه نجوم و گاه‌شماری که در میان‌دورود بدست آمده‌اند، به دوران فرمانروایی کاسیان و هخامنشیان منسوب هستند. کوشش و پیگیری شگفت‌انگیز دانشمندان ایرانی، منجر به پیدایی دقیق‌ترین گاه‌شماری جهان در ایران شده‌است.[۱]

تاریخچه گاه‌شماری ایران

نوشتار اصلی: تاریخچه تقویم ایرانی

گاه‌شماری ایرانی برگرفته از گاهشماری بابلی با سال ۱۲ماه سی روزه بوده که هر ۶سال یکبار ۱۳ماهه می‌شده‌است. همه اینگونه تقویم‌های ۳۶۵روزه برگرفته از تقویم مصری اند. این تقویم در دوره هخامنشیان تغییراتی کرده و بصورت تقویم زرتشتی درآمد. در زمان اردشیر اول پادشاه ساسانی تقویم ایرانی متاثر از تقویم جولیانی به سال ۳۶۵روزه درآمد و به آخر سال ۵ روز اضافه شد و در دوره یزدگرد سوم هم تغییراتی کرد. پس از شکست ایرانیان و تسلط اعراب تقویم هجری قمری جایگزین تقویم خورشیدی ایرانی شد. اما بجت ضرورت تعیین سال فصلی و مالی جهت زمان پرداخت مالیات کشاورزان، تقویم خورشیدی (ازجمله: تقویم خراجی) کاربرد داشت اما از مبدأ حقیقی آن گاه تا دوماه عقب می‌افتاد.

در ۳ رمضان ۴۷۱ هجری قمری، تقویم جلالی که شکل کاملتر تقویم ایرانی بود ایجاد شد. این تقویم ضمن تغیراتی درقالب تقویم هجری خورشیدی برجی درآمده، در ۲ اسفند ۱۲۸۹ بعنوان تقویم مالی کشور رسمیت یافت. پس از آن با تغییراتی در عناوین ماه‌ها و تعدیل آنها درقالب تقویم هجری خورشیدی، در تاریخ ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ تقویم رسمی ایران اعلام شد. تا قبل از آن تقویم هجری قمری کاربرد عمومی داشت.

گاه‌شماری ایران باستان

نوشتار اصلی: گاه‌شماری در ایران باستان

گاه‌شماری ایرانی برگرفته از گاهشماری بابلی با سال ۱۲ماه سی روزه بوده که هر ۶سال یکبار ۱۳ماهه می‌شده‌است. همه اینگونه تقویم‌های ۳۶۵روزه برگرفته از تقویم مصری اند. این تقویم در دوره هخامنشیان تغییراتی کرده و بصورت تقویم زرتشتی درآمد. در زمان اردشیر اول پادشاه ساسانی تقویم ایرانی متاثر از تقویم جولیانی به سال ۳۶۵روزه درآمد و به آخر سال ۵ روز اضافه شد و در دوره یزدگرد سوم هم تغییراتی کرد. پس از شکست ایرانیان و تسلط اعراب تقویم هجری قمری جایگزین تقویم خورشیدی ایرانی شد. اما بجت ضرورت تعیین سال فصلی و مالی جهت زمان پرداخت مالیات کشاورزان، تقویم خورشیدی (ازجمله: تقویم خراجی) کاربرد داشت اما از مبدأ حقیقی آن گاه تا دوماه عقب می‌افتاد.

گاه‌شماری هجری قمری

نوشتار اصلی: گاه‌شماری هجری قمری

تقویم هجری قمری در تاریخ ایران پس از اسلام تاکنون کاربرد دارد و تا پیش از مشروطیت مهمترین تقویم معمول ایرانیان بوده‌است.

گاه‌شماری جلالی

نوشتار اصلی: گاه‌شماری جلالی

گاه‌شماری جلالی در دورهٔ ملکشاه سلجوقی با فرمان خواجه نظام‌الملک توسط عده‌ای از ریاضی دانان ایرانی و در راس آنان حکیم عمر خیام در ۳ رمضان ۴۷۱ هجری قمری تدوین شد. در ایران پس از اسلام، گاهشماری هجری قمری کاربرد داشت و گاهشماری جلالی نیز پس از درگذشت ملکشاه، تا پیش از مشروطه در ایران رسمیت نداشت و با تغییراتی از جمله در مبدأ و اسامی و طول ماهها در قالب تقویم هجری شمسی برجی از سال ۱۲۸۹ هجری خورشیدی در ایران به کار رفت.

مبدأ گاه‌شماری جلالی، سال جلوس ملکشاه بر تخت سلطنت و سرآغاز آن جمعه، اول فروردین سال نخستین جلالی (۴۵۸ هجری خورشیدی)، برابر نهم رمضان سال ۴۷۱ هجری قمری قراردادی (۱۵ مارس ۱۰۷۹ میلادی جولیانی مطابق ۲۱ مارس ۱۰۷۹ میلادی گرگوری) بود که تفاضل آن با تقویم هجری خورشیدی ۴۵۷ سال می‌باشد. در این گاهشماری روز اول سال طوری تنظیم شده‌است که با برابری بهاری همگام شود و در پایان سال‌ها ۳۶۵ یا ۳۶۶ روز دارند. طول ماههای آن را مانند گاهشماری یزدگردی ۳۰روزه با ۵روز افزوده و به احتمالی ضعیفتر مانند تقویم برجی براساس توقف نسبی خورشید در برجها بین ۲۹ تا ۳۲روزه دانسته‌اند.

گاه‌شماری هجری خورشیدی برجی

نوشتار اصلی: گاه‌شماری هجری خورشیدی

گاه‌شماری هجری خورشیدی را نخستین بار عبدالغفارخان نجم‌الدوله با توجه به تقویم جلالی استخراج کرد. تقویم جلالی بدستور ملکشاه سلجوقی، براساس تقویم یزدگردی با تطبیق دقیق آغاز سال با اعتدال ربیعی شکل گرفت. مبدأ آن روز ۱۰ رمضان ۴۷۱ هجری قمری، برابر با اول نوروز سال نخستین جلالی بود و طول ماه‌های آن مانند تقویم یزدگردی و اسامی آنها فارسی بوده‌است.

نجم‌الدوله برای اولین بار عبارت ۱۲۶۴ هجری شمسی را در حاشیه تقویم سال ۸۰۷ جلالی مطابق ۳-۱۳۰۲ هجری قمری ذکر کرد و از آن تاریخ به بعد، تقویمی را در ایران رایج کرد که برای اولین بار اساس آن شمسی و مبداء آن هجرت پیامبر اسلام از مکّه به مدینه باشد. ماههای آن براساس اسامی عربی برج‌های دوازده‌گانه فلکی (حمل، ثور، جوزا... حوت) و طول آنها برمبنای توقف نسبی خورشید در بروج مذکور ۲۹ تا ۳۲روزه بود. تقویمی که او نوشت، به تقویم هجری شمسی بُرجی معروف است. این تقویم در دوره دوم مجلس شورای ملی ایران در ۲۱ صفر ۱۳۲۹ مطابق ۲ اسفند (حوت) ۱۲۸۹، به عنوان مقیاس رسمی زمان محاسبات مالی کشور پذیرفته شد. دستکم تا ربع قرن پیش از آن، تقویمهایی بر اساس گاه‌شماری هجری شمسی در ایران استخراج و چاپ می‌شد. ۱۵ سال بعد در پنجمین دوره مجلس شورای ملی قانون گاه‌شماری هجری شمسی به تصویب رسید.

ماه‌های تقویم هجری خورشیدی برجی، بین ۲۹ تا ۳۲روزه و طول ماه‌ها در هرسال بستگی به توقف سالانه خورشید در هر برج متفاوت بوده‌است. طول ماه‌ها: حمل (۳۰ یا ۳۱روزه)، ثور (۳۱ یا ۳۲روزه)، جوزا (۳۱ یا ۳۲روزه)، سرطان (۳۱ یا ۳۲روزه)، اسد (۳۱ یا ۳۲روزه)، سنبله (۳۰ یا ۳۱روزه)، میزان (۳۰ یا ۳۱روزه)، عقرب (۲۹ یا ۳۰روزه)، قوس (۲۹ یا ۳۰روزه)، جدی (۲۹ یا ۳۰روزه)، دلو (۲۹ یا ۳۰روزه)، حوت (۲۹ یا ۳۰روزه).

گاه‌شماری رسمی ایران

نوشتار اصلی: گاه‌شماری رسمی ایران

گاه‌شماری رسمی ایران هجری خورشیدی است که در ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ (۱۹۲۵ میلادی) در مجلس شورای ملی تصویب شد و به موجب آن طول و نام ماه‌های سال اصلاح شد. طول ماه‌ها که در هر سال متغیر بود و از ۲۹ تا ۳۲ روز تغییر می‌کرد به شش ماه ۳۱ روزه، پنج ماه ۳۰ روزه و یک ماه ۲۹ روزه (که در سال‌های کبیسه ۳۰ روز می‌شود) دقیق شد و نام ماه‌ها از نام عربی برج‌های فلکی به نام‌های امروزی آن (فروردین تا اسفند) تغییر کرد.

این گاه‌شماری، مانند گاه‌شماری هجری خورشیدی برجی، بر مبنای طول و سرآغاز سال گاه‌شماری جلالی است ولی آن مانند گاهشماری هجری قمری، سال هجرت پیامبر اسلام، محمد، سال ۶۲۲ میلادی از مکه به مدینه می‌باشد. هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه در ربیع‌الاول (شهریور و مهر) سال ۱ هجری برابر با سپتامبر ۶۲۲ میلادی می‌باشد.

سرآغاز گاهشماری ایران روز جمعه «۱ فروردین سال ۱ هجری خورشیدی» برابر با ۲۹ شعبان ۱ سال پیش از هجرت (۳۰ شعبان هلالی) و مطابق با ۱۹ مارس ۶۲۲ میلادی (۲۲ مارس گریگوری)، یعنی ۱۱۹ روز پیش از مبدأ گاه‌شماری هجری قمری و ۱۷۹ روز پیش از هجرت است.

در این گاه‌شماری معیار شروع سال، ۱ فروردین و معیار لحظه تحویل سال اعتدال بهاری است ولی مکانی که باید مبدأ محاسبهٔ تقویم قرار گیرد مشخص نشده‌است. بعضی (از جمله ایرج ملکپور) نصف‌النهار ۵۲٫۵ درجهٔ شرقی را مرجع محاسبات این تقویم گرفته‌اند و برخی دیگر (از جمله راین‌گولد و درشوویتز در Calendrical Calculations) شهر تهران را. این دو مبدأ تا حدود سال ۱۴۶۹ هجری شمسی اختلافی در گاه‌شماری ایجاد نمی‌کنند ولی برای تعیین کبیسه بودن یا نبودن سال ۱۴۶۹، لازم است مبدأ این گاه‌شماری مشخص شود.

تقسیمات گاه‌شماری رسمی

پس از اصلاح و تعیین نام ماه‌های سال و تصویب دقیق زمان ابتدا و انتهای هر ماه و فصل‌های سال، مجلس شورای ملی تقسیم بندی سالیانه را به این صورت ابلاغ کرد:

یک سال رسمی ایران، یک سال خورشیدی است که تشکیل شده‌است از ۱۲ ماه، که شش ماه اول ۳۱ روز، پنج ماه دوم ۳۰ روز و ماه آخر ۲۹ روز می‌باشد. هر ۴ یا بندرت ۵ سال یکبار طول ماه آخر ۳۰ روز است که آن سال به سال کبیسه معروف است.

این سالنما پس از ساماندهی در افغانستان بطور رسمی و در منطقه کردستان به صورت غیر رسمی نیز بکار برده می‌شود. طول سال و فصلها در همه جا یکسان ولی ماه‌ها در هر زبان و گویشی نام خاصی دارند. که به ترتیب عبارت‌اند از:

ماه‌های هجری خورشیدی
ترتیب	تعداد روزها	فارسی ایران	فارسی افغانستان	پشتو	کردی	تاریخ‌های میلادی	فصل
۱	۳۱	فروردین	حمل	وری	خاکه‌لێوه	۲۱ مارس – ۲۰ آوریل	بهار
۲	۳۱	اردیبهشت	ثور	غویی	گوڵان	۲۱ آوریل – ۲۱ مه
۳	۳۱	خرداد	جوزا	غبرګولی	جۆزەردان	۲۲ مه – ۲۱ ژوئن
۴	۳۱	تیر	سرطان	چنګاښ	پووشپەڕ	۲۲ ژوئن – ۲۲ ژوئیه	تابستان
۵	۳۱	مرداد	اسد	زمری	گەلاوێژ	۲۳ ژوئیه – ۲۲ اوت
۶	۳۱	شهریور	سنبله	وږی	خەرمانان	۲۳ اوت – ۲۲ سپتامبر
۷	۳۰	مهر	میزان	تله	ڕەزبەر	۲۳ سپتامبر – ۲۲ اکتبر	پاییز
۸	۳۰	آبان	عقرب	لړم	خەزەڵوەر	۲۳ اکتبر – ۲۱ نوامبر
۹	۳۰	آذر	قوس	لیندۍ	سەرماوەز	۲۲ نوامبر – ۲۱ دسامبر
۱۰	۳۰	دی	جدی	مرغومی	بەفرانبار	۲۲ دسامبر – ۲۰ ژانویه	زمستان
۱۱	۳۰	بهمن	دلو	سلواغه	ڕێبەندان	۲۱ ژانویه – ۱۹ فوریه
۱۲	۲۹ یا ۳۰	اسفند	حوت	کب	رەشەمە	۲۰ فوریه – ۲۰ مارس

کبیسه‌گیری گاه‌شماری رسمی

تقویم رسمی ایران معمولاً هر چهار یا بندرت پنج سال یکبار کبیسه می‌شود. برای جبران کسر سال حقیقی، در آغاز هر دورهٔ ۲۹، ۳۳ یا ۳۷ساله، یک کبیسه پنج ساله وجود دارد. در یک فراز پنج‌هزارساله، مابازای هر دورهٔ ۳۷ساله، نزدیک به پنج دورهٔ ۲۹ساله و تقریباً ۲۰ دورهٔ ۳۳ساله وجود دارد. ترتیب و توالی کبیسه‌ها قاعده‌مند نیست. چنانچه لحظه تحویل سال خورشیدی بعد از ظهر ۳۶۶اُمین روز از سال باشد، آن سال کبیسه و روز بعد نوروز است.

سالهای کبیسه یک قرن اخیر با توجه به دوره‌ها:
(دورهٔ ۳۳ساله): ۱۲۸۰ - ۱۲۸۴ - ۱۲۸۸ - ۱۲۹۲ - ۱۲۹۶ - ۱۳۰۰ - ۱۳۰۴ - ۱۳۰۸
(دورهٔ ۳۳ساله): ۱۳۱۳ - ۱۳۱۷ - ۱۳۲۱ - ۱۳۲۵ - ۱۳۲۹ - ۱۳۳۳ - ۱۳۳۷ - ۱۳۴۱
(دورهٔ ۲۹ساله): ۱۳۴۶ - ۱۳۵۰ - ۱۳۵۴ - ۱۳۵۸ - ۱۳۶۲ - ۱۳۶۶ - ۱۳۷۰
(دورهٔ ۳۳ساله): ۱۳۷۵ - ۱۳۷۹ - ۱۳۸۳ - ۱۳۸۷ - ۱۳۹۱ - ۱۳۹۵ - ۱۳۹۹ - ۱۴۰۳.

گاه‌شماری حسابی

برای تقویم جلالی، و بدنبال آن هجری خورشیدی و ایرانی، تا کنون توسط محققان، الگوریتمهایی ارائه شده‌است که یکی از این محاسبات بعنوان تقویم حسابی توسط احمد بیرشک به مجامع علمی ارائه شده‌است و بعنوان تقویم حسابی در کنار تقویم رسمی مشهور بوده و بعلت خطی بودن این تقویم کاربرد آن آسانتر است. این تقویم با توجه به زیردوره‌ها و دوره‌های میانی تقویم جلالی و تکمیل آن در قالب یکدوره بزرگتر ۲۸۲۰ ساله ایجاد شده‌است. دوره بزرگ مذکور ابتدا توسط ذبیح بهروز محاسبه، کشف و پیشنهاد داده شد آنگاه توسط احمد بیرشک دوره‌های میانی آن تعریف شد و مدون گردید.

دیگر گاهشماری حسابی که دقیقترین کبیسه بندی -رایانه‌ای- را داراست گاهشماری حسابی رایانه‌ای توسط موسی اکرمی تدوین شده‌است و ادامه تقویم بیرشک و به مراتب از آن نجومی تر می‌باشد.

گاهشماری حسابی بهروز-بیرشک

طبق کبیسه‌های پیشنهاد شده از جمله زیج ایلخانی تقویم جلالی دارای یکدوره ۱۲۸ ساله با جمعاً ۳۱ روز کبیسه‌است. هر دوره کبیسه گیری ۱۲۸ ساله شامل یک زیرْدورهٔ ۲۹ ساله و سه زیردوره ۳۳ ساله‌است. که هر زیرْدوره یک کبیسه با فاصله پنج ساله در آغاز، پیش از کبیسه‌های چهارساله دارد. بدنبال دوره‌های تقویم جلالی کبیسه گیری پیشنهادی ذبیح بهروز دوره بزرگ ۲۸۲۰ ساله وجود دارد که مورد توجه احمد بیرشک نیز قرار گرفته و میاندوره‌های آن را نیز نظم بخشید و تدوین کرد. در طی این دوره بزرگ ساعت تحویل سال تکرار می‌شود. و شامل ۲۲ دوره ۱۲۸ ساله سابق جلالی بعلاوه یک کبیسه چهارسالی در پایان دوره بزرگ است. در این شیوه سال خورشیدی ۳۶۵٬۲۴۲۱۹۸۵۸ روز و میزان دقت آن یک روز در هر ۴٬۷۶۱٬۹۰۵ سال می‌باشد. این دوره جامعترین کبیسه گیری سال خورشیدی می‌باشد. دوره پیش با احتساب سال صفر سالهای (۲۳۴۵- تا ۴۷۴) می‌باشد. دوره اخیر سالهای (۴۷۵ تا ۳۲۹۴) می‌باشد. تحویل سال آغاز هر دوره (مانند:۴۷۵) در لحظه ظهر (مرز تحویل سال) می‌باشد و سال پایانی (مانند:۳۲۹۴) کبیسه‌است.

جدول اعداد تعیین کننده کبیسه «تقویم حسابی بهروز-بیرشک» در یک زمانبندی ۵۶۴۰ ساله
الف: برای سالهای مثبت: ۰ – ۴ – ۸ – ۱۲ – ۱۶ – ۲۰ – ۲۴ (۲۵) – ۲۹ – ۳۳ – ۳۷ – ۴۱ – ۴۵ – ۴۹ – ۵۳ – ۵۷ (۵۸) – ۶۲ – ۶۶ – ۷۰ – ۷۴ – ۷۸ – ۸۲ – ۸۶ – ۹۰ (۹۱) – ۹۵ – ۹۹ – ۱۰۳ – ۱۰۷ – ۱۱۱ – ۱۱۵ – ۱۱۹ (۱۲۰) – ۱۲۴
ب: برای سالهای منفی دوره پیش با احتساب سال صفر: ۰ – ۴ – ۸ – ۱۳- ۱۷ – ۲۱ – ۲۵ – ۲۹ – ۳۳ – ۳۷ – ۴۲ – ۴۶ – ۵۰ – ۵۴ – ۵۸ – ۶۲ – ۶۶ – ۷۰ – ۷۵ – ۷۹ – ۸۳ – ۸۷ – ۹۱ – ۹۵ – ۹۹ – ۱۰۳ – ۱۰۸ – ۱۱۲ – ۱۱۶ – ۱۲۰ – ۱۲۴

برای دوره ۲۸۲۰ سال اخیر از سال ۴۷۴ تا ۳۲۹۳ هجری خورشیدی چنانچه درنتیجه تقسیم سال موردنظر بر عدد ۱۲۸ یکی از اعداد جدول فوق باقی‌مانده باشند آن سال کبیسه خواهد بود. برای دوره پیش، از سال ۲۳۴۶- تا سال ۴۷۳ هجری خورشیدی اعداد داخل (دوکمان) با یک شماره بیشتر نسبت به عدد قبل بجای آن بعنوان باقی‌مانده ملاک خواهد بود. (بعلت وجود شکاف در پایان هر دوره، دورهٔ محاسبه کبیسه با دورهٔ اصلی یکسال تفاضل خواهد داشت.)

برای نمونه می‌خواهیم بدانیم سال ۱۳۹۱ کبیسه‌است یا نه؟
آنرا بر ۱۲۸ تقسیم می‌کنیم که حاصل قسمت عدد ۱۰ و باقی‌مانده که ملاک تعیین کبیسه‌است عدد ۱۱۱ می‌باشد که با توجه به ردیف الف جدول عددی فوق که ۱۱۱ را دارد سال ۱۳۹۱ سالی کبیسه‌است.

گاهشماری حسابی رایانه‌ای

این گاهشماری حسابی که بوسیله موسی اکرمی تدوین شده، به همین نام بعنوان جامعترین و دقیقترین تقویم خورشیدی ممکن معرفی شده‌است. این تقویم مانند تقویم حسابی بیرشک دارای یکدوره حسابی ۲۸۲۰ ساله و تا حدودی با میان دوره‌های مشابه می‌باشد ولی میان دوره‌های میانی آن نیز با محاسبه ریاضی رایانه‌ای منظم و تدوین شده‌است نه مانند تقویم بیرشک به صورت صرفاً قراردادی. دوره کبیسه گیری محاسبه شده از قرار زیر است:

۲۸۲۰=۱۲۸+{۴×(«۵×۱۲۸»+۳۳)}

برای آنکه بدانیم بر اساس شیوه رایانه‌ای یک سال کبیسه‌است یا نه؟
کافی است مجموع سال با پایان دوره (۲۳۴۶) در کسر سال ضرب شود. برای مثال از فرمول زیر بهره گرفته شود برای نمونه سال ۱۳۹۱:

(۱۳۹۱+۲۳۴۶)×(۶۸۳÷۲۸۲۰)=۲۲۲/۰۹۶۰۹۹۲۹

درصورتیکه کسر (عدد اعشار) حاصل، از مضرب رابطه (۲۸۲۰÷۶۸۳) یا ۰/۲۴۲۱۹۸۵۸ که کسر سال و محدوده زمانی کبیسه‌است کمتر باشد (مانند مثال فوق) آن سال کبیسه خواهد بود. عدد صحیح حاصل نماینده تعداد کبیسه از آغاز یکدوره نجومی است. برای سال‌های منفی وجود سال صفر فرض شده‌است و این رابطه برای سال ۲۳۴۶- به بعد می‌باشد.

انواع گاه‌شماری‌های ایران

برخی از مشهورترین سال‌شمارهایی که در ایران کاربرد داشته و دارند (تقریباً به ترتیب زمان پیدایش و کاربرد) به شرح زیر است:

• گاه‌شماری میترایی (آریایی)
• گاه‌شماری کردی(مادی)
• گاه‌شماری هخامنشی (پادشاهی)
• گاه‌شماری زرتشتی (اوستایی)
• گاه‌شماری اوستایی نو
• گاه‌شماری میلادی
• گاه‌شماری خراجی
• گاه‌شماری یزدگردی
• گاه‌شماری هجری قمری
• گاه‌شماری جلالی
• گاه‌شماری هجری خورشیدی برجی
• گاه‌شماری هجری خورشیدی
• گاه‌شماری خوارزمی
• گاه‌شماری شهریاری
• گاه‌شماری حیوانی
• گاه‌شماری طبری(تبری)
• گاه‌شماری گیلکی
• گاه‌شماری دیلمی
• گاه‌شماری سنگسری
• گاه‌شماری کوهدشتی
• گاه‌شماری پشتکوهی
• گاه‌شماری محلی نطنز و کاشان
• گاه‌شماری بهائی
• گاه‌شماری شاهنشاهی
• گاه‌شماری کردی گرمسیری سلطانی
• گاه‌شماری رسمی ایران

از برخی از این گاه‌شماری‌ها شواهد دقیق و مدونی در دسترس نیست ولی با کاوش متون تاریخی و بررسی زمان بندی جشن‌ها و رسوم کهن آریایی مانند نوروز، شب یلدا (چله)، جشن سده و... به میزان زیادی شناخته و دسته بندی شده‌اند. رضا مرادی غیاث‌آبادی تقویم‌هایی با عناوین آریایی، میترایی، خیامی، زرتشتی(زردشتی) را جعلی، نادرست و یا دستخوش تحریف می‌داند.

جستارهای وابسته

• تاریخچه تقویم ایرانی
• گاه‌شماری هجری خورشیدی
• گاه‌شماری جلالی
• گاه‌شماری افغانستان
• هجرت محمد

پانویس و منابع

• اکرمی، موسی. گاه‌شماری ایرانی. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، ۱۳۸۰. شابک ‎۹۶۴‐۵۷۹۹‐۴۲‐۲.
• تاریخ‌شناسی، پایهٔ پیش‌دانشگاهی، رشتهٔ علوم انسانی، دفتر برنامه‌ریزی و تالیف کتاب‌های درسی ایران، ۱۳۸۵. (بازنگری شده)

• Reingold, Edward M. & Dershowitz, Nachum. Calendrical Calculations. The millenium edition, Cambridge University Press, 2001. ISBN 0-521-77752-6.

• مبدل جهانی تقویم که تقویم رسمی ایران را نیز با عنوان «Persian Calendar» و تقویم حسابی بیرشک را در زمینه زرد با عنوان «Persian Algorithmic Calendar» در بردارد.
• یک مبدل تاریخ شمسی به میلادی و برعکس