حاجی‌فیروز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از حاجی فیروز)
پرش به: ناوبری، جستجو
یک بازیگر در نقش حاجی‌فیروز در کنار خیابان ولی عصر تهران در کنارهٔ پارک ملت.

حاجی فیروز یا حاجی پیروز مردی است لاغراندام با چهرهٔ سیاه کرده و لباسی قرمز رنگ همراه با کلاه دوکی شکل قرمز که در روزهای نزدیک به نوروز، با دایره و دنبکی به خیابان می‌آید و به رقص و شیرین‌کاری و خواندن شعرهای ضربی می‌پردازد.

شعرهای حاجی فیروز[ویرایش]

حاجی فیروزه،
سالی یه روزه،
همه می‌دونن،
منم می‌دونم،
عید نوروزه.

ارباب خودم سامبولی بلیکم
ارباب خودم سر تو بالا کن،
ارباب خودم منو نیگا کن،
ارباب خودم لطفی به ما کن.
ارباب خودم بزبز قندی،
ارباب خودم چرا نمی‌خندی؟

بشکن بشکنه بشکن،
من نمی‌شکنم بشکن،
اینجا بشکنم یار گله داره،
اونجا بشکنم یار گله داره!
این سیاه بیچاره چقد حوصله داره.

خاستگاه[ویرایش]

دو بازیگر در نقش حاجی فیروز در جاده چالوس

نمایش آیینی حاجی فیروز مراسمی است که ریشه در سنت دیرینه‌ای در بین‌النهرین دارد. این مراسم به صورت نمایشی هجو گونه و با نام‌های کوسه برنشین و میرنوروزی در ایران رواج یافت.[۱]

مهرداد بهار، شخصیت حاجی فیروز را مربوط به جشن‌های سیاوش دانسته و چنین گفته که احتمالاً از یکی از اسطوره‌های تموز، الههٔ کشاورزی و احشام در میان‌رودان باستان گرفته شده‌است. او بعدها ادعا کرد که چهرهٔ‌سیاه‌شدهٔ حاجی فیروز نشان‌دهندهٔ بازآمدن او از سرزمین مردگان است و لباس سرخ او نشان از سرخی خون سیاوش دارد؛ او بیان کرده که نام سیاوش می‌تواند معنی «مرد سیاه» یا «مردی با چهره سیاه» داشته باشد.[۲] کتایون مزداپور، استاد زبان‌های باستانی و اسطوره‌شناس در مصاحبه‌ای، خبر از ترجمهٔ لوحی اکدی داده و آن‌را تاییدی بر نظریهٔ مهرداد بهار دانسته و گفته که در آن لوح چنین آمده که دوموزی (شوهر الههٔ تموز) در نیمی از سال با لباس قرمز و در حال نواختن دایره، دنبک، ساز و نی‌لبک به دنیای زیرزمین رود تا همسر خود را بازگرداند که آغاز دوبارهٔ باروری در روی زمین است.[۳]

رضا مرادی غیاث‌آبادی، وجود شخصیت پیام‌آور نوروز را در بخش‌های مختلف ایران بزرگ تأیید کرده اما نام حاجی فیروز و شمایل امروزین او (لباس سرخ و سیاهی چهره) را سنتی کاملاً جدید و تنها مختص به تهران می‌داند.[۴]

مهدی اخوان ثالث در پاورقی یکی از شعرهای خود در مجموعه شعر ارغنون، با ابراز تنفر از حاجی‌فیروز، آن‌را «بقایای نفرت‌انگیز عهد توحش و برده‌داری» نامیده[۵] و گفته‌است که به جز در شهر تهران در هیچ جای دیگر ایران شاهد چنین رسمی نبوده‌است.[۵] حمید دباشی و گلبرگ باشی خواهان تغییر یا حذف این چهره به دلیل نماد نژادپرستی بودن دارند.[۶]

حاجی فیروز به خاطر شباهتش با پیتر سیاه که از شخصیت‌های فولکلور هلندی است نیز مورد توجه قرار گرفته‌است، به خصوص که هر دو شخصیت سرخ‌پوش و سیاه‌پوست هستند.[۶] از سوی دیگر، برخی منابع دیگر ریشهٔ تاریخی حاجی فیروز (به عنوان یک شخصیت سرخ‌پوش) را بسیار دیرینه‌تر و به دورهٔ تمدن بابل مرتبط می‌دانند.[۷]

پانویس[ویرایش]

  1. «حاجی فیروز؛ هجویه‌ای ضد شاه». روزنامه جام‌جم (تهران)، ش. ۴۲۲۲ (۲۷ اسفند ۹۳): ۸. 
  2. «ḤĀJI FIRUZ». دانشنامهٔ ایرانیکا. بازبینی‌شده در دوشنبه، ۲۸ مهر ۱۳۹۳. 
  3. لادن پارسی. «حاجی فیروز نماد کدام اسطوره است؟». تارنمای بی‌بی‌سی فارسی، ۱۴ مارس ۲۰۰۵. بازبینی‌شده در دوشنبه، ۲۸ مهر ۱۳۹۳. 
  4. رضا مرادی غیاث‌آبادی. «حاجی فیروز: پیام‌آور نوروزی». تارنمای شخصی غیاث‌آبادی، ۲۶ اسفند ۱۳۸۴. بازبینی‌شده در دوشنبه، ۲۸ مهر ۱۳۹۳. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ مهدی اخوان ثالث، ارغنون، پاورقی شعر عید آمد، صفحهٔ ۷۴.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ پورمسلمی، آیدین. «نگاهی به ریشه‌های باستانی سنت و استوره حاجی‌فیروز». ایرانشهر، ۲۵ اسفند ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۵. 
  7. «راز پیدایش «حاجی فیروز»». آفتاب، ۱۷ فروردین ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۵. 

منابع[ویرایش]