قاشق‌زنی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

قاشق‌زنی از رسوم ایرانی است که در شب چهارشنبه‌سوری برپا می‌شده‌است. حاصل نهایی قاشق‌زنی، پخت و توزیع آش ابودردا بوده‌است.[۱]

قاشق‌زنی رسمی زنانه‌است. زنان چادری بر سر انداخته و گاه نقابی بر چهره می‌زدند تا ناشناس بمانند. آنگاه با قاشق بر کاسه یا قابلمه یا بر در خانه می‌کوبیدند و اهل خانه را از آمدن خویش آگاه می‌کردند. اهل خانه کاسه خالی را گرفته و مشتی آذوقه خشک از قبیل بنشن در آن ریخته و باز می‌گرداندند. گاه بجای آذوغه پول نقد به قاشق زن پرداخت می‌شده‌است. مهمترین شرط در قاشق زدن ناشناس ماندن قاشق‌زن بوده‌است. لذا نه قاشق‌زن و نه صاحب منزل، در هنگام مواجهه سخن نمی‌گفته‌اند.[۲][۳]

پیشینه[ویرایش]

آیین قاشق‌زنی احتمالا نشات گرفته از این عقیده است که ارواح نیک درگذشتکان در رستاخیزی به شکل افرادی که رویشان پوشیده است به خانه بازماندگان سر می‌زنند و زندگان برای یادبود و برکت به آنان هدیه‌ای می‌دهند.[۴] در زند اوستا آمده است که پنج روز آخر سال تا روز پنجم فروردین اورمزد دوزخ را خالی می‌کند و ارواح رها می شوند. قاشق زنی استفادهٔ ارواح از زبان بدنی به جای زبان گفتاری است.[۵]

آش ابودردا[ویرایش]

قاشق‌زن پس از رفتن به خانه‌های بسیار(به روایت بلوکباشی پس از رفتن به در هفت خانه)[۶] و جمع‌آوری آذوقه و پول کافی، مقدمات تهیه آش ابودردا یا آش را فراهم می‌كرد. معمولاً این آش به نیت شفای بیماران تهیه می‌شد و پس از آنکه اندکی از آن را به بیمار داخل منزل می‌چشاندند، مابقی را به فقرا می‌بخشیدند.[۷] احتمالا مدفن ابودردا در تربت جام خراسان است.

به روایت بلوکباشی، آش ابودردا شبیه آش رشته بوده با این تفاوت که با تکه‌ای خمیر، تندیس کوچکی از ابودرداء و همسرش ساخته و در آش می‌انداختند.[۸] گروهی دیگر آن را شامل هفت نوع حبوبات (شامل نخود و لوبیا و عدس و ...) می‌دانند[۹][۱۰]

قاشق‌زنی معاصر[ویرایش]

سنت قاشق‌زنی به مرور زمان تغییراتی نموده‌است. گاه مردان جوان نیز چادری بر سر می‌افکنند و برای شیطنت و خوشمزگی به در خانه معشوق یا اقوام می‌زنند و بی سخن با یار رمز عشق را مبادله می‌کنند.[۱۱][۱۲] این مراسم گاهی دستمایه طنزپردازان شده‌است.[۱۳] برای نمونه در خراسان شمالی رسم «قاشق‌زنی» _ که در آنجا «ملاقه‌زنی» خوانده می‌شود _ توسط نوجوانان پسری که سر و روی خود را با چادر پوشانیده‌اند و با دردست‌گرفتن ملاقه‌ای به در خانه‌ها می‌روند و ترانه‌هایی می‌خوانند، انجام می‌پذیرد؛ ترنه‌هایی چون:

خله‌خله خلتمه به، سوا گلیم یمرتمه به با برابرهای فارسی خاله خاله عیدی من را بده، فردا نیز می‌آیم تخم‌مرغی بده خله‌خله خلته گلده، اینچنه کلچه گلده، خاله خاله عیدیم را بده، کیسه‌ای آمد کلوچه‌ای بگذار

[۱۴]

شهرداری تهران در سال ۱۳۸۵ تلاشی برای احیای این رسم ایرانی را آغاز نمود.[۱۵]

رسم قاشق‌زنی شباهت‌هایی با رسم Trick-or-treating در جشن هالووین دارد.[۱۶]

منابع[ویرایش]

  1. «قاشق زنی و آش ابودردا». کتاب اول. بازبینی‌شده در سوم نوامبر ۲۰۰۹. 
  2. «عنوان قاشق‌زنی». فرهنگ دهخدا. بازبینی‌شده در سوم نوامبر ۲۰۰۹. 
  3. «قاشق زنی و آش ابودردا». کتاب اول. بازبینی‌شده در سوم نوامبر ۲۰۰۹. 
  4. حسین میرزایی. «آیین نوروزی و کارکردهای آن». انسان‌شناسی و فرهنگ، نوروز ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۰ فروردین ۱۳۹۴. 
  5. بهار مختاریان. «نمادشناسی نوروز». بازبینی‌شده در ۱۰ فروردین ۱۳۹۴. 
  6. «چهارشنبه سوری». بلوکباشی، علی. «چهارشنبه سوری». دوره۵، ش ۵۳ و ۵۴ (اسفند ۴۵ و فروردین ۴۶): ص۲-۶.. بازبینی‌شده در سوم نوامبر ۲۰۰۹. 
  7. «عنوان آش». فرهنگ دهخدا. بازبینی‌شده در سوم نوامبر ۲۰۰۹. 
  8. «چهارشنبه سوری». بلوکباشی، علی. «چهارشنبه سوری». دوره۵، ش ۵۳ و ۵۴ (اسفند ۴۵ و فروردین ۴۶): ص۲-۶.. بازبینی‌شده در سوم نوامبر ۲۰۰۹. 
  9. «آش‌های نذری در تهران». خبرگزاری ایسنا به نقل از سرزمین جاوید. بازبینی‌شده در سوم نوامبر ۲۰۰۹. 
  10. «رقص با زایش دوباره طبیعت». آفتاب نیوز. بازبینی‌شده در سوم نوامبر ۲۰۰۹. 
  11. «مراسم چهارشنبه‌سوری». وبگاه کودکان. بازبینی‌شده در سوم نوامبر ۲۰۰۹. 
  12. «قاشق زنی و زبان رمز». روزنامه شرق. بازبینی‌شده در سوم نوامبر ۲۰۰۹. 
  13. «قاشق زنی». آرشیو مجله گل آقا. بازبینی‌شده در سوم نوامبر ۲۰۰۹. 
  14. آیین و رسوم اهالی خراسان شمالی در چهارشنبه سوری
  15. «طلایی: مراسم قاشق زنی را احیا می‌کنیم». سایت خبری الف. بازبینی‌شده در سوم نوامبر ۲۰۰۹. 
  16. «هالوین». سایت ایرانیان. بازبینی‌شده در سوم نوامبر ۲۰۰۹.