نصف‌النهار

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

نِصفُ‌النّـَهار خط یا نیم‌دایره متناظر فرضی است که به قطب شمال و جنوب می‌رسد و طول جغرافیایی یک نقطه را با توجه به یک نصف النهار قراردادی بعنوان مبدأ تعیین می‌کند.

نصف النهارها همگی برابر می‌باشند. و چون هیچ برتری نسبت به یکدیگر ندارند برای استفاده از آنها باید یکی را به عنوان نصف‌النهار مبدأ برگزید و بقیه را بر مبنای آن نام‌گذاری کرد. نصف‌النهار گرینویچ اکنون نصف‌النهار مبدأ می باشد.

تاریخچه[ویرایش]

ایرانیان باستان کنگ‌دژ، مابین سیستان و خراسان قدیم در عرض سی و سه و نیم درجه شمالی از استوا را نصف النهار مبدأ (نود درجه) قرار دادند. این ناحیه را نیم‌روز (به معنی نصف النهار) گفته شده است و این ناحیه دقیقا وسط چین و اروپا و همه سرزمینهای مسکون شناخته شده آنروز است و از جانب شمال-جنوب نیز از این حیث در میانه می‌افتد. [۱] ایرج افشار تعیین مبدأ کنگ دژ را در سال 1767 پیش از میلاد، توسط زرتشت می داند.[۲] آغاز آبادانی (ربع مسکون) جزایر خالدات (جزایر قناری در غرب آفریقا) و مرز شرقی آن ماچین (ژاپن) و میانه آن نیمروز (کنگ دژ) دانسته شده است. نصف النهار مبدأ را جزایر خالدات (یا ساحل غربی آفریقا) یا کنگ دژ بوده است. بعضی نیز بقعه مکه را برای مبدا نصف النهار درنظر گرفته اند.[۳]

علامه حسن‌زاده آملی در اثر خود بنام «دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی» درباره مبدأ طول ارض آورده است (با اندکی تلخیص و تعدیل):

«اكثر قدماء (بخصوص يونانيان و اهالی مغرب زمین) مبدأ طول را غايت نقطه غربی يعنی از جزيره هرو یا فرو، يكى از جزائر خالدات (جزائر كانارى) گرفته اند. جزائر خالدات شش جزيره اند كه در مغرب آفريقا در اقيانوس اطلس نزديك به ساحل واقع اند. در قانون مسعودى بين آنها تا ساحل بحر ده درجه آمده است. بطليموس و پيروانش مبدا طول را از آن جزائر مى گرفتند و بعد از آنان چون جزائر نام برده در آب فرو رفته بود مبدأ طول را از ساحل بحر مغرب گرفته اند چنانكه ابوريحان بيرونى در قانون مسعودى مبدأ طول بلد را ساحل گرفته است. جزائر خالدات (جزائر كانارى) در اطلسها و نقشه ها در جهت غرب افريقا در اقيانوس اطلس شمالى قريب به عرض شمالى سى درجه مشاهده مى شود كه عرض شمالى هرو (فرو یا هیرو) 27 درجه و 45 دقيقه و 8 ثانيه است. و نصف النهار مبدأ برای قدماى هند و اهل چين و تركستان و اهالی مشرق زمین کنگ دژ بوده که در 90 درجه جزایر خالدات بوده است.[۴]»

ابوسهل بیژن بن رستم کوهی یا ابوسهوهی ریاضیدان و ستاره‌شناس سدهٔ دهم ایرانی و اهل مازندران کتابی درباره نواقص مسائل ارشمیدس نوشت و اقدام به محاسبه نصف‌النهار نمود.[نیازمند منبع]

اروپاییان تا آخر سده هفدهم میلادي، جزایر خالدات و سپس پاریس را مبدا نصف النهارها قرار دادند.[۲]

در سال ۱۸۸۴، در یک توافق بین‌المللی تصمیم گرفته شد که نصف النهاری که از گرینویچ می‌گذرد، نصف‌النهار مبدأ (نصف النهار صفر) به شمار آید. و با انتخاب نصف‌النهار مبدأ بقیهٔ نصف النهارها بر اساس محل‌شان نسبت به نصف‌النهار مبدأ به نصف‌النهار شرقی و غربی تقسیم شدند.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. گنگ دژ یا گرینویچ؟! وبگاه جام جمشید
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ رصدخانه نیمروز: دکتر ایرج افشار (سیستانی)
  3. جهان دانش، محمد بن مسعود مسعودی، بکوشش: حسین علیزاده غریب، تهران: موسسه فرهنگی اهل قلم (1381)، ص 108-109.
  4. مبدأ طول بلد كجاست ؟ دروس هیئت و دیگر رشته های ریاضی، تالیف حسن زاده آملی [منبع الکترونیکی]