وشق

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
سیاهگوش
Lynx lynx poing.jpg
سیاهگوش
آرایه‌شناسی
فرمانرو: جانوران
شاخه: طنابداران
رده: پستانداران
راسته: گوشتخواران
زیرراسته: گربه‌سانان
تیره: گربه‌ایان
زیرخانواده: گربه‌ایان کوچک[۱]
سرده: سیاهگوش‌ها
کِر، ۱۷۹۲
گونه‌ها

وشق اوراسیایی
وشق کانادایی
وشق ایبری
گربه دم‌کوتاه

Lynx range.png
زیستگاه سیاهگوش

سیاهگوش جانوری است گربه‌سان با جثه‌ای نیمه‌بزرگ. زیستگاه سیاهگوش، جنگل‌های کوهستانی با تراکم بالای بته و درختچه و علف است.

سیاهگوش جزو زیرخانواده گربه‌ایان کوچک و از جنس سیاهگوش‌ها به‌شمار می‌آید. در متون کلاسیک ادبیات فارسی نظیر آثار سعدی، منظور از «سیاه‌گوش» همواره کاراکال است اما امروزه در تمامی کتب علمی، سیاهگوش به گربه‌سانی با رنگ خاکستری و خال‌های سیاه اطلاق می‌شود و کاراکال به گربه‌سانی به رنگ نارنجی مایل قهوه‌ای و بدون خال‌. در گذشته در طبقه‌بندی‌های علمی جانورشناختی نیز این دو جانور را در یک سرده قرار می‌دادند.

نام[ویرایش]

در ادبیات کهن به این جانور وَشَق گفته می‌شد که این نام از فارسی میانه vaχşak و فارسی باستانی vaχş [۲] گرفته شده و در متن‌های کلاسیک فارسی وشق نامیده می‌شده که به ترکی[۳] و عربی هم راه یافته است. در منابع جدید فارسی به آن سیاه‌گوش می‌گویند. هوشنگ اعلم در مقاله «سیاه‌گوش» در دانشنامه ایرانیکا معتقد است که شباهت جانورشناختی و داشتن طره موی سیاه‌رنگ بر روی گوش می‌تواند توجیه‌گر نام سیاه‌گوش (وشق - Lynx) باشد که برخی نویسندگان مدرن به اشتباه برای این حیوان در نظر گرفته‌اند. اما هوشنگ ضیایی در کتاب راهنمای صحرایی پستانداران ایران این حیوان را سیاهگوش نامیده است. همچنین در اطلس پستانداران ایران که توسط سازمان حفاظت محیط زیست منتشر شده، نام حیوان، سیاهگوش آمده و تقریبا در تمامی کتب‌های علمی در حوزه بوم‌شناسی و حیات‌وحش به این گربه‌سان سیاهگوش اطلاق شده است.[۴] [۵] [۶] [۷] [۸] سیاهگوش در مقام مقایسه با کاراکال اندازه‌ای بزرگتر و بدنی تنومندتر و پُرتر دارد و برخلاف کاراکال که در مناطق گرمسیری و بیابانی زندگی می‌کند، باشنده مناطق سردسیر کوهستانی و جنگلی است.[۹]

به نوشته لغت‌نامه دهخدا در تنکابن به این حیوان پلنگمول هم گفته می‌شود.[۱۰]

شکل ظاهری[ویرایش]

سیاهگوش‌ها دمی کوتاه دارند و معمولاً بر روی نوک گوششان کاکُلچه‌ای سیاه‌رنگ از مو روئیده است که علت نامگذاری آن‌ها هم به‌خاطر همین کاکل است. در زیر گردن سیاهگوش‌ها یالی پشمی می‌روید که نواره‌های سیاه‌رنگی دارد و در کل ظاهری شبیه به پاپیون دارد.

سیاهگوش‌ها پنجه‌های بزرگی دارند که بالشتکی برای راه رفتن بر روی برف زیر پنجه‌ها را پوشانده. صورت ایشان هم پوشیده از موهای بلند است. رنگ بدنشان از قهوه‌ای روشن تا خاکستری متغیر است و گاه خال‌های قهوه‌ای تیره روی بدنشان دیده می‌شود به‌ویژه بر روی دست‌ها و پاها.

گونه‌ها[ویرایش]

در سردهٔ سیاهگوش‌ها چهار گونه وجود دارد:

  • سیاهگوش اوراسیایی (Lynx lynx): بزرگترین نوع سیاهگوش که در اروپا، قفقاز، ترکیه، ایران، آسیای میانه و ترکستان جنوبی و بیش از همه سیبری زندگی می‌کند.
  • سیاهگوش کانادایی (Lynx canadensis): بومی کانادا
  • سیاهگوش ایبری (Lynx pardinus): نادرترین نوع سیاهگوش که به شدت در معرض خطر انقراض قرار دارد و بومی شبه‌جزیره ایبری در جنوب غربی اروپا (اسپانیا و پرتغال) است.
  • گربه دم‌کوتاه (Lynx rufus): بومی آمریکای شمالی

پیشینه کاربرد و اهمیت سیاهگوش در ایران و منطقه[ویرایش]

از آنجا که سیاهگوش پوستی با مویی پرپشت دارد، از پوست آن پوستین می ساخته‌اند. پوستین درست شده از پوست سیاهگوش آنچنان نامدار بوده است که گاه از خود واژه وشق به تنهایی برای اشاره به پوستین بهره برده می شده است؛ برای نمونه بدین بیت شعر مولوی می‌توان اشاره کرد: «تا گریزی از وشق هم از حریر زو پناه آری بسوی زمهریر».[۱۱] معروف بوده که بر تن کردن این پوستین، پیشگیرنده عارضه بواسیر است. در کتاب نامور طب سنتی، تحفهٔ حکیم مؤمن، پوشیدن پوستین وشق، «معین باه (= نیروی جنسی و شهوانی) و مقوی کمر» دانسته شده و همچنین موی سوختهٔ این جانور، بهر زخمهای مزمن، سودمند معرفی گشته است. همچون دیگر جانوران با خز مرغوب، مانند روباه و سمور و...، نیفه وشق هم محبوب بوده است. نیفه، پوست و پوستین ساخته شده از پوشش تن جانور در زیر شکم و حوالی ناف است که از دیگر جاها نرمتر و لطیفتر است.[۱۱][۱۲]

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  • ^ Felinae
  • ^ Lynx

پیوند به بیرون[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. IUCN Wild Cats Book. Canada Lynx. . Big Cats Rescue.  Retrieved on 2006-09-29.
  2. http://www.nisanyansozluk.com/?k=Va%C5%9Fak
  3. https://www.sabah.com.tr/galeri/yasam/farscadan_turkceye_gecen_sozcukler/115
  4. ضیایی، هوشنگ. راهنمای صحرایی پستانداران ایران. کانون آشنایی با حیات‌وحش. پاییز 1387
  5. معرفی سیاهگوش در وب‌سایت رسمی سازمان حفاظت محیط زیست [۱]
  6. [۲]معرفی سیاهگوش در وب‌سایت کویرها و بیابان‌های ایران
  7. صفحه معرفی سیاهگوش در وب‌سایت انجمن یوزپلنگ ایرانی [۳]
  8. نام سیاهگوش در فهرست پستانداران ایران، وب‌سایت دانشگاه حکیم سبزواری [۴]
  9. Hūšang Aʿlam, “Caracal,” Encyclopaedia Iranica, Online Edition, 15 April 1990 . It has black ear tufts—a feature which, in addition to zoological kinship, may justify the name sīāhgūš erroneously applied to it by some modern authors (e.g. , Eʿtemād, ibid. , who, however, unduly calls the caracal kārākāl in Persian).
  10. وشق لغت‌نامهٔ دهخدا
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ علی‌اکبر دهخدا و دیگران، سرواژهٔ «وشق»، لغت‌نامهٔ دهخدا.
  12. علی‌اکبر دهخدا و دیگران، سرواژهٔ «نیفه»، لغت‌نامهٔ دهخدا.