تحفه حکیم مؤمن

تحفةالمؤمنین

صفحه‌ای از نسخه‌ای مصور از تحفةالمؤمنین، کتابت‌شده در ایران در ۱۰۸۰ قمری
نویسنده(ها)	محمد مؤمن تنکابنی
عنوان اصلی	تحفة المؤمنین
زبان	فارسی
موضوع(ها)	داروشناسی، پزشکی ایرانی

تُحْفَةُالْمُؤمِنین، مشهور به تحفهٔ حکیم مؤمن، دارونامه‌ای فارسی از محمد مؤمن حسینی تنکابنی، پزشک و داروشناس دورهٔ صفویان، است. این اثر که نگارش آن در ۱۰۸۰ قمری به پایان رسید، عمدتاً به شناسایی و بیان خواص داروهای مفرد، روش ساخت داروهای مرکب، درمان مسمومیت‌ها و سنجش اوزان دارویی اختصاص دارد. کتاب به شاه سلیمان صفوی اهدا شده و به همین سبب گاه تحفهٔ سلیمانی نیز نامیده شده است؛ بااین‌حال، نباید آن را با کتاب دیگری به همین نام، نوشتهٔ محمدهاشم بن محمدطاهر طهرانی، اشتباه گرفت.

تحفةالمؤمنین از زمان تألیف تا حدود سه سده یکی از آثار شناخته‌شدهٔ پزشکی و داروشناسی در ایران و شبه‌قاره بود. کثرت نسخه‌های خطی، چاپ‌های سنگی متعدد و ترجمه‌های عربی و ترکی آن نشان‌دهندهٔ رواج گستردهٔ کتاب است.

تألیف و انگیزهٔ نگارش

محمد مؤمن تنکابنی در پایان کتاب، سال ۱۰۸۰ قمری را زمان اتمام نگارش آن ذکر کرده است. او در دیباچه می‌گوید پدرش، میرزا محمدزمان تنکابنی دیلمی، و نیای او، میرعطاءالله، پزشک بوده‌اند و بخشی از مطالب کتاب برگرفته از تجربه‌های آنان و تجربه‌های شخصی خود اوست.

یکی دیگر از انگیزه‌های مؤلف، اصلاح خطاهایی بود که به اعتقاد او در اختیارات بدیعی، دارونامهٔ فارسی علی بن حسین انصاری شیرازی، وجود داشت. حکیم مؤمن معتقد بود اتکای برخی عطاران به آن کتاب و بی‌توجهی آنان به منابع مفصل‌تر موجب اشتباه در شناسایی داروها شده است. او همچنین تجربه‌های شخصی خود را با تعبیر «مجرب است» از مطالبی که با عبارت‌هایی مانند «گویند مجرب است» نقل می‌کرد، متمایز ساخته است.

با آنکه برخی منابع حکیم مؤمن را پزشک مخصوص شاه سلیمان دانسته‌اند، اطلاعات مستقلی دربارهٔ زندگی و منصب رسمی او اندک است. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که وی کتاب را به شاه سلیمان اهدا کرده و در دیباچه از پیوند خانوادگی خود با دستگاه صفوی سخن گفته است.

ساختار و محتوا

کتاب از دو بخش کلی تشکیل شده است: پنج «تشخیص» و بخش «دستورات». مؤلف در دیباچه، دستورات را دارای سه قسم معرفی کرده، اما بیشتر نسخه‌های خطی و چاپی فقط دو قسم نخست را دربردارند. متن «معالجات با رعایت اختصار» که در شماری از نسخه‌ها به‌عنوان قسم سوم آمده، احتمالاً افزودهٔ پزشکان بعدی است.

تشخیص‌های پنج‌گانه

• تشخیص نخست دربارهٔ علت اختلاف‌نظر پزشکان در ماهیت، خواص، قوت و مقدار مصرف داروها و نیز شرایط گردآوری و نگهداری آنهاست.
• تشخیص دوم اصطلاحات مربوط به افعال و خواص داروها را توضیح می‌دهد.
• تشخیص سوم که بخش اصلی کتاب است، به معرفی الفبایی خوراکی‌ها و داروهای مفرد اختصاص دارد. در هر مدخل، نام‌ها و مترادف‌ها، ماهیت دارو، طبیعت، خواص، زیان‌ها، مصلح، بدل و مقدار مصرف آن ذکر می‌شود. این بخش در مجموع حدود ۵٬۷۵۰ عنوان اصلی و فرعی، شامل نزدیک به ۱٬۵۲۰ مدخل مستقل و بیش از ۴٬۲۰۰ ارجاع، نام مترادف یا توضیح کوتاه دارد.
• تشخیص چهارم دربارهٔ پیشگیری و درمان مسمومیت‌ها، از جمله سموم خورده‌شده و گزیدگی جانوران است.
• تشخیص پنجم واحدهای سنجش و اوزان دارویی و روش تبدیل آنها به یکدیگر را شرح می‌دهد.

دستورات

قسم نخست به آماده‌سازی و فرآوری داروهای مفرد اختصاص دارد و موضوعاتی چون شستن، بو‌دادن، سوزاندن، تقطیر، تصعید، تکلیس و تهیهٔ عرق‌ها و آب‌های دارویی را دربرمی‌گیرد. در این بخش مطالبی دربارهٔ ابزارهای داروسازی و کیمیاگری و اصطلاحات این حرفه نیز آمده است.

قسم دوم دربارهٔ داروهای مرکب است و در ۲۴ باب تنظیم شده است. این باب‌ها انواع فرآورده‌های دارویی، از جمله معجون‌ها، تریاق‌ها، حب‌ها، قرص‌ها، داروهای پودری، شربت‌ها، روغن‌ها، مرهم‌ها، ضمادها، داروهای چشمی و داروهای مخصوص دام و پرندگان را دربرمی‌گیرد.

منابع مؤلف

حکیم مؤمن در مقدمهٔ برخی چاپ‌های سنگی از ۲۴ کتاب و رساله نام برده است، اما در مقدمهٔ یکی از نسخه‌های خطی بیش از ۶۰ منبع ذکر شده است. در متن کتاب نیز نام نزدیک به ۸۰ نویسنده یا اثر دیده می‌شود.

از مهم‌ترین منابع او می‌توان به این آثار اشاره کرد:

• ما لا یسع الطبیب جهله، نوشتهٔ یوسف بن اسماعیل خویی، که مؤلف آن را اساس کار خود قرار داده است؛
• تذکرة اولی الالباب و الجامع للعجب العجاب، نوشتهٔ داوود انطاکی؛
• آثار امین‌الدوله ابن تلمیذ، احتمالاً اقراباذین او؛
• المغنی فی الادویة المفردة، نوشتهٔ ابن بیطار؛
• قانون در طب، نوشتهٔ ابوعلی سینا؛
• الحاوی، نوشتهٔ محمد زکریای رازی؛
• کامل‌الصناعه، نوشتهٔ علی بن عباس مجوسی اهوازی؛
• اختیارات بدیعی، نوشتهٔ علی بن حسین انصاری شیرازی؛
• آثار جالینوس، حنین بن اسحاق و شماری از پزشکان هندی.

حکیم مؤمن با وجود بهره‌گیری از منابع فراوان عربی، یونانی و هندی، از برخی آثار مهم پزشکی فارسی، از جمله ذخیره خوارزمشاهی و خلاصةالتجارب، نام نبرده است. او تصریح کرده بود که تا هنگام نگارش کتاب، اثر مفصل و جامعی در این موضوع به زبان فارسی ندیده است؛ ادعایی که با وجود آثار داروشناختی فارسی پیش از او دقیق به نظر نمی‌رسد.

ارزش واژگانی و زبانی

یکی از ویژگی‌های برجستهٔ تحفةالمؤمنین ثبت نام‌های مترادف داروها، گیاهان، جانوران و مواد معدنی در زبان‌ها و گویش‌های گوناگون است. در کتاب برابرهایی از فارسی، عربی و چندین گویش عربی، یونانی، سریانی، عبری، ترکی، هندی، بربری، قبطی و حبشی آمده است.

مؤلف همچنین واژه‌هایی از گویش‌های تنکابن، دیلم، گیلان، مازندران، طبرستان، اصفهان، شیراز، قزوین، جرجان، کرمان و نواحی دیگر ثبت کرده است. ازاین‌رو، کتاب افزون بر تاریخ پزشکی و داروشناسی، برای بررسی نام‌های بومی گیاهان و مواد دارویی و تاریخ واژگان علمی فارسی نیز اهمیت دارد.

نثر بخش‌های علمی کتاب عمدتاً گزارشی و اصطلاح‌محور است، اما دیباچه به شیوهٔ نثر آراستهٔ دورهٔ صفوی نوشته شده و دارای جمله‌های بلند، واژگان عربی و القاب درباری است.

نسخه‌های خطی

برگی از تحفه‌المومنین.

نسخه‌های خطی فراوانی از کتاب، به‌ویژه در کتابخانه‌های ایران و شبه‌قاره، باقی مانده است. نسخه‌هایی از متن کامل یا گزیدهٔ آن نیز در مجموعه‌های ازبکستان نگهداری می‌شود.

یکی از نسخه‌های شناخته‌شدهٔ کتاب در کتابخانه کنگره نگهداری می‌شود. این نسخه در ۱۲۴۶ قمری در هند کتابت شده و دارای هشت نگاره و تذهیب در حاشیهٔ صفحات است.

نسخه‌ای دیگر که در بهرتپور هند کتابت شده، شامل پنج تشخیص و دو قسم نخست دستورات است و در مجموعه‌ای خریداری‌شده به‌وسیلهٔ ولادیمیر ایوانف نگهداری می‌شود.

چاپ‌ها

تحفةالمؤمنین چندین بار به شیوهٔ چاپ سنگی منتشر شده است. یکی از چاپ‌های شناخته‌شدهٔ آن در ۱۲۷۷ قمری در تهران انتشار یافت و بعدها به‌صورت افست، همراه با مقدمهٔ محمود نجم‌آبادی، تجدید چاپ شد. در پژوهش‌های نسخه‌شناختی به خطاهای متعدد چاپ‌های رایج کتاب اشاره شده و تا زمان نگارش مدخل دانشنامهٔ جهان اسلام، تصحیح انتقادی جامعی از آن انتشار نیافته بود.

محمدرضا طبیب گزیده‌ای از کتاب با عنوان مختصر تحفةالمؤمنین فراهم کرد که نسخه‌ای از آن در پیشاور نگهداری می‌شود. عبداللطیف قریشی نیز فرهنگی برای توضیح واژه‌های کتاب ترتیب داد که نسخهٔ خطی آن در لاهور موجود است.

ترجمه‌ها

مصطفی یوسف‌زاده، مشهور به شورانی یا شیروانی، پزشک اهل مدینه، کتاب را به عربی ترجمه کرد. از این ترجمه دو نسخه با عنوان‌های تحفة المسلمین و تحفة اهل السنة شناخته شده است که به‌ترتیب در ۱۱۶۳ و ۱۱۶۷ قمری کتابت شده‌اند.

احمد ثانی بن حسن، از پزشکان روزگار محمود دوم، نیز کتاب را با عنوان غنیة المحصلین فی ترجمة تحفة المؤمنین به ترکی عثمانی ترجمه کرد. نسخه‌های خطی متعددی از این ترجمه برجای مانده است.

اهمیت و تأثیر

تحفةالمؤمنین یکی از جامع‌ترین دارونامه‌های فارسی دورهٔ صفوی به‌شمار می‌رود. ویژگی اصلی آن ترکیب مطالب منابع پیشین با تجربه‌های مؤلف و خانوادهٔ پزشک او، گردآوری نام‌های متعدد محلی و غیرفارسی برای مواد دارویی و پرداختن هم‌زمان به داروهای مفرد و مرکب است.

رواج نسخه‌های خطی و چاپی کتاب و تهیهٔ ترجمه‌ها، خلاصه‌ها و فرهنگ‌های واژگان برای آن نشان می‌دهد که این اثر در آموزش و عمل داروسازی سنتی، به‌ویژه در ایران و شبه‌قاره، مرجعی پرکاربرد بوده است.

جستارهای وابسته

• محمد مؤمن تنکابنی
• داروشناسی
• پزشکی در ایران
• پزشکی در دوره صفوی
• داروی مفرد
• قرابادین
• اختیارات بدیعی

منابع

• محمد مؤمن حسینی تنکابنی (۱۳۷۸). تحفهٔ حکیم مؤمن. مقدمهٔ محمود نجم‌آبادی. تهران: کتاب‌فروشی مصطفوی. {{cite book}}: از پارامتر ناشناخته |توضیحات= صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• عبدالحسین حائری (۱۳۵۰). فهرست کتابخانه مجلس شورای ملی. ج. ۱۹. تهران: کتابخانه مجلس شورای ملی.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• احمد منزوی (۱۳۶۲). فهرست مشترک نسخه‌های خطی فارسی پاکستان. ج. ۱. اسلام‌آباد.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• اکمل‌الدین احسان‌اوغلو (۱۹۸۴). فهرس مخطوطات الطب الاسلامی باللغات العربیة والترکیة والفارسیة فی مکتبات ترکیا (به عربی). استانبول.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده)

پیوند به بیرون

• نسخهٔ خطی تحفةالمؤمنین در کتابخانهٔ کنگره
• تصاویر و نسخه‌های تحفةالمؤمنین در ویکی‌انبار