شیخ فضل‌الله نوری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
شیخ فضل‌الله نوری
Sheikh Fazlollah Noori.jpg
شناسنامه
نسب ایرانی، خاندان نوری
زادروز یکشنبه ۳ دی ۱۲۲۲
زادگاه لاشک، نور، استان مازندران، ایران
تاریخ مرگ شنبه ۹ مرداد ۱۲۸۸
محل مرگ میدان توپخانه تهران،
آرامگاه قم
نام همسر سکینه محدث نوری
فرزندان شیخ مهدی نوری، ضیاالدین کیا
حاج هادی نوری، جلال‌الدین کیا

زینب‌الشریه، انیسه‌الشریه
(مرضیه)، احترام‌الشریه
، بدیه‌الزمان، منیره
، اقدس‌الزمان، انورالزمان.

دین اسلام
مذهب شیعه دوازده امامی
اطلاعات سیاسی
پست‌ها مجتهد، مرجع تقلید
اطلاعات علمی و مذهبی
استادان علامه محدث نوری،
میرزای شیرازی،
میرزا حبیب‌الله رشتی
شاگردان شیخ عبدالکریم حائری
علامه قزوینی
آقا سید محمود مرعشی
سید اسماعیل مرعشی
ملا علی مدرس زنوزی
...
کتاب‌ها کتاب تذکرةالغافل
ارشاد الجاهل
صحیفه مهدویه
رساله حرمت مشروطه
رساله منظوم فقهی (به عربی)
بیاض (کتاب دعا)
رساله فقهی فی قاعدة ضمان الید
رسالة فی المشتق
صحیفة قائمیه (صحیفة مهدویه)
ضمایمی بر کتاب تحفة الزائر از مرحوم مجلسی
اقبال سید بن طاووس
رساله تحریم استطراق حاجیان از راه جبل به مکة معظمه
روزنامه شیخ (لوایح آقا شیخ فضل‌الله)
حاشیه بر کتاب شواهد الرُّبوبیه ملاصدرا
حاشیه بر کتاب فرائد الاصول شیخ انصاری

شیخ فضل‌الله نوری , فضل‌الله آل کیا کجوری طبرسی مازندرانی از خاندان رستمدار از مجتهدان شیعه در روز یکشنبه، ۳ دی ۱۲۲۲ در روستای لاشک (لهشک) در منطقه نور و کجور، مازندران به دنیا آمد.[۱]

محتویات

خانواده[ویرایش]

فضل‌الله نوری، فضل‌الله آل کیا کجوری طبرسی مازندرانی از خاندان رستمدار (یا اسم امروزی نوری) می‌باشد. دودمان، خاندان یا سلسله نوری یکی از قدیمیترین دودمانها در جهان و از اسپهبدان اباختر یا اصفهبدان پریم[۲] (ساسانیان تبرستان) شروع می‌شود.

لیست دوهزار ساله تاریخ دودمان نوری[۳][۴][۵][۶][۷][۸] (نور و کجور منطقه‌ای است با بیش از هفت هزار سال تاریخ کهن که در گذشته به نامهای رویان و رستم دار نامیده می‌شد) بصورت زیر ردیف می‌شود (نقل از تاریخ التدوین فی احوال جبال شروین و دفتر انساب خانوادگی):

جاماسب برادر قباد شاه ساسانی عم (عموی) انوشیروان عادل، نرسی، فیروز، گیلان شاه (جلوس ۲۷ قمری انتهای ۴۰ قمری مدت سلطنت ۱۳ سال)، بادوسپان، خورزاد، بادوسپان، نماور، سهراب، قارن، فریدون، شیرزاد، دیوبند، جمشید، شهریار، فرامرز، جلوس (حسام الدوله باهنر)، سیف الدوله با حرب، نصرالدوه، فخرالدوله نماور، هزاراسف، کیکاوس، جستان، زرین کمر، بیستون، نماور، مهراگیم، شاه کیخسرو، تاج ا لدوله زیار، گستهم، بیستون، کیومرث، کاوس (جلوس ۸۵۸ قمری انتها ۸۷۲ سلطنت ۱۵ سال)،

اولاد کاوس:

اسفندیار، بیستون، کیومرث، کاوس، محمدعلی (بهزاد) بیگا بزرگ (حکمران مازندران و اسداباد وغیره)، محمدعلی (بهزاد) بیگا کوچک (به قتل رسیده؟)، میرزا تقی پیشکار آغا محمد خان قاجار، علی‌محمد مستوفی مازندان و دارالطباعه و بیوتات سلطنتی (دارای ۹ اولاد)، میرزا محمدتقی نوری مازندرانی (دارای ۱۰ اولاد ۵ پسر و ۵ دختر) پدر حسین محدث نوری (دارای ۵ اولاد ۱ پسر و ۴ دختر) و پدربزرگ مادری شیخ فضل‌الله نوری.

او فرزند عباس کجوری نوری پیش‌نماز شیخ عباس لاشکی کجوری آل کیا طبرسی مازندرانی[۸][۹] از طایفه رستمدار[۸][۹] و آسیه مجتهد نوری طبرسی مازندرانی (خواهر ارشد حسین محدث نوری) از طایفه رویان فرزند میرزا محمدتقی نوری مازندرانی بود.

همسر و فرزندان و افراد سرشناس با رابطه خانوادگی[ویرایش]

- درخت شجره نامه شیخ فضل‌الله نوری , شروع از محمدتقی نوری مازندرانی پدر محدّث نوری - دفتر انساب خانوادگی

همسر او سکینه فرزند محدث نوری (و دختر دائی اش) بود. او دارای:

چهار پسر به نامهای: شیخ مهدی (کیا) نوری، ضیا الدین کیا (نوری)، حاج هادی (کیا) نوری و جلال الدین کیا (نوری) ,

و هشت دختر به نام‌های: زینب الشریه، انیسه الشریهه (مرضیه)، احترام الشریه، بدیه الزمان، منیره، اقدس الزمان، انور الزمان و خدیجه بود.[۱۰]

تعدادی اندکی از افراد شناخته شده نسل اول و دوم و سوم پدری و فرزندی شیخ فضل‌الله نوری:

تحصیلات[ویرایش]

فضل‌الله نوری تحصیلات ابتدایی را در بلده (دهکده‌ای کوهستانی در شهرستان نور مازندران) آغاز کرد. پس از آن به تهران مهاجرت کرد و تحصیلات خویش را تا پایان دوره سطح در آنجا ادامه داد.

در مدرسه علمیه مروی (تهران) شاگرد میرزا ابوالقاسم کلانتری (۱۲۳۶–۱۲۹۲ ق) فرزند میرزا محمدعلی نوری فرزند میرزا هادی نوری مازندرانی بود.[۱۵][۱۶]

او به همراه دایی خود علامه حسین محدث نوری به نجف رفت و نزد میرزا حبیب‌الله رشتی و محمدتقی نجفی اصفهانی[۱۷][۱۸] به تحصیل پرداخت و بعد از مدتی در درس میرزای شیرازی بزرگ شرکت کرد. با هجرت میرزای شیرازی به سامرا شیخ فضل‌الله نوری نیز با او راهی سامرا شد.

مقام علمی، دانش کلان و جامعیت علمی[ویرایش]

دوستانش، استادان، شاگردان و بزرگان[ویرایش]

مقام علمی شیخ فضل‌الله نوری مورد توافق دوست و دشمن بود. او علاوه بر علوم اسلامی از دانشهای دیگر هم اطلاع داشت و به مسائل جامعه و مقتضیات زمان آگاه بود. یکی از کسانی که شیخ را ملاقات کرده است، می‌نویسد: «مراتب علمی شیخ را هیچ‌کس از دوست و دشمن منکر نبود و لکن گمان می‌کردند که فقط معلومات او منحصر به همان فقه و اصول است. نگارنده در چند جلسه فهمیدم قطع نظر از جنبه فقاهت از بقیه علوم هم اطلاع کافی دارند.».[۱۹] در بحبوحه انقلاب (مشروطه) آنچه امکان داشت به این پیرمرد، به دروغ یا راست، افتراء و تهمت زدند؛ اما هیچ‌کس منکر مقام علمی او نشد[۲۰]

دوستانش، استادان، شاگردان و بزرگان اکثراً همزمان با او که در مورد آگاهی و دانش و مقام علمی او نوشته‌اند: میرزای شیرازی (سید محمدحسن حسینی شیرازی) , حسین محدث نوری، سید محمدکاظم طباطبایی یزدی، آقا محسن عراقی (حاج آقامحسن سلطان‌آبادی) , محمدحسین کاشف‌الغطاء، میرزا حبیب‌الله رشتی، میرزا ابوالقاسم امین الشرع خویی عالم بزرگ خوی و برادر امام جمعه خویی، میرزا ابوالفضل تهرانی (ابوالفضل نوری مازندرانی فرزند میرزاابوالقاسم تهرانی) , شیخ محمد حرزالدین محمدعلی اردوبادی , سید محمدمهدی خراسانی (جد سوم سید احمد علم الهدی) , محمدتقی نجفی اصفهانی[۲۱][۲۲] , میرزا محمدحسین نائینی اصفهانی[۲۳][۲۴][۲۵] , میرزالطفعلی صدرالأفاضل , سید حسن مدرس، سید احمد طباطبایی و سید صادق سنگلجی همدانی برادر و پدر سید محمد طباطبایی، سید احمد زنجانی (احمد شبیری زنجانی) , حاج شیخ عبدالسلام تربتی خراسانی , محمدکاظم خراسانی، حاج شیخ محمد هاشم خراسانی , سید محمدباقر درچه‌ای اصفهانی، محمدعلی مدرس خیابانی (محمدطاهر تبریزی صاحب ریحانه الادب در ۸ جلد) , شیخ محسن سلطان احمدی نوری , حاج شیخ آقا بزرگ تهرانی، محدث قمی، ابوالحسن شعرانی، علامه میرزا محمد علی معلم حبیب آبادی , میرزاحسن تبریزی، اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات عهد ناصری، محمد قزوینی، عباس اقبال آشتیانی، علامه امینی (صاحب الغدیر) , سیّد روح‌الله مصطفوی موسوی خمینی، شهید مرتضی مطهری، علامه امینی، مولا محمد آملی پدر محمدتقی آملی، آخوند ملا محمد جواد صافی گلپایگانی پدر علی صافی گلپایگانی و لطف‌الله صافی گلپایگانی، حاج میرزا ابوتراب شهیدی قزوینی , محمدعلی امام شوشتری.

از میان دوستانش محمدعلی مدرس خیابانی شیخ را «از اکابر علما و مجتهدین و اجلای فقها و محدثین امامیه در اوایل قرن ۱۴ هجری» می‌شمرد و ضیاء الدین دری اصفهانی مدرس فلسفه و علوم عقلی در تهران، که با شیخ کراراً دیدار داشته، می‌نویسد: «مراتب علمی شیخ را هیچ‌کس از دوست و دشمن، منکر نبود. ولکن گمان می‌کردند که فقط معلومات او منحصر به همان فقه و اصول است. نگارنده در چند جلسه فهمیدم، قطع نظر از جنبه فقاهت، از بقیه علوم هم اطلاع کافی دارند. از جمله، علم تاریخ و جغرافیا که اغلب فقها از این دو علم بی بهره می‌باشند. حتی در این اواخر نزد مرحوم میرزاجهان بخش منجم، مشغول خواندن علم نجوم و اسطرلاب بود. من عرض کردم: جناب آقا، در این آخر عمر برای چه علم نجوم تحصیل می‌کنید؟ فرمود: من از این علم چون بهره نداشتم و این مسئله برای من، یعنی اهل علم، عکلیتاً بد است که از این علم معروف بی بهره باشند، بمیرم و این علم را بدانم، بهتر است که بمیرم و ندانم...[۲۶]

از میان استادانش میرزا حبیب‌الله رشتی که عمدتاً در اعطای اجازه اجتهاد به دیگران اکراه داشته؛ در تقریظ خود بر رسالة «قاعدة ضمان الید» مقام علمی و تحقیقی شیخ را به نحوی شگفت و کم‌نظیر ستوده است. او می‌نویسد: «هان ای کسی که این اوراق را دریافته و بر آنها وقوف می‌یابی، چنانچه در اعماق دریاها فروروی و سوار بر اُشتر، بیابانهای خشک و لم‌یزرع را شتابان درنوردی، همانا از حیث تحقیق و تدقیق، بهتر از آنچه که در این دفتر آمده، نخواهی یافت. ضروری است که در مجالس عمومی، به فضل و کمال صاحب این رساله، ندا دردهند و سوارگان دیار به سوی او تشویق گردند. من در این رساله نظر افکنده و آن را زیبا و دلنشین یافته‌ام. چه بسیار دُرهای گرانبها و مرواریدهای بدیع و دست ناخورده که در آنها به امانت نهاده شده است. سزاوار است که مضامین آن را نه با خامه بر صحیفة اوراق، که با ذرّات طلا بر مردم دیدگان بنگارد. آفرینِ خدای بر مؤلف آن باد و اوست عالم پرسوز و گداز، فروغ دیده و نور چشمم شیخ فضل‌الله ... همانا او در تحصیل قواعد علمی و اصول اجتهادی ـ که مدار اجتهاد و ملاک صحت اعمال عباد بر آنها و وابسته بدانهاست ـ خود را به رنج افکنده و روزگاری دراز و به قدر کفایت را نزد من و اساتید عظام حاضر شده است تا به حمدالله به آرزوی خود دست یافته و عالمی ربانی و رهنمایی راستین و حقانی و مجتهدی متبحّر و کامل و جامع و معقول و منقول گردیده است. رواست که بندگان مؤمن خدا وی را در امور دینی مرجع خود قرار دهند...»[۲۷]

اسامی برخی از شاگردان شیخ فضل‌الله نوری[ویرایش]

نوشته‌ها و تعابیر گوناگون مخالفین و دشمنانش[ویرایش]

اعترافات، نوشته‌ها و تعابیر گوناگون مخالفین و دشمنانش در مورد آگاهی و دانش و مقام علمی او: دکتر محمد اسماعیل رضوانی، عباس اقبال آشتیانی، پروفسور حامد الگار، ناظم الاسلام کرمانی، مستوفی تفرشی، مهدی ملک‌زاده، عین السلطنه، ادوارد براون، هانری رنه دالمانی، پیتر آوری، مخبر السلطنه هدایت، محمدمهدی شریف کاشانی، یحیی دولت‌آبادی، سید حسن تقی‌زاده، حاجی میرزا ابوالحسن علوی، فرصت شیرازی، دکتر نورالله دانشور علوی (مجاهد السلطان)، اعظام الوزاره قدسی، دوستعلی خان معیر الممالک، اسماعیل امیرخیزی، احمد کسروی، مهدی بامداد، نصرت‌الله فتحی، اقبال یغمایی، محمدابراهیم باستانی پاریزی، فریدون آدمیت، صدرالاشراف، فرخ دین پارسا، ابراهیم فخرایی، ابراهیم صفایی، محمد معین، حمید عنایت و ...[۳۸]

از آن میان مخالفین سخن دکتر محمد اسماعیل رضوانی «مرحوم شیخ فضل‌الله نوری ... در نردبان علم، بر پلکانهای آخر جای داشت» (انقلاب مشروطیت ایران، دکتر رضوانی، ص ۷۲)

و ناظم الاسلام می‌نویسد: «نگارنده روزی که مشارٌ‌الیه (شیخ فضل‌الله) در خانه آقای طباطبایی بود، در مجلس در ضمن مذاکره گفت ملاّی سیصد سال قبل به کار امروز نمی‌خورد. شیخ در جواب گفت: خیلی دور رفتی بلکه ملای سی سال قبل به درد امروز نمی‌خورد. ملای امروز باید عالِم به مقتضیات وقت باشد، باید مناسبات دول را نیز بداند.»[۳۹] ادوارد براون، محقق و تاریخ نویس نامدار می‌نویسد: «شیخ فضل‌الله از لحاظ علم و آراستگی به کمال معروف و فقیه جامع و کامل ... مجتهد سرشناس و عالمی متبحّر ... و از لحاظ اجتهاد برتر از دیگران بود ...» انقلاب ایران،[۴۰]

مهدیقلی هدایت چنین گفته است: «مقام علمی اش بالاتر از (دو سید) مسند نشین (طباطبایی و بهبهانی) است. طلاب و بیشتر اهل منبر دور او را دارند.»[۴۱] ابوالحسن علوی می‌گوید: «شیخ فضل‌الله از شاگردهای نمره اوّل حاجی میرزا حسن شیرازی معروف بود. در پایتخت مرجع امورات شرعی بود.»[۴۲] فریدون آدمیت نوشته است: «متفکر مشروطیت مشروعه شیخ فضل‌الله نوری بود. از علمای طراز اوّل که پایه‌اش را در اجتهاد اسلامی برتر از طباطبایی و بهبهانی شناخته‌اند.»[۴۳] احمد کسروی می‌نویسد: «حاجی شیخ فضل‌الله نوری ... از مجتهدان بنام و باشکوه تهران شمرده می‌شد.»[۴۴] و بالاخره یپرم خان ارمنی ـ که خود عاقبت مجری حکم اعدام شیخ شد ـ در یادداشتهای خصوصی خود نوشته است: «شیخ فضل‌الله نوری ... روحانی عالیقدری بود و گفته او برای توده خلق، وحی مُنزل محسوب می‌شد».[۴۵]

غارت کتابخانه خاندان نوری[ویرایش]

حسین محدث نوری و خاندان نوری دارای کتابخانه و مرکز اسناد جامع معتبر و بی‌نظیری که در ایران و خاور میانه نظیر آن در کمیّت و کیفیّت یافت نمی‌شد. محدث نوری تلاش‌های زیادی جهت پیدا کردن آثار قدیمی شیعه و حفظ آنها از آسیب نابودی داشته و این امر در برخی از نامه نگاری‌های وی با علمای شیعی کاملاً واضح است. آن کتابخانه شامل هزاران جلد کتاب نفیس و نسخه‌های خطی ارزشمند و گران بها و کم‌نظیر و یا منحصر به فرد بود. حسین محدث نوری فهرست کتابخانه بی نظیر خویش که به ترتیب الفبایی نوشته شده و درمقدمه اش به تفصیل در خصوص کتاب و نویسندگی سخن گفته است. پس از مرگ حسین محدث نوری شیخ فضل‌الله نوری وارث، صاحب و محافظ کتابخانه و مرکز اسناد بود. پس از مسمومیت حسین محدث نوری، قتل شیخ فضل‌الله نوری و شیخ مهدی نوری پسر حاج فضل‌الله نوری کتابخانه به کلی پراکنده و یا به غارت رفت. در میان اسناد و کتابها نسخه اصلی خطی:

  • تألیفات محدث نوری مستدرک الوسائل شامل نسخه خطی ۲۳ هزار حدیث نجات داده شده توسط او (شامل ۷۵ کتاب)، نجم الثاقب فی أحوال امام الغائب، لؤلؤ و مرجان، فصل الخطاب فی تحریف الکتاب، ... ;
  • شجره نامه‌های خانواده‌های اصیل ایرانی و سادات؛
  • نامه‌های تاریجی، کتابهای تاریخی همانند ۲۰ جلد کتاب تاریخ قم حسن بن مثله جمکرانی همراه با ترجمه فارسی حسن بن علی بن حسن بن عبدالملک قمی؛
  • اسناد جغرافی ایران و منطقه که بر اساس آنها زیر نظارت میرزای شیرازی فارس نامه ناصری نوشته شده؛
  • نسخه‌های اصلی خطی تألیفات فلسفه، اصول شیعیان و دیگر مذاهب؛
  • نسخه‌های اصلی خطی تألیفات در شعر و هنر، طب، ادبیات، تاریخ و ... ؛
  • نامه‌ها و اجازه‌نامه‌ها و کتاب‌های نایابی همانند نقض عثمانیه ابن سید بن طاووس؛
  • طرحها و قانونهای نوشته شده توسط حاج فضل‌الله نوری از شروع جنبش تنباکو , جنبش مشروطه تبدیل ان به جنبش مشروطه مشروعه از جمله نسخه‌های اصل طرح و قانون جنبش عدالتخانه , طرح کامل قانون مجلس مقدس شورای ملی. تاریخ‌نگاری و مدارک مربوط به جلسات تبادل نظر با همراهان یا مخالفان این مجموعه عظیم تاریخی؛
  • نسخه‌های روزنامه‌های ایران و نوشته‌های سیاسی عصر با کناره نویسی‌های شیخ فضل‌الله نوری؛
  • نسخه‌های اصلی نوشتها، روزنامه و نامه‌های روزمره شیخ در داخل و خارج کشور؛
  • آرشیو شیخ از نسخه‌های اصل روزنامه‌ها و مقلات سیاسی، کتابها، فرهنگ نامه‌ها و غیره به زبانهای فرانسه (که شیخ فضل‌الله نوری زبان فرانسه را بخوبی می‌دانسته) , عربی، ترکی-عثمانی، انگلیسی، روسی و یا ترجمهای از آنها با کناره نویسی‌ها. علامه محمد قزوینی بزرگترین غرب شناس تاریخ ایران شاگرد، معلم فرزندان و مترجم شیخ بوده است. (علامه محمد قزوینی از خود بعنوان خانگی شیخ فضل‌الله نوری نام می‌برد)؛
  • اسناد حقوقی خرید، فروش، اجاره، وکالت، وصیت، ازدواج، و طلاق در تهران و ولایات.[۴۶]
  • رساله‌های علمی و سفرنامه ها؛
  •  %۱۰۰ (تمامی) اسناد مربوط به شیخ مهدی نوری شامل از هر نوع سند و دست‌نویس و عکس‌ها و رساله‌های علمی و سفرنامه‌ها و شبنامه و مقاله منتشر شده و آرشیو شخصی و نقل قول و کناره نویسی‌ها و بسیاری از اسناد دیگر فرزندان شیخ فضل‌الله نوری.
  • تعزیه نخستین "مهلت خواستن امام حسین" محمدتقی نوری مازندرانی و بیش از ۳۰ تعزیه دیگر وی. اسناد مجموعه قرآنی "لبیک یا حسین" رویانیان و رستمداران و آل‌کیا و مرعشیان و کیانیان و سربداران طبرستان و خراسان، چگونگی رواج ان.

کتاب‌شناسی[ویرایش]

بخشی از تألیفات وی:

  1. رساله سؤال و پاسخ، حاوی ۲۳۶ پرسش از میرزای شیرازی، که در سال ۱۳۰۵در تهران منتشر شد؛
  2. رساله سؤال و پاسخ، حاوی ۶۰ پرسش از میرزای شیرازی، که در سال ۱۳۰۶ در تهران منتشر شد.
  3. رساله منظوم فقهی الدرر التنظیم (به زبان عربی)؛
  4. رساله فقهی فی قاعده ضمان الید که در ضمن کتاب «إشارة السبق إلی معرفة الحق» توسط دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در تاریخ ۱۴۱۴ هجری قمری در قم چاپ شده است؛
  5. رساله فی المشتق که تقریرات درس میرزای شیرازی است در و تهران به تاریخ ۱۳۰۵ منتشر شد؛
  6. رساله تحریم استطراق حاجیان از راه جبل به مکه معظمه؛
  7. صحیفه قائمیه (صحیفه مهدویه) حاوی مجموعه ادعیه حضرت مهدی عجل الله فرجه می‌باشد؛
  8. ضمایمی بر کتاب تحفه الزائر از مرحوم مجلسی (در پایان کتاب)؛
  9. شرح و توضیحات شیخ شهید بر اقبال سید بن طاووس؛
  10. بیاض (کتاب دعا)؛
  11. حاشیه بر کتاب شواهد الربوبیه ملاصدرا؛
  12. حاشیه بر کتاب فرائد الاصول شیخ مرتضی انصاری؛
  13. روزنامه شیخ (لوایح آقا شیخ فضل‌الله)؛
  14. حرمت مشروطه که علت موافقت اولیه و مخالفت ثانویه ایشان با مشروطیت را بیان می‌کند و در تاریخ ۱۳۲۶ ق در تهران انتشار یافت.

کتاب تذکرة الغافل و ارشاد الجاهل، در ردّ سیاست مشروطه که در به تاریخ ۱۳۶۲ ق در تهران انتشار یافته است توسط حاج میرزا ابوتراب شهیدی قزوینی فرزند حاج میرزا ابوالقاسم شهیدی و نوهٔ حاج محمدتقی برغانی معروف به شهید ثالث نوشته شده. وی از هم نظران با شیخ فضل‌الله نوری و سید محمدکاظم طباطبایی یزدی بوده ولی تألیف کتاب به اشتباه به شیخ فضل‌الله نوری منتسب می‌شود.

بازگشت به ایران[ویرایش]

وی پس از تحصیل علوم دینی مقیم تهران گشت. او در وقایع انقلاب مشروطه ایران با حمایت و همراهی میرزای شیرازی بزرگ، میرزاحسن آشتیانی، سید جمال الدین اسدآبادی[۴۷] , عین‌الدوله نخست‌وزیر مظفرالدین‌شاه، آخوند ملا قربانعلی زنجانی، سید محمد کاظم یزدی مشهور به صاحب عروه، حسین محدث نوری، حاج شیخ علی لنکرانی، حاجی میرزا حسن آقا مجتهد تبریزی، آخوند ملامحمد خمامی رشتی، آخوند رستم‌آبادی، سید احمد طباطبایی برادر سید محمد طباطبایی، ملا محمد آملی، شیخ عبدالنبی نوری، سید محمد یزدی، شیخ محمد بروجردی، حاج میرزا لطف‌الله، حاج آقا نورالله مجتهد عراقی، شیخ علی اکبر مجتهد، سید علی قطب نخجوانی، شیخ محمد علی پیشنماز، آقا جمال الدین لافجه‌ای، شیخ علی اکبر طالقانی و برخی دیگر از فقیهان عصر قاجار و مشروطیت به مبارزه اصولی با مشروطه و هواداران آن برخاست.

فضل‌الله نوری الگوهایی ارائه داد که به مشروطه مشروعه مشهور شد. او نوشتن هرگونه قانون و واداشتن شهروندان به پیروی از قانونی که در شرع آورده نشده‌است را نادرست می‌دانست و با برقراری مجلس انتخابی و نیز مسئله تقسیم قوا مخالفت می‌ورزید.[۴۸] «من والله با مشروطه مخالفت ندارم. با اشخاص بی‌دین و فرقه ضالّه و مضلّه مخالفم که می‌خواهند به اسلام لطمه وارد بیاورند. روزنامه‌ها به انبیاء و اولیاء توهین می‌کنند و حرف‌های کفرآمیز می‌زنند. علمای اسلام مأمورند برای اجرای عدالت و جلوگیری از ظلم. چگونه من مخالف با عدالت و مروج ظلم می‌شوم؟ من در همین‌جا قرآن را از بغل خود درآورده، قسم خوردم و قرآن را شاهد عقیده‌ام قرار دادم که مخالف مشروطه نیستم. معاندین گفتند این قرآن نبوده است، بلکه قوطی سیگار بوده، حال با همچو مردمی چگونه مخالفت نکنم؟ چگونه بی طرف شوم و سخنی نگویم؟ من مخالف اساس مشروطیت نیستم؛ بلکه اول کسی که طالب این اساس بود من بودم و فعلاً هم مخالفتی ندارم امّا مشروطه به همان شرایطی که گفتم که قانون اساسی و قوانین داخلی مملکت باید مطابقت با شرع داشته باشد.»

او مشروطه به دستیاری دشمنان و منافقین را فتنه می‌خواند و قانون اساسی (منظور متن ترجمه شده قانون اساسی کشور فرانسه توسط مشیرالملک و مؤتمن‌الملک پسران صدراعظم) را «دستور ملعون» و «ضلالت‌نامه» (رساله حرمت مشروطه، ترکمان، ص ۱۰۷) می‌نامید. "... امروز دشمنان شما در این مملکت به دستیاری منافقین وضعی فراهم آورده‌اند که دین شما و دولت شما هر دو را ضعیف کرده‌اند و در خطر عظیم جماعت آزادی طلب به توسط دو لفظ دلربای عدالت و شورای برادران ما را فریفته و به جانب لامذهبی می‌رانند آیا چه افتاده است که امروز باید دستور عدل ما از پاریس برسد و نسخه شورای ما از انگلیس بیاید. اگر این سرّ سیاسی را از دارالخلافه و غیرها استکشاف فرمودید، خواهید دید که در این فتنه عظمی برز الاسلام کلّه الی الکفر کلّه ..." (ترکمان، ص ۱۴۹ و ۱۵۰)

در مقابل یکی از مواد آن که «اهالی مملکت ایران در مقابل قانون دولتی متساوی‌الحقوق خواهند بود» به طور مشخص مخالفت کرد و گفت «محال است با اسلام حکم مساوات». تقسیم قوا به سه قوه را «بدعت و ضلالت محض» خواند. (در قانون اساسی تفکیک قوا ذکر شده بود)[۴۹]«... بدان که حقیقت مشروطه عبارت از آن است که منتخبین از بلدان به انتخاب خود رعایا در مرکز مملکت جمع شوند و اینها هیئت مقنّنه مملکت باشند و نظر به مقتضیات عصر بکنند و قانونی مستقلاً مطابق با اکثر آراء بنویسند موافق مقتضی عصر به عقول ناقصه خودشان بدون ملاحظه موافقت و مخالفت آن با شرع اطهر بلکه هر چه به نظر اکثر آنها نیکو و مستحسن آمد او را قانون مملکتی قرار بدهند مشروط به اینکه اساس تمام مواد آن قانون به دو اصل مشؤوم که مساوات و حریّت افراد سکنه مملکت است، باشد و سوای این، آنچه به تو گفته‌اند کذب محض است.» (ترکمان، ص ۴۶)

از جمله نظریات شیخ فضل‌الله نوری حضور هیئتی از مجتهدین واجد شرایط برای مراقبت بر مجلس شورا بود. این چند نفر هیئت مستقل از مجلس و موازی نهاد مجلس بود.

در نهضت تنباکو[ویرایش]

شیخ فضل‌الله در نهضت تنباکو که نخستین قیام فراگیر به رهبری روحانیت بود، نقش فعّالی داشت. او نخستین عالمی بود که به حمایت از میرزاحسن آشتیانی برخاست.[۵۰] وی به عنوان نماینده میرزای شیرازی در تهران مورد توجه مردم و روحانیان بود. به طوری که پس از لغو قرارداد تا وقتی که میرزای شیرازی به وسیله شیخ فضل‌الله از لغو قرارداد اطمینان حاصل نکرد، حکم حرمت استعمال توتون و تنباکو را لغو نکرد.[۵۱]

برخی از نظرات مخالفین شیخ فضل‌الله نوری[ویرایش]

عهد و پیمان با سلطنت[ویرایش]

شیخ فضل‌الله در آغاز جنبش مشروطه از مخالفان سید محمد طباطبایی و عبدالله بهبهانی و از متحدان میرزای شیرازی بزرگ، میرزاحسن آشتیانی، حسین محدث نوری، سید محمدکاظم طباطبایی یزدی و عین‌الدوله نخست‌وزیر مقتدر مظفرالدین شاه بود اما پس از مدتی به مشروطه‌خواهان پیوست و در مهاجرت به قم با آن‌ها همراهی کرد، اما پس از مدتی به مخالفت با مشروطه برخاست. برخی از طرف دارانش علت مخالفت او با مشروطه را به پیدا شدن فرقه‌های آنارشیست، نیهیلیست، سوسیالیست، ناتورالیست و سکرت فراماسون نسبت می‌دهند.[۵۲]

او در مخالفت با مشروطه، هم عهد و پیمان محمدعلی شاه بود و تمام حرکاتش از تحریکات او بود، شاه هم پول می‌داد و هم دستور می‌داد.[۵۳][۵۴][۵۵]

فروش قبرستان متروکه به بانک استقراضی روسیه تزاری[ویرایش]

در مسئله فروش قبرستان متروکه به بانک استقراضی روس شیخ فضل‌الله بود که مدرسه قبرستان متروکه را به این بانک فروخت. در آن زمان بانک استقراضی روسیه تزاری به دنبال زمینی برای ساختن شعبه در مرکز شهر بود و به سراغ مدرسه متروکه و قبرستانی در بازار تهران می‌روند. شخصی به نام مستشارالتجار به نمایندگی از بانک سعی می‌کند تا آن را از سید محمد طباطبایی بخرد. طباطبایی پاسخ می‌دهد که اینجا موقوفه و قبرستان مسلمین است. نه موقوفه را می‌توان فروخت و نه مردگان را می‌توان از خاک بیرون کشید. مستشارالتجار سپس به سراغ شیخ فضل‌الله نوری رفته و آن به بهای هفتصدوپنجاه تومان از او می‌خرد و بانک ساخت‌وساز در آن را آغاز می‌کند. طباطبایی هم چنان به اعتراض خود ادامه می‌دهد و این کار را خلاف شرع عنوان می‌کند. تا اینکه در چهارم آذر ۱۲۸۴ (۲۷ رمضان) شیخ محمد واعظ از خطیبان پرشور مخالف استبداد و متحدان طباطبایی و بهبهانی، نمازگذاران مسجد را به عنوان زیارت قبور به سوی این محل هدایت کرده و مردم به سرعت ساختمان را ویران می‌کنند. پس از این واقعه از اعتبار شیخ فضل‌الله بسیار کاسته شده و بر اعتبار طباطبایی و بهبهانی و قدرت مخالفان استبداد افزوده می‌شود.[۵۶]

ترور[ویرایش]

کسروی از واقعه ترور شیخ فضل‌الله نوری یاد می‌کند که در روز ۱۹ دی‌ماه ۱۲۸۷ اتفاق افتاد: «جمعه‌شب بود و شیخ از دیدن کسی برمی‌گشت که هنگام پیاده شدن از درشکه توسط شخصی که بعد معلوم شد کریم دواتگر است به وسیله ششلولی هدف قرار گرفت. گلوله‌ها به همراهان شیخ اصابت کرد و شیخ مجروح شد ولی جان سالم به در برد. کریم که خود را گرفتار اطرافیان دید، زیر گلوی خود گلوله‌ای شلیک کرد که از گونه‌اش بیرون پرید. مجروحان را به خانه شیخ بردند و به مداوایشان پرداختند. کریم نیز مانند بقیه مجروحان بهبود یافت و به جرم این اقدام به زندان افتاد».[۵۷] حاج شیخ فضل اللّه نیز پس از ترور به مدت سه ماه و نیم بستری بود. شیخ فضل‌اللّه در مورد کریم جوانمردی از خود نشان داد و از خون او در گذشت. نکته عبرت‌انگیز تاریخی این است که کریم دواتگر - عامل ترور شیخ - درست ۸ سال پس از کشته شدن شیخ تنها با اختلاف یک روز یعنی در ۱۲رجب ۱۳۳۵ به دست رفقای خویش در کمیته مجازات (رشید السلطان، سید مرتضی و میر عبد الحسین ساعت ساز) ترور شد و به قتل رسید.[نیازمند منبع]

مرگ[ویرایش]

پس از فتح تهران، شیخ فضل‌الله نوری بازداشت شد و به حکم شیخ ابراهیم زنجانی عضو لژ بیداری در ۹ مرداد ۱۲۸۸ برابر با۱۳ رجب ۱۳۲۷ قمری در میدان توپخانه حدود یک ساعت‌ونیم مانده به غروب به دار آویخته شد. خانواده اش جسد او را در منزلش دفن کردند و بعد از ۶ ماه نبش قبر و جسدش به قم منتقل و دفن شد.

به همین نمط باید به عدم هراس شیخ از مرگ و پایداری شگفت وی در حین محاکمه و نیز در پای دار اشاره کرد که ایضاً مورد اعتراف دوست و دشمن قرار داد. احمد کسروی، که عنادش با علمای دین مشهور آفاق است، وقتی به آخرین برگ زندگی شیخ می‌رسد، با آنکه از کنار این حماسه، سریع و شتابان می‌گذرد باز کلامش حاکی از «خونسردی» و «خویشتنداری» شیخ در پای دار و عدم هراس وی از مرگ است؛[۵۸] و مهدی ملک‌زاده نیز که مخالفت سرسخت با شیخ را از پدرش (ملک المتکلمین) به ارث برده- این چنین به مقاومت، صلابت و صراحت شیخ شهید اعتراف می‌کند:

شیخ از زمانی که حبس شد تا موقعی که اعدام گشت، تمام ساعات را با بردباری و خونسردی و متانت گذراند و ضعف نفس از خود نشان نداد، و راه عجز و ناله و توسل به این و آن را در پیش نگرفت و شخصیت خود را حفظ کرد... برق تفنگ و سرنیزه‌ها در زیر آفتاب گرم تابستان چشم را خیره می‌کرد. محکوم، فاصله میان محبس و محل اعدام را با خونسردی و متانت پیمود و با کبر سن و پیری، ضعف و ناتوانی از خود نشان نداد و در دقایق آخر عمر، ثبات و استقامت خود را به ظهور رسانید.[۵۹]

یکی از محققین می‌نویسد:[۴۹] «محکمه انقلابی در سومین روز ورود مجاهدین به پایتخت تشکیل گردید، کسانی چون صنیع حضرت، مفاخرالملک، آجودانباشی، میرهاشم دوچی، شیخ فضل‌الله نوری محاکمه و محکوم به مرگ شدند و حکم اعدام نیز دربارهٔ آن‌ها به اجرا درآمد. عده دیگری نیز به زندان‌ها فرستاده شدند و گروهی از پایتخت تبعید گردیدند. اما شاهزاده عین الدوله، در همان موقع که آتش انتقام بدین گونه تند و تیز بود و شرربار بود، درست روزی که سران انقلاب و زعمای مشروطه به مناسبت فتح تهران، در بهارستان جمع شده بودند، تا به یاد آن روز تاریخی عکس بردارند، عصا زنان خود را به جمع آنها می‌رساند و در ردیف آنها می‌ایستد وبی آنکه از جانب کسی اعتراض و اکراهی شود، با سپهدار، سردار اسعد، عضدالملک، مستوفی الممالک و ... در جلو بهارستان عکس یادبود برمی‌داشت.

به گفتهٔ مهدی بامداد، به دستور هیئت مدیره‌ای (سکرت فراماسونهای شاخه فرانسه) که پس از انحلال مجلس عالی تشکیل شد، شیخ فضل‌الله نوری به دار آویخته شد.[۶۰]

عبدالحسین امینی در کتاب شهداء الفضیله می‌نویسد: ” تا دسته‌ای از تبهکاران او را که دشمن زشتکاری و فریب و کفر بود، مانع خویش یافتند و او را به دار آویختند و شهید دست ظلم و تجاوز گشت، قربانی راه تبلیغ دین، شهید راه خدا، شهید مبارزه با زشتی و تباهی و فریب؛ شد”[۶۱]

خانه شیخ فضل‌الله نوری[ویرایش]

خانه شیخ فضل‌الله نوری در محله سنگلج قدیم تهران و در خیابان بهشت، خیابان شیخ فضل‌الله نوری، بن‌بست جوان قرار دارد.[نیازمند منبع]

این خانه به مدت ۱۸ ماه پس از اعدام شیخ فضل‌الله نوری، محل دفن وی بود و در حال حاضر به علت عدم رسیدگی در حال تخریب می‌باشد.[۶۲][۶۳]

مقام علمی[ویرایش]

مقام علمی شیخ فضل‌الله مورد توافق دوست و دشمن بود. او علاوه بر علوم اسلامی از دانش‌های دیگر هم اطلاع داشت و به مسائل جامعه و مقتضیات زمان آگاه بود. یکی از کسانی که شیخ را ملاقات کرده است، می‌نویسد: «مراتب علمی شیخ را هیچ‌کس از دوست و دشمن منکر نبود و لکن گمان می‌کردند که فقط معلومات او منحصر به همان فقه و اصول است. نگارنده در چند جلسه فهمیدم قطع نظر از جنبه فقاهت از بقیه علوم هم اطلاع کافی دارند.».[۱۹]

میرزا حبیب‌الله رشتی که عمدتاً در اعطای اجازه اجتهاد به دیگران اکراه داشته؛ در تقریظ خود بر رسالة «قاعدة ضمان الید» مقام علمی و تحقیقی شیخ را به نحوی شگفت و کم‌نظیر ستوده است. او می‌نویسد: «هان ای کسی که این اوراق را دریافته و بر آنها وقوف می‌یابی، چنانچه در اعماق دریاها فروروی و سوار بر اُشتر، بیابانهای خشک و لم‌یزرع را شتابان درنوردی، همانا از حیث تحقیق و تدقیق، بهتر از آنچه که در این دفتر آمده، نخواهی یافت. ضروری است که در مجالس عمومی، به فضل و کمال صاحب این رساله، ندا دردهند و سوارگان دیار به سوی او تشویق گردند. من در این رساله نظر افکنده و آن را زیبا و دلنشین یافته‌ام. چه بسیار دُرهای گرانبها و مرواریدهای بدیع و دست ناخورده که در آنها به امانت نهاده شده است. سزاوار است که مضامین آن را نه با خامه بر صحیفة اوراق، که با ذرّات طلا بر مردم دیدگان بنگارد. آفرینِ خدای بر مؤلف آن باد و اوست عالم پرسوز و گداز، فروغ دیده و نور چشمم شیخ فضل‌الله ... همانا او در تحصیل قواعد علمی و اصول اجتهادی ـ که مدار اجتهاد و ملاک صحت اعمال عباد بر آنها و وابسته بدانهاست ـ خود را به رنج افکنده و روزگاری دراز و به قدر کفایت را نزد من و اساتید عظام حاضر شده است تا به حمدالله به آرزوی خود دست یافته و عالمی ربانی و رهنمایی راستین و حقانی و مجتهدی متبحّر و کامل و جامع و معقول و منقول گردیده است. رواست که بندگان مؤمن خدا وی را در امور دینی مرجع خود قرار دهند...»[۲۷]

ناظم الاسلام می‌نویسد: «نگارنده روزی که مشارٌ‌الیه (شیخ فضل‌الله) در خانه آقای طباطبایی بود، در مجلس در ضمن مذاکره گفت ملاّی سیصد سال قبل به کار امروز نمی‌خورد. شیخ در جواب گفت: خیلی دور رفتی بلکه ملای سی سال قبل به درد امروز نمی‌خورد. ملای امروز باید عالِم به مقتضیات وقت باشد، باید مناسبات دول را نیز بداند.»[۳۹] ادوارد براون، محقق و تاریخ نویس نامدار می‌نویسد: «شیخ فضل‌الله از لحاظ علم و آراستگی به کمال معروف و فقیه جامع و کامل ... مجتهد سرشناس و عالمی متبحّر ... و از لحاظ اجتهاد برتر از دیگران بود ...» انقلاب ایران،[۴۰]

مهدیقلی هدایت چنین گفته است: «مقام علمی اش بالاتر از (دو سید) مسند نشین (طباطبایی و بهبهانی) است. طلاب و بیشتر اهل منبر دور او را دارند.»[۴۱] ابوالحسن علوی می‌گوید: «شیخ فضل‌الله از شاگردهای نمره اوّل حاجی میرزا حسن شیرازی معروف بود. در پایتخت مرجع امورات شرعی بود.»[۴۲] فریدون آدمیت نوشته است: «متفکر مشروطیت مشروعه شیخ فضل‌الله نوری بود. از علمای طراز اوّل که پایه‌اش را در اجتهاد اسلامی برتر از طباطبایی و بهبهانی شناخته‌اند.»[۴۳] احمد کسروی می‌نویسد: «حاجی شیخ فضل‌الله نوری ... از مجتهدان بنام و باشکوه تهران شمرده می‌شد.»[۴۴] و بالاخره یپرم خان ارمنی ـ که خود عاقبت مجری حکم اعدام شیخ شد ـ در یادداشتهای خصوصی خود نوشته است: «شیخ فضل‌الله نوری ... روحانی عالیقدری بود و گفته او برای توده خلق، وحی مُنزل محسوب می‌شد».[۴۵]

اندیشه‌شناسی[ویرایش]

شیخ فضل‌الله نوری: «ای خداپرستان این شورای ملی و حریت و آزادی و مساوات و برابری و اساس قانون مشروطهٔ حالیه لباسی است به قامت فرنگستان دوخته که اکثر و اغلب طبیعی مذهب و خارج از قانون الهی و کتاب آسمانی هستند هویدا است. این فرقه فرنگان که سپاس دین و آیین ندارند قهراً و بالضروره ناگزیر از تأسیس ذاکون و قانونی خواهند بود که اساس مملکت‌داری و سیاست‌گذاری و تنظیمات ملکیه و انتظامات کلیه و حفظ حقوق و نفوسشان در تحت آن قانون و مربوط بدان ذاکون باشد و الا حیات و زندگانی صورت نبندد، بلکه مجبور از مشروطیت نیز خواهند بود... ولی ما فرقه علیه اسلامیان که با افتخار و مباهات بحمدالله و المنه کتابی داریم آسمانی، ناسخ صحف انبیا جپن قرآن مجید و پیغمبری عقل اول و صفوت آدمیان که و ما ینطق عن الهوی ان هولا وحی یوحی، عاشیهٔ رسالتش به دوش و حلقهٔ اطاعتش در گوش چگونه توانیم به مجلس آزادان درآییم و شورای ملی و مساوات بخواهیم متابعت فرنگان خسیس و مشروطه‌طلبان پاریس و انگلیس نماییم دین به دنیا فروشیم و در تحریف کتاب خدا بکوشیم.»[۶۴]

زمانی که شیخ فضل‌الله نوری استبداد محمدعلی شاه را با عنوان حکومت مشروعه توجیه شرعی می‌کرد، رهبر دینی نهضت مشروطه آخوند خراسانی به وی یادآوری کرد که اگر چه در زمان غیبت، حکومت مشروعه (حکومت اسلامی) ممتنع است، اما تنها حکومت مشروع حکومت مبتنی بر عدالت است که قدرت سیاسی مقید و محدود به قانون و تحت نظارت نمایندگان مردم باشد. در دوره استبداد صغیر شیخ به دفاع از شاه پرداخت.[۶۵]

احمد کسروی می‌نویسد: شیخ فضل‌الله از مخالفان جنبش مشروطه و داعیه دار روشی بود که مشروعه خوانده شد.[۶۶]

کسروی اذعان دارد که همدستی شیخ فضل‌الله و سیدین سندین امر مشروطیت را به پیش برد و به صراحت اعلام می‌دارد که شیخ فضل‌الله در نظر داشت احکام شرعی را به صورت قانون درآورد و یک حکومت شرعی بنیان نهد[۶۷]

دکتر قاسم غنی در نامه به عبدالحسین دهقان (بیست‌وسوم بهمن ۱۳۳۰. ش) می‌نویسد: «مرحوم شیخ‌فضل‌الله نوری از دانشمندترین و بزرگترین علمای شرع بعد از مرحوم حاج میرزای شیرازی محسوب است. مرحوم علامه قزوینی نزد او فقه درس خوانده بود. از وسعت مشرب و آزادی و آزادمنشی و رندی و صفات بزرگ و همه چیز او حکایتها می‌کرد که متواتراً از همه شنیده‌ام... همان حس برتری شیخ‌فضل‌الله آنها را حسود ساخته بود، او را به کشتن داد. شیخ هم با مناعتی که داشت، نخواست به کسی متوسل شود. محمدعلی‌شاه با درباریان او، خود را به او می‌چسباندند و او را از خود می‌شمردند که به آن وسیله حیثیتی احراز کنند. باری، باید از مرحوم تقوی، حاج‌مخبرالسلطنه، حاج‌فاضل خراسانی، آقازادة خراسانی مرحوم، واردین به مشروطه و طبقات مختلف معاصر با او پرسید و حقیقت را به‌دست‌آورد... .»[۶۸]

در نگاه سید روح‌الله خمینی موضوعی که آیت‌الله شیخ فضل‌الله نوری را از دیگران متمایز می‌کرد و همین تمایز، مشکلاتی را برای ایشان پیش آورد، این بود که فهم ایشان فراتر از فهم زمان خود بود و بسیاری مسائل و حوادث را پیش از آنکه دیگران درک کنند، ایشان درک می‌کرد. در بسیاری از نهضت‌ها و انقلاب‌ها، روند انحراف به شکلی فراگیر می‌شود و به گونه‌ای همه عرصه‌ها را درمی‌نوردد که حتی رهبران و بزرگان انقلاب نیز نمی‌توانند به خوبی جریان انحراف را تشخیص بدهند، ولی آیت‌الله شیخ فضل‌الله نوری عالمی بود که انحرافات را در همان مراحل اولیه تکوین به خوبی تشخیص می‌داد. به همین دلیل است که وی در حالی که از بنیانگذاران اصلی نهضت بود، در همان مراحل اولیه بعد از پیروزی، متوجه شد که غرب گرایان و عوامل استعمارگران خواب دیگری برای نهضت دیده‌اند و می‌خواهند آن را به سمتی کاملاً مخالف و متضاد با اهداف اولیه نهضت بکشانند. به همین دلیل، وی بدون کم‌ترین مسامحه و ملاحظه کاری و با صراحت و شجاعت تمام در برابر منحرفان ایستاد و از تهمت‌ها و تهدیدها و حتی از جان خود نترسید.[۶۹]

مرتضی آوینی می‌نویسد:قانون یا باید خود را «حافظ شریعت» بداند و یا خود، شریعتی دیگر خواهد شد. پس، رویکرد تاریخی ما به قانون در مشروطیت روی آوردن به شریعتی دیگر بود، بی‌آنکه خود بدانیم. شیخ فضل‌الله نوری به همین «نسبت» توجه یافته بود، چرا که «شرع» نیز در مقام احکام به مجموعه‌ای از شرط‌ها و حدود – یعنی قانون – مبدل می‌شود.[۷۰][۷۱]

شیخ فضل‌الله نوری به صراحت از امتناع آزادی در متون دینی سخن می‌گوید و معتقد است: «بنای قرآن بر آزاد نبودن قلم و لسان است.» وی از سوئی منکر وجود آزادی در مهم‌ترین متن دینی می‌گردد و از سوی دیگر بر این باور است که اعتقاد به آزادی مطلق حرف اشتباهی است و حتی «این سخن در اسلام کلیتاً کفر است.» نوری در قطعه فوق از آزادی مطلق سخن می‌گوید و آن را نفی می‌کند و برابر با کفر می‌نشاند. گو اینکه می‌توان نتیجه گرفت که وی با آزادی‌های مضاف (بیان، قلم و...) سازگاری دارد و آنان را می‌پذیرد. اما با دقت در سخنان او نمی‌توان چنین نتیجه‌ای گرفت اساساً وی نه تنها با آزادی‌های مضاف مخالف است، بلکه حتی پیشنهاد می‌کند واژه آزادی از بحث‌های موجود حذف شود: «اگر از من می‌شنوید، لفظ آزادی را بردارید که عاقبت این حرف ما را مفتضح خواهد کرد.»[۷۲]

مخالفت با مشروطیت[ویرایش]

نوری از رهبران قیام تنباکو در تهران[۷۳] و از مخالفان جنبش مشروطه و مدافعان «مشروطه مشروعه» و معتقد به انحراف فرهنگی مشروطه بود. شیخ فضل‌الله در آغاز جنبش مشروطه از مخالفان سید محمد طباطبایی و عبدالله بهبهانی و از متحدان میرزای شیرازی، میرزاحسن آشتیانی، حسین محدث نوری، سید محمدکاظم طباطبایی یزدی و عین‌الدوله نخست‌وزیر مقتدر مظفرالدین شاه بود اما پس از مدتی به مشروطه‌خواهان پیوسته و در مهاجرت به قم به آنها همراهی کرد، اما پس از مدتی به مخالفت با سیدین سندین و مشروطه برخاست. او در مخالفت با مشروطه، هم عهد و پیمان محمدعلی شاه و امین السلطان بود و شاه هم پول می‌داد و هم دستور می‌داد[۵۴][۷۴][۷۵][۷۶][۷۷]

بعضی از طرفدارانش علت مخالفت او با مشروطه را به پیدا شدن فرقه‌های آنارشیست، نیهیلیست، سوسیالیست، ناطورالیست و سکرت فراماسون نسبت می‌دهند.[۵۲] وی پس از فتح تهران به دست مشروطه‌خواهان و به حکم دادگاهی به ریاست قاضی شیخ ابراهیم زنجانی به دار آویخته شد.

احمد کسروی در کتاب «تاریخ مشروطه ایران» پس از نقل جریان افتتاح مجلس شورای ملی می‌نویسد: «... چون می‌بایست نظامنامه داخلی نوشته می‌شد، کسانی از نمایندگان را برای نوشتن آن نامزد گردانیدند. در این میان قانون اساسی نیز نوشته می‌شد.» سپس راجع به نویسندگان قانون اساسی و چگونگی آن می‌نویسد: «گویا مشیرالملک و مؤتمن‌الملک پسران صدراعظم آن را می‌نوشتند، یا بهتر بگویم ترجمه می‌کردند...»

این مسئله همان سرآغاز اختلاف و اعتراض و جدایی شیخ فضل‌الله از جریان نهضت مشروطیت و مخالفت با حکومت مشروطه است. شیخ فضل‌الله در نامه‌ای به یکی از علمای شهرستان‌ها می‌نویسد: «... آیا چه افتاده است که امروز باید دستور عدل ما از پاریس برسد و نسخه شورای ما از انگلیس بیاید؟...» شیخ فضل‌الله همان زمان در جایی گفته بود مشروطه‌ای را که از دیگ پلوی سفارت سردرآورد، نمی‌خواهد.

در رساله حرمت مشروطه در سؤالی نسبت به موافقت اولیه و مخالفت ثانویه با مشروطه نوشته شده است: «چرا مساعدات جدی اولیه حجت‌الاسلام به مخالفت با مشروطیت و مهاجرت به حضرت عبد العظیم پیوست؟ آیا این مخالفت موجب شرعی داشت و به این سبب بود که مشروطه را با قوانین شریعت آسمانی مخالف یافتند؟ اگر علت مخالفت با مشروطیت موجب شرعی نداشت، پس به چه دلیل با آن مخالفت کردید؟» این خلاصه سؤال از شیخ است.

شیخ در پاسخ در رساله حرمت مشروطه می‌گوید: "... مِن جمله خودِ داعی هم (من نیز به عنوان مدعی مشروطه) اقدام به این امر نموده و متحمّل زحمات سفر و حضر شدم و اصحاب هم مساعدت نمودند.

وقتی که شروع به اجرای این مقصد شد دیدیم دسته‌ای از مردم که همه وقت مَرمِیّ به بعضی از انحراف بودند وارد بر کار شدند. کم‌کم کلمات موهمه از اینها شنیده شد که حمل بر صحت می‌شد. تا اینکه یک درجه پرده از آن برداشتند و بنای انتخاب وکلاء و مبعوثین با اعتماد بر اکثریت آراء گذاردند، باز هم اغماض شد؛ که اینها برای انتظام امور و بسط عدالت است. تا رفته رفته، بنای نظامنامه و قانون نویسی شد. گاهی با بعضی مذاکره می‌شد که این دستگاه چه معنا دارد؟ چنین می‌نماید که جعل بدعتی و احداث ضلالتی می‌خواهند بکنند و الاّ وکالت چه معنا دارد؟ موکّل کیست؟ و موکّل فیه چیست؟ اگر مطالب امور عرفیه است، این ترتیبات دینیّه لازم نیست و اگر مقصد امور شرعیه عامه است، این امر راجع به ولایت است نه وکالت؛ و ولایت در زمان غیبت امام زمان (عج) با فقهای مجتهدین است نه فلان بقال و بزّاز...

عبدالعلی حائری از محققین تاریخ مشروطه در علت جدایی شیخ فضل‌الله از مجلس و مشروطیت می‌نویسد که پس از تصویب قانون اساسی (در سال ۱۲۸۵ شمسی/۱۹۰۷ میلادی)، شیخ فضل‌الله که متوجه شد مشروطه با اسلام سازگاری ندارد، از دیگر رهبران روحانی انقلاب جدا شده و به مخالفت با تصویب قوانین برگرفته از قوانین غربی پرداخت. این مخالف ریشه در مسائل ایدئولوژیکی و نظری داشت، شیخ فضل‌الله اعلام داشت که برای مطابقت این قوانین با قوانین اسلامی باید از پنج نفر از مجتهدین طراز اول تهران به انتخاب علماء، امور مجلس را تحت نظارت خود قرار دهند تا از تصویب قوانین مخالف شرع مقدس اسلام جلوگیری نمایند.[۷۸]

روزنامه «صبح صادق» اصل پیشنهادی شیخ فضل‌الله مبنی بر نظارت پنج مجتهد بر مصوبات مجلس را در شماره ۴۸ خود به چاپ رساند که به تحریک مخالفان شیخ فضل‌الله مورد غارت قرار گرفت و مدیر روزنامه - مویدالملک- مجبور شد که شماره فوق روزنامه را باطل اعلام کرده و شماره جدیدی انتشار دهد.[۷۹] هجوم تبلیغات روزنامه‌ها، شب‌نامه‌ها، صبح نامه‌ها و ده‌ها جراید دیگر بر ضد شیخ فضل‌الله، وی را بر آن داشت که به مناسبت ایام فاطمیه در مسجد جامع به تبیین اندیشه‌های خود بپردازد که در آنجا نیز مورد حمله قرار گرفت.[۸۰]

ملک‌زاده در تاریخ مشروطه‌اش می‌نویسد:

در اول ظهور مشروطیت حاجی شیخ فضل‌الله با سایر روحانیون مشروطه‌خواه همفکر و همقدم بود و با اینکه با عین‌الدوله صدراعظم وقت دوست بود در مهاجرت به حضرت عبدالعظیم و قم شرکت‌کرد و تا صدور فرمان مشروطیت و افتتاح مجلس شورای ملی کوچکترین مخالفتی از او مشاهده‌نشد ولی طولی نکشید که میان او و هم‌مقامانش مخصوصاً بهبهانی مخالفت پیدا شد و چون بهبهانی و طباطبایی در نتیجه پافشاری و فداکاری مظهر مشروطیت شناخته شده بودند حاجی شیخ فضل‌الله بجای آنکه توجه به اصول مشروطیت و مبانی حکومت ملی و ایده‌آل عالی آزادی داشته‌باشد مشروطیت را ملک مسلم و مطلق همکاران و هم مقام‌های خود پنداشت، بعبارت دیگر مشروطیت در شخص بهبهانی و طباطبایی در نظر او جلوه‌کرد و چون از آنها ناراضی و دلتنگ بود از مشروطیت سرباز زد و قیام برضد مشروطیت نمود. برای حاجی شیخ فضل‌الله مشروطیت در چهره رقبایش که برای او مکروه بود جلوه‌گر شده بود و چون از آنها خوشش نمی‌آمد و آنها را دشمن خود می‌پنداشت از مشروطیت هم بیزار شد.[۸۱]

در ادامه وجود منافع شخصی را نیز بی تأثیر در این مخالفت نمی‌داند:

حاجی شیخ فضل‌الله نوری از اول امر چون استحکام اساس مشروطیت را مخل منافع شخصی خود دید و دانسته است که با توسعه اسباب عدل و تحقیق که از جمله مزایای این اساس عالی است، طرق استفاده شخصی مسدود می‌گردد، در خفی و آشکار گاهی بعنوان موافقت و گاهی با اعلان مخالفت در اخلال ارکان سعادت مملکت کوتاهی نداشته...[۸۲]

اما مطلبی را که ملک‌زاده در ادامه ذکر می‌کند ریشه مخالفت‌های شیخ با مشروطه را بسیار عمیق‌تر از رقابت و حسادت در مرجعیت دینی تصویر می‌کند:

عجیب در اینست که در روزهای آخر سلطنت محمدعلیشاه با آنکه همه یقین داشتند که استبداد باغشاه دوامی نخواهد کرد و چراغ سلطنت شاه بیدادگر در شرف خاموش شدن است و خود شاه و سعدالدوله و اکثر درباریان به قبول مشروطیت درداده‌بودند، حاجی شیخ فضل‌الله همانطوری که در نامه‌هایش به کامران‌میرزا نایب‌السلطنه ثابت می‌کند با منتهای سرسختی و شدت در نگاهداری دستگاه استبدادی و مخالفت با مشروطیت مبارزه کرد و در آخر کار مسلک جنگجویی را با مقام روحانیت توأم نمود و بنفع استبداد جمعی را مسلح کرد و در جنگ سه‌روزه تا فتح تهران شرکت کرد و سبب قتل جمعی از مردم بی‌گناه شد.[۸۱]

شریف کاشانی ریاست انجمن باغ میکده[۵۵] در مورد شیخ فضل‌الله نوری: او در مخالفت با مشروطه، هم عهد و پیمان محمدعلی شاه بود و تمام حرکاتش از تحریکات او بود، شاه هم پول می‌داد و هم دستور می‌داد.[۷۴][۵۴] و یا به عبارت دیگر: «... محمدعلی‌شاه با درباریان او، خود را به او می‌چسباندند و او را از خود می‌شمردند که به آن وسیله حیثیتی احراز کنند.»[۶۸] انتقادهایش به انحراف جنبش مشروطه جنبه مذهبی و ضد استعماری داشت و از مخالفان قانون گذاری بیرون از حوزه فقیهان بود.

قانون اساسی[ویرایش]

نقاشی شیخ فضل‌الله نوری بر روی کاشی در عباسیه تکیه معاون الملک

عبدالله نصری در رویارویی با تجدد می‌نویسد: شیخ فضل‌الله که همواره با تدوین قانون اساسی مخالفت می‌کرد در اواخر دوران تحصن خود ناگزیر شد تا بر لزوم تکمیل قانون اساسی اصرار بورزد. در یکی از لوایح او اینچنین ذکر می‌کند:[۸۳]

مجلس شورای ملی و اجتماع وکلا و مبعوثین در آن، و مقصد رفع ظلم و نشر عدالت و اصلاح مملکت، بدون نظامنامه [قانون اساسی] که عموم اهالی و حکام و کارگزاران ممالک به آن رویه حرکت نمایند، چگونه تصور می‌شود. تدبیر منزلی، که اول مرحلهٔ حکمت عملی است، بدون دستور نمی‌شود، تدبیر مملکتی، چگونه بدون قانون ممکن خواهد بود.

مجلس قانونگذاری[ویرایش]

شیخ فضل‌الله مجلس قانونگذاری را نمی‌پذیرد، جرا که قانونگذاری را خلاف شرع می‌داند. او قانونگذاری را مخالف با خاتمیت و کمال دین تلقی می‌کند:[۸۳]

پس این دارالشورا که مردم خواستند منعقدش نمایند و از روی موافقت (با) طباع اکثریت آرا تعیین قانون کنند، اگر مقصودشان جعل قانون جدید بود، چنان‌که این هیئت را مقننه می‌خوانند، بی‌اشکال تصدیق به صحت آن منافات با اقرار به نبوت و خاتمیت و کمال دین داشت. اگر مقصود، جعل ترتیب قانون موافق شرع بود، اولاً: آنکه ابداً ربطی به آن جماعت نداشت و بالکلیه از وظیفهٔ آن هیئت خارج بود و ثانیاً آنکه عمل به استحسان عقلی است و حرام

اما برخلاف منتقدانی که شیخ را نزد مردم مخالف مجلس و مشروطه جلوه می‌دادند، خود شیخ فضل‌الله در لوایح حضرت عبدالعظیم چنین می‌نویسد: «خدای تعالی راضی مباد از کسی که دربارهٔ مجلس شورای ملی غیر از تصحیح، تکمیل و نتقیح، خیالی داشته باشد؛ و بر سخط و غضب الهی گرفتار باشند کسانی که مطلب مرا بر خلاف واقع انتشار می‌دهند و با تدلیس مسلمانان، آنان را به اشتباه می‌اندازند و راه رفع شبهه را از هر جهت مسدود می‌سازند تا سخن ما به گوش مسلمانان نرسد و به خرج مردم بدهند که فلانی و سایر مهاجرین منکر اصل مجلس شورای ملی شده‌اند»[۸۴]

عدالتخانه[ویرایش]

شیخ اصلاح امور را با تأسیس مجلسی با عنوان عدالتخانه میسر می‌دانست. در واقع شیخ به دنبال تأسیس نهادی بود که از این طریق جلوی بی‌عدالتی‌ها را بگیرد.[۸۵]

ولایت، نه وکالت[ویرایش]

شیخ دخالت در امور عامه را از باب ولایت می‌دانست نه وکالت. از این روی نمایندگان را به عنوان وکیل مشروع نمی‌دانست.[۸۶]

مگر نمی‌دانید که در امور عامه وکالت صحیح نیست، این باب ولایت شیعه‌است. یعنی تکلم در امور عامه و مصالح عمومی ناس مخصوص است به امام علیه‌السلام یا نواب عام او و ربطی به دیگران ندارد و دخالت غیر آنها در این امور حرام و غصب نمودن مسند پیغمبر (ص) و امام علیهم‌السلام است.[۸۷]

برابری و برادری مردم فارغ از دین[ویرایش]

او با برابری حقوق مسلمانان و غیر مسلمانان مخالف بود. در این باره گفت: «ای بی‌شرف و ای بی غیرت! ببین صاحب شرع برای این که تو منتحل به اسلامی، برای تو شرف مقرر فرموده و امتیاز داده تو را و تو خودت از خودت سلب امتیاز می‌کنی و می‌گویی: من باید با مجوس و ارمنی و یهودی برادر و برابر باشم؟»[۸۸]

عقاید وی دربارهٔ مدرسه به سبک جدید[ویرایش]

او از مخالفین احداث مدرسه دخترانه بود. شیخ فضل‌الله نوری در جلسه‌ای خصوصی به ناظم‌الاسلام کرمانی روزنامه‌نگار عصر مشروطه ایران و مخالف سرسخت اندیشه‌های فضل‌الله نوری دربارهٔ مدارس جدید می‌گوید: «ناظم الاسلام، تو را به حقیقت اسلام قسم می‌دهم. آیا این مدارس جدیده خلاف شرع نیست؟ و آیا ورود به این مدارس مصادف با اضمحلال دین اسلام نیست؟ آیا درس زبان خارجه و تحصیل شیمی و فیزیک عقائد شاگردان را سخیف و ضعیف نمی‌کند؟ مدارس را افتتاح کردید. آنچه توانستید در جراید از ترویج مدارس نوشتید، حالا شروع به مشروطه و جمهوری کردید؟ نمی‌دانید در دولت مشروطه اگر من بخواهم روزنه و سوراخ این اتاق را متعدد نمایم باید مالیات بدهم و اگر یک سوراخ را دو سوراخ کنم باید مالیات بدهم و کذا و کذا.»[۸۹]

«اباحه مسکرات و اشاعه فاحشه‌خانه‌ها و افتتاح مدارس تربیت نسوان و دبستان دوشیزگان و صرف وجوه روضه خوانی و وجوه زیارات مشاهد مقدسه در ایجاد کارخانجات و تسویه طرق و شوارع...»[۹۰]

فتوایی از مراجع نجف در مورد شیخ فضل‌الله[ویرایش]

در جلسه روزشنبه ۲۹ ذیقعده ۱۳۲۵ انجمن تبریز که مطالب آن در روزنامه انجمن چاپ شده متن تلگرافی منتشر می‌شود که از علمای تراز اول شیعه نجف به تهران رسیده‌است. مضمون آن چنین ذکر شده‌است:

(تلگراف ثانی) جنابان حجت‌الاسلام بهبهانی و طباطبائی:

نوری چون مخل آسایش و مفسد است، تصرفش در امور حرام است.

محمد حسین نجل میرزاخلیل - محمدکاظم خراسانی - عبداله مازندرانی، [۹۱]

واقعه میدان توپخانه[ویرایش]

از روز شنبه ۸ و یکشنبه ۹ ذی القعده ۱۳۲۵ (۲۲ آذر ۱۲۸۶) گروه‌هایی از اراذل و اوباش به سرکردگی صنیع حضرت و مقتدر نظام و به اشاره دربار بطرف مجلس و مسجد سپهسالار در میدان بهارستان هجوم بردند و اقدام به عربده کشی و تظاهرات علیه مشروطه و مجلسیان نمودند. اینان که حدود دو هفته مجلس را در محاصره خود داشتند از سه گروه تشکیل شده بودند:

گروه اول جمعی اراذل و اوباش سنگلج به سرکردگی مقتدر نظام و لوطی‌های چاله میدان به سرکردگی صنیع حضرت.

گروه دوم فراشان و غلامان کشیکخانه و سربازان فوج و استرداران وشتر داران امیر بهادر جنگ.

گروه سوم دینداران عامی به سرکردگی شیخ فضل‌الله نوری و سید علی یزدی و میرزا ابوطالب زنجانی و ملا محمد آملی که گروه روحانیان دربار را تشکیل می‌دادند.

این سه گروه حول محور مبارزه و مخالفت با مشروطه و به دستور دربار از هیچ اقدامی فروگزار نمی‌کردند.[۹۲]

جلسه ویژه تطبیق قانون اساسی مشروطه با شرع[ویرایش]

بحث تطبیق قانون اساسی با شرع از همان ابتدا مطرح بود و به خصوص در چند ماده از قانون این مسئله صورت جدی‌تری به خود گرفت و لذا یک جلسهٔ فوق‌العاده تشکیل شد که در آن عده‌ای از علما هم شرکت کردند. شیخ فضل‌الله نوری از علمای مدعو به این جلسه‌است. او بعدها دربارهٔ آن می‌نویسد:[۹۳]

تا آنکه آن دستور ملعون که مسمی به قانون اساسی است نوشته شد و خواهش تطبیق آن با قواعد اسلامیه نمودند. داعی با یأسی که از فلاح این ترتیبات داشتم مماشاتاً مساعدت نمودم و وقتی را صرف این کار با جمعی از علما کردم و به قدر میسور تطبیق به شرع یک درجه شد.

درخواست اسلحه و امتناع شیخ از پناهندگی[ویرایش]

امتناع شیخ (در روزهای آخر عمر) از پناهندگی به سفارتخانه‌های اروپایی (و به قول خود وی به بیرق کفر) که دشمنانش آن را فرصتی برای اعدام وی شمردند، مورد اعتراف همگان قرار دارد. به گفته دکتر تندرکیا: «غیرت اسلامی شیخ نوری، به او رخصت امداد از کفر را نمی‌داده. امری حتمی است که هنگام بروز خطر، به کرات از جانب بیگانگان به او پیشنهاد حمایت شده، او نپذیرفته است.»[۹۴] در جریان فتح تهران و در زمانی که سپهدار تنکابنی، شهر قزوین و سردار اسعد بختیاری قم را تسخیر کرده و بطرف تهران رهسپار بودند، شیخ از طریق مشیرالسلطنه (صدراعظم) از نایب‌السلطنه درخواست ۱۰۰ قبضه سلاح نمود تا ضمن محافظت از خود درمقابل مردم، نیروهای محله سنگلج بتوانند با مشروطه خواهان به مقابله و جنگ بپردازند.[۹۵]

دادگاه شیخ فضل‌الله[ویرایش]

مخالفان شیخ، با فتح تهران، فرصت را غنیمت شمرده نزد مجاهدان و یپرم خان ارمنی که دو روز بود به ریاست کل شهربانی منصوب شده بود رفته و اظهار داشتند که هرگاه شیخ نوری زنده بماند، امکان دارد در سراسر کشور مردم را وادار به مخالفت با فاتحان تهران کند و حرکتی مذهبی توسط مردم علیه آنها به وجود آورد و اگر فرصت از دست برود بیم وقوع همه گونه حوادث مخاطره آمیز خواهد رفت. یپرم خان که نه مسلمان بود و نه ایرانی، تصمیم گرفت تا زمانی که مردم هیجانزده هستند، اعدام شیخ را به موقع اجرا بگذارد.[۹۶]

روز ۱۲ رجب جمعی از مجاهدین به خانهٔ شیخ رفتند و او را دستگیر نمودند و به وسیله درشکه به میدان توپخانه آوردند و در یکی از اتاقهای طبقه فوقانی محبوسش نمودند. شیخ از زمانی که حبس شد تا موقعی که اعدام گشت تمام ساعات را با بردباری و خونسری و متانت گذراند و ضعف‌نفس از خود نشان نداد.[۹۷]

شیخ فضل‌الله نوری بر چوبه دار

اعضای دادگاهی که محاکمه شیخ را انجام داد، عبارت بودند از ۱۳ نفر: منتصرالدوله پیشکار سپهدار، نظام سلطان، حمیدالملک شیبانی، جعفرقلی خان استانبولی، سالار فاتح، یمین نظام، میرزا علی محمدخان، میرزا علی محمدخان عمیدالسلطان، میرزا محمد مدیر روزنامه نجات، اعتلاء الملک، سید محمد ملقب به امامزاده، جعفرقلی خان بختیاری، شیخ ابراهیم زنجانی عضو لژ بیداری.[۹۸]

کیفرخواست[ویرایش]

در استنطاق مفاخر الملک و صنیع حضرت، معلوم می‌شود که تمام دستور العملها و نیز تهورات و سفاکی‌های محمد علی میرزا و جسارت‌های اشرار همه از این شیخ بوده است.[۹۹] متن کیفرخواست را شیخ ابراهیم زنجانی قرائت نمود.

دفاع شیخ[ویرایش]

ملک‌زاده در کتاب تاریخ انقلاب مشروطیت ایران خود ذکر می‌کند که علی‌رغم تلاش و جستجویی که انجام داده صورتجلسهٔ مکتوبی از آن دادگاه به دست نیاورده‌است و ظن‌قوی اینست که صورتجلسه‌ای تنظیم نشده و یا اگر شده‌است در همان روزها از میان رفته‌است و بنابراین مطالب را به صورت نقل‌قول از بعضی از اعضای محکمه یا روسای مجاهدین نقل می‌کند.[۹۷]

مراسم اعدام[ویرایش]

وسائل اعدام از چند روز پیش فراهم شده بود و داری را که صنیع حضرت و آجودان‌باشی با آن به دار آویخته‌شده بودند در میدان توپخانه سرپا بود.[۱۰۰] در روز اعدام تمام میدان توپخانه پر از جمعیت بود و مردم هلهله کنان و شادی کنان تماشای مکافات او را می‌کردند. در همان روز یکی از مشروطه خواهان ماده تاریخ اعدام او را در قالب شعری گفته‌است:

چون شیخ بی‌خبر ز خدا زیب دار شد عنوان کفر بر سر دار آشکار شد
بر امر شهریار همی فتنه ساز کرد تا داد، دین زدست سرافراز دار شد
گه طینتش مخرب دین رسول گشت گه نیتش مخالف پروردگار شد
تاریخ اوچو خواستم از پیر عقل گفت «نوری ز دار داخل دار بوار شد»

[۱۰۱]

تجلیل پس از مرگ او[ویرایش]

تمبری که برای تجلیل از شیخ فضل‌الله در عصر جمهوری اسلامی منتشر شد

جلال آل‌احمد در کتاب خدمت و خیانت روشن‌فکران می‌نویسد: «از آن روز بود که نقش غرب زدگی را همچون داغی بر پیشانی ما زدند و من نعش آن بزرگوار را بر سردار همچون پرچمی می‌دانم که به علامت استیلای غرب‌زدگی پس از ۲۰۰ سال کشمکش بر بام سرای این مملکت افراشته شد».[۱۰۲]

سید روح‌الله خمینی در سخنرانی‌های بسیاری از شیخ فضل‌الله نام برده و از او به عنوان سمبل مبارزه علیه استعمار یاد کرده است.[نیازمند منبع] سید روح‌الله خمینی در جمع مردم قم گفت[نیازمند منبع]: «لکن راجع به همین مشروطه و این که مرحوم شیخ فضل‌الله رحمة الله ایستاد که مشروطه باید مشروعه باشد، باید قوانین موافق اسلام باشد. در همان وقت که ایشان این امر را فرمود و متمم قانون اساسی هم از کوشش ایشان بود. مخالفین و خارجی‌هایی که قدرتی را در روحانیت می‌دیدند کاری کردند که برای شیخ فضل‌الله مجاهد مجتهد و دارای مقامات عالیه یک دادگاه درست کردند و یک نفر منحرف روحانی نما، او را محاکمه کرد و در میدان توپخانه، شیخ فضل‌الله را در حضور جمعیت به دار کشیدند.» و در جای دیگر می‌گوید: «جرم شیخ فضل‌الله بیچاره چه بود؟ جرم شیخ فضل‌الله این بود که قانون باید اسلامی باشد. جرم شیخ فضل‌الله این بود که احکام قصاص غیرانسانی نیست. انسانی است او را دار زدند و از بین بردند و شما حالا به او بدگویی می‌کنید.»

محمود طالقانی گفته است: «کشته شدن مرحوم آقا شیخ فضل‌الله نوری بدون محاکمه، لکّه ننگی در تاریخ مشروطیت نهاد.»[۱۰۳] پس از پیروزی انقلاب ۵۷ در ایران، نظام جمهوری اسلامی ایران از وی به عنوان «شهید شیخ فضل‌الله نوری» یاد می‌کند و بزرگراهی در شهر تهران را نیز به نام وی نامگذاری کرده‌است. در جمهوری اسلامی ایران، نهاد نظارت استصوابی شورای نگهبان بر پایه نظر شیخ فضل‌الله نوری[نیازمند منبع] پیش‌بینی شد.

آثار و تألیفات دربارهٔ شیخ فضل‌الله نوری در سال‌های اخیر[ویرایش]

  • دربارهٔ افکار و اقدامات سیاسی مذهبی این مجتهد سیاسی آثار و تألیفات زیادی منتشر شده است که برخی از مهمترین این آثار در سال‌های اخیر عبارتند از:
  • نامه علامه قزوینی به شیخ فضل‌الله نوری، پژوهشگر: علی ابوالحسنی (مُنذِر), مرکز اسناد انقلاب اسلامی ۱۹ مرداد ۱۳۸۵
  • حکایت پای دار، روایت زندگی شهید شیخ فضل‌الله نوری/ محسن مؤمنی شریف/ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان / ۱۳۸۱
  • اندیشه سبز، زندگی سرخ، زمان و زندگی شیخ فضل‌الله نوری/ علی ابوالحسنی/ عبرت / ۱۳۸۱
  • کارنامه شیخ فضل‌الله نوری، پرسش‌ها و پاسخ ها/ ناصر ابوالحسنی/ عبرت / ۱۳۸۱
  • آخرین آواز قو!؛ بازکاوی شخصیت و عملکرد شیخ فضل‌الله نوری بر اساس، آخرین برگ، زندگی او/ علی ابوالحسنی/ عبرت / ۱۳۸۱
  • ستاره‌ای بر دار، نگاهی به زندگی شهید شیخ فضل‌الله نوری/ عباس آقایی/ مرکز اسناد انقلاب اسلامی/ ۱۳۸۳
  • شیخ فضل‌الله نوری و مکتب تاریخ‌نگاری مشروطه/ علی ابوالحسنی/ مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران / ۱۳۸۵
  • کارنامه شیخ فضل‌الله نوری / علی ابوالحسنی/ مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران / ۱۳۸۵
  • در محضر شیخ فضل‌الله نوری؛ اسناد حقوقی عهد ناصری/ منصوره (نظام مافی) اتحادیه، سعید روحی، سیدعلی آل داود (مقدمه)/ تاریخ ایران / ۱۳۸۵
  • دیده بان، بیدار!؛ دیدگاه‌ها و مواضع سیاسی و فرهنگی شیخ فضل‌الله نوری/ علی ابوالحسنی/ مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران/ ۱۳۸۵
  • اندیشه سبز، زندگی سرخ؛ زمان و زندگی شیخ فضل‌الله نوری/ علی ابوالحسنی/ مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران/ ۱۳۸۵
  • نگاه دوم؛ روایتی دیگر از زندگی و اندیشه‌های شیخ فضل‌الله نوری/ شمس الدین تندرکیا، مجتبی شکوری (به اهتمام)/ عقل سرخ / ۱۳۸۵
  • کالبدشکافی چند شایعه دربارهٔ شیخ فضل‌الله نوری؛ فروش مدرسه چال به بانک استقراضی، رشوه گیری از شاه و امین السلطان و... / علی ابوالحسنی/ مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران/ ۱۳۸۵
  • خانه، بر دامنه آتشفشان؛ شهادتنامه شیخ فضل‌الله نوری/ علی ابوالحسنی/ مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران / ۱۳۸۵
  • شیخ فضل‌الله نوری و مکتب تاریخ‌نگاری مشروطه/ علی ابوالحسنی/ مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران/ ۱۳۸۵
  • بازخوانی روزنامه شیخ فضل‌الله نوری/ ستار شهوازی بختیاری (به اهتمام)/ مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران/ ۱۳۸۶
  • مشروطه شرعی و مشروعه شرطی؛ بازخوانی نظریات میرزای نائینی و شیخ فضل‌الله نوری/ طرح فردا / ۱۳۸۷
  • سر دار؛ گزارشی تحلیلی از بر دار رفتن آیت‌الله شیخ فضل‌الله نوری در نهضت مشروطه/ تندر کیا/ کتاب صبح / ۱۳۸۷
  • مشروطه شرعی و مشروعه شرطی؛ بازخوانی نظریات میرزای نائینی و شیخ فضل‌الله نوری/ طرح فردا / ۱۳۸۷
  • تاریخ مشروطه ایران/ احمد کسروی/ نگاه / ۱۳۸۷
  • تاریخ هیجده ساله آذربایجان (بازمانده تاریخ مشروطه ایران)/ احمد کسروی/ نگاه / ۱۳۸۷
  • تاریخ بیداری ایرانیان (تلخیص و بازنویسی تاریخ بیداری ایرانیان)/ محمدبن علی ناظم الاسلام کرمانی، منیژه ربیعی (به اهتمام)/ میراثبان

پانویس[ویرایش]

  1. بامداد، شرح حال رجال ایران، ج۳، ص۹۶.
  2. «... و دیگر رساله‌ای درخصوص ‹‹اصفهبدان پریم›› یکی از سلسله‌های معروف ملوک طبرستان خانواده صاحب مرزبان نامه و مسکوکاتی که از آنها باقی‌مانده است.» نثر امروز / علامه قزوینی / به قلم خود او
  3. نقل از تاریخ التدوین فی احوال جبال شروین
  4. نقل از تاریخ طبرستان و رویان و مازندران
  5. ضبط انساب علیمحمد مستوی
  6. ناسخ التواریخ
  7. سنگ مزار ملک کیومرت در محل امام زاده یالرود
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ نگاهی اجمالی به تاریخ مازندران غربی (رویان و رستمدار) - قسمت اول / قسمت ششم 8- اقوام، طوایف و خاندانهای رویان و رستمدار برخی از علما و مشاهیر کجور در عصر قاجاریه عبارتند از : ...
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ کجور؛ مأمن فرزانگان فراموش شده /شگفتی آیت‌الله مکارم شیرازی از وجود عالمان مبرز در بخش کوچک کجور - گزارش: حسن قمی
  10. بر اساس دفترچه شجره نامه خانوادگی خاندان نوری (شروع از میرزا محمدتقی نوری مازندرانی) نام‌ها و ارتباطاتی خانوادگی دیگری به غیر از این برای شیخ فضل‌الله نوری موجود نیست. تمامی اسامی با ذکر همسران و فرزندانشان در دفترچه خانوادگی ۴ مرتبه در طول بیش از ۱۰۰ سال بصور ت دست نوشته‌های خطی اولیه و درخت شجره نامه و دفترچه اول و دوم چاپ شده با همکاری و بیش از تأیید ۳۰۰ تن از بزرگان نور و کجور و تمامی بیش از ۳۷۰ از فرزندان و نوادگان میرزا محمدتقی نوری مازندرانی ثبت شده و بین خانواده بصورت دفترچه چاپی در ۱۰۰۰ نسخه در زمانی بیش از ۶۰ سال پیش پخش شده. هر فرد از فرزندان و نوادگان و... دارای شماره خانوادگی در دفتر شجره نامه و درخت نمایش شجره نامه می‌باشد. در درخت شجره نامه خاندان نوری در دست تهیه از سال ۲۰۱۰ میلادی اسامی براساس شروع از میرزا محمدتقی نوری مازندرانی و اضافه شدن نوادگان (نسل ششم بعد از شیخ فضل‌الله نوری) این اسامی تا ۳۰۰۰ نفر - هر کدام دارای شماره شجره نامه‌ای - افزایش پیدا کرده.
  11. خانلری در این باره چنین نوشته‌است: «ضمن تحصیل در دوره دکتری زبان و ادبیات فارسی با دختری که هم درسم بود آشنا شدم که او را آراسته به صفاتی دیدم که من می‌خواستم و می‌پسندیدم و ارتباط ما به همسری کشید. همسرم در طی زندگی از هر جهت یار و غمخوار من بود، چنان‌که اکنون نیز هست. او هم مانند من با کتاب سر و کار داشت و نویسنده بود و چند کتاب مهم ادبی تألیف کرده‌است. اگر آسایشی در طی عمر داشته‌ام مدیون مهربانی‌های اوست. او بود که مرا به تألیف بعضی از آثارم واداشت و همه عمر شکرگزار او هستم».
  12. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Universitätsklinikum Leipzig»، ویکی‌پدیای de، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۴).
  13. نمایش اطلاعات دکتر هایده مالک بازگشت به لیست مشاهیر _ گالری عکس دکتر هایده مالک - دانشکده علوم پزشکی ایران موزه تاریخ پزشکی ایران
  14. شرح حال سید محمد صدر، نخست وزیر اسبق عراق که داماد محدث نوری بوده است، در کتاب بغیة الراغبین سید شرف الدین (چاپ در سلسله آثار شرف الدین ص ۳۱۲۳ تا ۳۱۵۳). ذیل بغیة الراغبین از سید عبدالله شرف الدین نیز نکاتی دارد.
  15. میرزا ابوالقاسم تهرانی در ۱۲۷۷ق به تهران بازگشت و مرجع امور دینی و علمی شد. علما در مجلس درس او در مدرسه مروی حاضر می‌شدند، از جمله: فرزندش میرزا ابوالفضل تهرانی، سید حسین صدرالحُفّاظ قمی، شیخ فضل اللّه نوری، شیخ عبدالنبی نوری، شیخ حسنعلی تهرانی و شیخ محمدصادق تهرانی بُلُّور. - بخشی از زندگی علامه آشتیانی به‌روایت خودش - خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)- "حاج شیخ مهدی مازندرانی"، که در معقول از شاگردان "آقا میرزا حسن کرمانشاهی " و "آقا میرشهاب‌الدین تبریزی" و در منقول از شاگردان "حاج شیخ فضل‌الله نوری" و آقا "سیدعبدالکریم مدرس" و "آقا سیدمحمد کاظم یزدی" و "شیخ الشریعه اصفهانی" بود.
  16. شریف رازی، ص۲۲۱.
  17. زندگانی شیخ فضل‌الله نوری - hawzah.net - پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه
  18. محمدتقی رازی اصفهانی یا شیخ راضی بن محمد شاگرد شیخ جعفر کاشف‌الغطا، معروف به فقیه عراق است؟ (قابل تحقیق).
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ مکتوبات، اعلامیه‌ها، ... و چند گزارش پیرامون نقش شیخ فضل‌الله نوری، محمد ترکمان، ج ۲، ص ۳۲۶.
  20. انقلاب مشروطیت ایران، دکتر محمداسماعیل رضوانی، ص 199
  21. اساتید/ زندگی نامه مختصر آیت‌الله محمد تقی اصفهانی معروف به (آقا نجفی). - نگاه کنید به کتاب نفیس «حکیم نافذ آقا نجفی». قسمت عمده مطلب این مقاله هم از آن کتاب اخذ شده است. - صفحه اطلاع‌رسانی سید حسین طباطبایی بروجردی
  22. نسبت آیت‌الله آقانجفی اصفهانی و شیخ شهید فضل‌الله نوری در ماجرای مشروطیت
  23. بررسی تطبیقی آرای علامه نایینی و شیخ فضل‌الله نوری خبرگزاری فارس
  24. ولایت فقیه (میرزای نائینی و مرحوم نوری) - دبیرخانه کنگره آخوند خراسانی
  25. اندیشه سیاسی شیخ فضل‌الله نوری و میرزای نائینی
  26. تاریخ انقلاب طوس یا پیدایش مشروطیت ایران، ادیب هروی، ص 141؛ مجله خاطرات وحید، ش 19، 15 اردیبهشت -15 خرداد 1352ش، صص 10-9
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ تقریظ کتاب قاعدة ضمان الید، نسخه خطی، کتابخانه آستان قدس رضوی، شمارة 9632
  28. ویکی شیعه_سید حسین طباطبایی قمی
  29. میرزا مهدی آشتیانی - شاگرد خارج فقه و اصول نزد شیخ فضل‌الله نوری
  30. در هفتمین نشست ستارگان محراب؛ بزرگداشت مقام آیت الله شیخ مرتضی زاهد برگزار می‌شود - خبرگزاری رسا
  31. اعظام الوزاره، کتاب خاطرات من، ج۱، ص۱۶.
  32. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)- «رساله حکمی و عرفانی» اثر آقا شیخ ابراهیم امام‌زاده زیدی طهرانی منتشر شد
  33. مختصری در مورد آیت الله العظمی محمد حسن شریعت سنگلجی
  34. سیری بر «کلید فهم قرآن» / دشواری‌های فهم کتاب‌الله از منظر شریعت سنگلجی
  35. آیت‌اللَّه آقامحمد کبیر شاگرد شیخ فضل‌الله نوری - خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)
  36. بخشی از زندگی علامه آشتیانی به‌روایت خودش - خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)
  37. سید جلال‌الدین آشتیانی: "سپس به معرفی مرحوم "آقا میرزا مهدی آشتیانی"، خدمت مرحوم "حاج شیخ مهدی مازندرانی"، که در معقول از شاگردان "آقا میرزا حسن کرمانشاهی " و "آقا میرشهاب‌الدین تبریزی" و در منقول از شاگردان "حاج شیخ فضل‌الله نوری" و آقا "سیدعبدالکریم مدرس" و "آقا سیدمحمد کاظم یزدی" و "شیخ الشریعه اصفهانی" بود، شروع به قرائت شرح منظومه حکیم سبزواری و مکاسب شیخ اعظم انصاری کردم."
  38. ر. ک: انقلاب مشروطیت ایران، دکتر رضوانی، ص 72؛ مجله یادگار، س 5، ش 8و9، ص 6، مقاله عباس آشتیانی؛ نقش روحانیت پیشرو در جنبش مشروطیت... ، حامد الگار، ترجمه دکتر سری، ص 33، تاریخ بیداری ایرانیان، ناظم الاسلام کرمانی، بخش اول، 504/3، تاریخ انقلاب ایران، مستوفی تفرشی (ر. ک: مکتوبات، اعلامیه‌ها... ، محمد ترکمان، ص 205)؛ تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، مهدی ملکزاده، 1257/6 و 366/2 و 1257/6؛ روزنامه خاطرات عین السلطنه، 1887/3 و 2709/4؛ انقلاب ایران، ادوارد براون، ترجمه و حواشی احمدپژوه، صص 355 و 260؛ سفرنامه از خراسان تا بختیاری، هانری رنه دالمانی، ترجمه همایون، ص 1170؛ تاریخ معاصر ایران از تأسیس تا انقراض سلسله قاجار، پیتر آوری، ترجمه رفیعی مهرآبادی، ص 249؛ خاطرات و خطرات، مخبر السلطنه هدایت، ص 155؛ واقعات اتفاقیه در روزگار، محمد مهدی شریف کاشانی، 472/2؛ حیات یحیی، دولت‌آبادی، 111/3؛ زمینه انقلاب مشروطیت ایران (سه خطابه)، سید حسن تقی‌زاده، ص 66؛ مجله یغما، س 5، ش 8، آبان 1331، ص 367، مقاله میرزاابوالحسن علوی، دیوان فرصت، به کوشش علی زرین قلم، شرح حال فرصت به قلم خودش، ص 109؛ تاریخ مشروطه ایران و جنبش وطن پرستان اصفهان و بختیاری، دانشور علوی (مجاهد السلطان)، ص 68؛ خاطرات من... ، اعظام الوزاره، 12/1؛ رجال عصر ناصری، دوستعلی معیرالممالک، ص 102؛ قیام آذربایجان و ستارخان، اسماعیل امیرخیزی، ص 457؛ تاریخ مشروطه ایران، احمد کسروی، ص 31 و 58؛ شرح حال رجال ایران... ، مهدی بامداد، 96/3-97 و 287؛ مجموعه آثار قلمی شادروان ثقةالاسلام... ، به کوشش نصرت‌الله فتحی، ص 472؛ سید جمال واعظ اصفهانی، اقبال یغمایی، ص 292؛ تلاش آزادی، ص 168؛ عقاید و آرای شیخ فضل‌الله نوری، فریدون آدمیت، مندرج در: کتاب جمعه، س 28،1 فروردین 1359 و ص 53. و نیز ر. ک: به کتابهای دیگر او: ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران، 429/1؛ فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت، ص 246؛ خاطرات صدرالاشراف، ص 64 و ص 173؛ خاطرات سیاسی و تاریخی، مجموعه مقالات، مقاله صدرالاشراف، ص 91؛ چگونه حاج شیخ فضل‌الله ... را در میدان توپخانه به دار کشیدند، خسرو معتضد، اظهارات فرخ دین پارسا، ص 50؛ گیلان در جنبش مشروطیت، ابراهیم فخرایی، ص 68؛ رهبران مشروطه، ابراهیم صفایی، 176/1 و 272؛ فرهنگ فارسی، دکتر محمد معین، بخش اعلام، غ-ی، ص 1370؛ تفکر نوین سیاسی
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ تاریخ بیداری ایرانیان، ناظم الاسلام کرمانی، ص ۲۵۶.
  40. ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ ادوارد براون، ترجمه احمد پژوه، ص ۳۵۵..
  41. ۴۱٫۰ ۴۱٫۱ خاطرات و خطرات، مهدیقلی هدایت، ص ۱۵۵.
  42. ۴۲٫۰ ۴۲٫۱ رجال عصر مشروطیت، ابوالحسن علوی، ص ۸۱.
  43. ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ ایدئولوژی نهضت مشروطیت، فریدون آدمیت، ص ۴۲۹.
  44. ۴۴٫۰ ۴۴٫۱ تاریخ مشروطه ایران، احمد کسروی، ص ۳۱
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ یپرم خان سردار، اسماعیل رائین، ص ۲۵۲.
  46. در محضر شیخ فضل‌الله نوری: اسناد حقوقی عهد ناصری/نویسنده: منصوره اتحادیه (نظام مافی)/ سعید روحی/مقدمه:سیدعلی آل داود/ناشر:نشر تاریخ ایران/تعداد صفحه:352/قطع:رقعی/نوع جلد:شومیز/تاریخ نشر:85/12/08/نوبت چاپ:1/محل نشر:تهران/شمارگان:1500 معرفی کوتاه:مجموعهٔ حاضر مبتنی بر نسخهٔ خطی مفصلی است مشتمل بر خلاصه معاملات تنظیم شده در محضر شیخ فضل‌الله نوری. بررسی این اسناد ـ که از دوم ربیع‌الثانی 1303 تا شعبان 1306 هـ. ق را دربرمی‌گیرد ـ افق تازه‌ای از گذشتهٔ اجتماعی، اقتصادی، و جغرافیایی ایران‌زمین را پیش روی خواننده می‌گشاید. از دیگر ویژگی‌های کتاب، درج نکات و اطلاعاتی حقوقی‌ست که به تشریح و تبیین تاریخ اجتماعی عصر قاجار اختصاص دارد. اسناد ثبت شده در کتاب، شامل انواع معاملات از قبیل: خرید، فروش، اجاره، وکالت، وصیت، ازدواج، و طلاق در تهران و ولایات بوده است. کتاب حاضر، مجلد نخست از این مجموعه دربرگیرندهٔ صورت ثبتی اسناد است؛
  47. (دیباچه‌ای بر رهبری) دکتر ناصرالدین صاحب الزمانی/149 مؤسسه مطبوعاتی عطایی.
  48. نوری، فضل‌الله، حرمت مشروطه، رسائل مشروطیت (کتاب اول)، به کوشش غلامحسین زرگری‌نژاد، تهران، ۱۳۷۴ش.
  49. ۴۹٫۰ ۴۹٫۱ همان
  50. خاطرات من، جلد اوّل، حسن اعظام قدسی، ص ۶۲.
  51. تحریم تنباکو، ابراهیم تیموری، ص ۱۷۹.
  52. ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ ر. ک: رسائل، اعلامیه‌ها... ، ترکمان، ص، ۷۴
  53. شریف کاشانی، محمدمهدی. واقعات اتفاقیه در روزگار. ج. اول. تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۲. ۱۵۶. 
  54. ۵۴٫۰ ۵۴٫۱ ۵۴٫۲ ملک‌زاده، مهدی. تاریخ انقلاب مشروطیت ایران. ج. ۱،۲،۳. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۸۷. ۴۷۸. شابک ‎۹۶۴-۳۷۲-۰۹۲-۶. 
  55. ۵۵٫۰ ۵۵٫۱ مهدی ملک‌زاده. تاریخ انقلاب مشروطیت ایران جلد 2. 240.
  56. احمد کسروی، تاریخ مشروطهٔ ایران، آدینهٔ سبز، ۱۳۹۲، صص ۷۹–۷۵
    دولت‌آبادی، میرزا یحیی. حیات یحیی انتشارات فردوسی جلد دوم. صفحات: ۷ و ۸
  57. تاریخ مشروطه، احمد کسروی، ص830
  58. روزنامه اطلاعات، 22-20 دی 1327 شمسی، مقاله سید محمدعلی شوشتری 67-66.
  59. تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، 117/6-118.
  60. نقش روشنفکران در تاریخ معاصر ایران، تهران ۱۳۸۷، جلد ۱، صفحهٔ ۵۷۷
  61. شهداء الفضیله، حاج شیخ عبدالحسین امینی، چ 2، مکتبه الطباطبائی، قم 52.
  62. «خانه شیخ فضل‌الله نوری روزهای پایانی خود را سپری می‌کند». خبرگزاری جمهوری اسلامی. 
  63. «خانه شیخ فضل‌الله نوری فرو می‌ریزد». خبرگزاری مهر. 
  64. نصری ع، رویارویی با تجدد، ص ۳۹۸
  65. نصری ع. رویارویی با تجدد. تهران؛ نشرعلم. ۱۳۸۶. ج اول ص ۳۸۷
  66. Ahmad Kasravi، تاریخ مشروطه، تاریخ هجده ساله آذربایجان
  67. کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران، صفحهٔ ۲۸۵
  68. ۶۸٫۰ ۶۸٫۱ نامه‌های دکتر قاسم غنی، به کوشش سیروس غنی و دکتر سید حسن امین، تهران، وحید، 1368، صص27ــ26
  69. آیت الله شیخ فضل‌الله نوری در نگاه امام خمینی-علی معصومی
  70. فردایی دیگر، مرتضی آوینی، آخرین رنج دوران، ص۹۲، نشر واحه، چاپ دوم تابستان ۱۳۹۰
  71. شیخ شهید در سه نما
  72. جدال بین علمای دورهٔ مشروطه بر سر «آزادی بیان و قلم»
  73. خاطرات احتشام السلطنه، به کوشش سید محمد مهدی موسوی، ص ۵۷۳
  74. ۷۴٫۰ ۷۴٫۱ شریف کاشانی، محمدمهدی. واقعات اتفاقیه در روزگار. ج. اول. تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۲. ۱۵۶ ۱۵۶. 
  75. آفاری، ژانت. انقلاب مشروطهٔ ایران. ۱۵۳. 
  76. کاتوزیان (تهرانی)، محمد علی. مشاهدات و تحلیل اجنماعی و سیاسی از تاریخ مشروطه. سهامی انتشار. 
  77. کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران، صفحهٔ ۴۵۶
  78. 60-Abdul - Hadi: Hairi (Shaykh facl Allah Nuri is Re Futation Of The Idea Of Constitutionalism) MES 13 (1977) p. 327-339
  79. ترکمان، محمد. رسائل، صفحهٔ ۱۴
  80. روزنامه حبل المتین، شماره ۴۸، یکشنبه ۱۱ جمادی الول ۱۳۲۵ قمری
  81. ۸۱٫۰ ۸۱٫۱ ملک‌زاده م، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران. ۱۳۷۱.انتشارات علمی. ص ۱۲۵۸
  82. ملک‌زاده، مهدی. تاریخ انقلاب مشروطیت ایران. ج. ۱،۲،۳. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۸۷. ۵۰۳. شابک ‎۹۶۴-۳۷۲-۰۹۲-۶. 
  83. ۸۳٫۰ ۸۳٫۱ نصری ع. رویارویی با تجدد. تهران؛ نشرعلم. ۱۳۸۶. ج اول ص ۳۸۹
  84. نجفی، موسی. فقیه حقانی، موسی. تاریخ تحولات سیاسی ایران، صفحهٔ ۳۴۰
  85. نصری ع. رویارویی با تجدد. تهران؛ نشرعلم. ۱۳۸۶. ج اول ص ۳۹۲
  86. نصری ع. رویارویی با تجدد. تهران؛ نشرعلم. ۱۳۸۶. ج اول ص ۳۹۳
  87. رسائل مشروطیت، ص ۱۸۴
  88. زرگری‌نژاد، غلامحسین، رسایل مشروطیت، جلد نخست، صص 265، 266 و 267
  89. ناظم الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، بخش اول ج اول، رودکی ۱۳۶۱
  90. لوایح شیخ فضل‌الله نوری، بکوشش هما رضوانی، نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۲
  91. روزنامه انجمن تبریز شماره ۲۷ چهارشنبه سوم ذیحجه الحرام ۱۳۲۵ هجری-قمری صفحه اول-- همچنین در: کسروی ا، تاریخ مشروطه، صفحهٔ ۵۲۸
  92. تاریخ مشروطه ایران جلد دوم صفحهٔ ۵۰۵
  93. نجفی م، فقیه‌حقانی م. تاریخ تحولات سیاسی ایران. تهران؛ مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، ۱۳۸۱. ص۲۷۵
  94. نهیب، جنبش ادبی- شاهین، تندرکیا، ص 281
  95. ملک‌زاده م، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران. تهران، انتشارات علمی، چاپ سوم، ۱۳۷۱ جلد ششم و هفتم، ص ۱۱۴۶
  96. صفایی، «رهبران مشروطه» جلد1، صفحه 558، دانشور علوی، «تاریخ مشروطه و جنبش وطن پرستان»، صفحه 61
  97. ۹۷٫۰ ۹۷٫۱ ملک‌زاده م، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران. تهران، انتشارات علمی، چاپ سوم، ۱۳۷۱ جلد ششم و هفتم، ص ۱۲۶۰–۱۲۵۹
  98. نقش روشنفکران در تاریخ معاصر ایران، تهران ۱۳۸۷، جلد ۱، صفحهٔ ۵۷۸
  99. واقعات اتفاقیه در روزگار جلد دوم صفحه۳۷۶–۳۷۸
  100. ملک‌زاده م، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران. تهران، انتشارات علمی، چاپ سوم، ۱۳۷۱ جلد ششم و هفتم، ص ۱۲۷۱
  101. واقعات اتفاقیه در روزگار جلد دوم صفحهٔ ۳۷۶
  102. جلال آل احمد، در خدمت و خیانت روشنفکران. تهران، انتشارات خوارزمی، جلد دوم، صفحه 402
  103. . ویژه نامه ایام، ش28، ص12

منابع[ویرایش]

  • دولت‌آبادی، میرزا یحیی. حیات یحیی انتشارات فردوسی جلد دوم. صفحات:۱۲۹، ۱۶۹، ۱۸۵
  • «مشروطهٔ ایرانی» ماشاء الله آجودانی
  • بازخوانی روایت اعدام شیخ فضل‌الله نوری
  • نقش روشنفکران در تاریخ معاصر ایران، مؤسسه فرهنگی قدر، تهران ۱۳۸۷، جلد ۱
  • نجفی، موسی. فقیه حقانی، موسی. تاریخ تحولات سیاسی ایران. مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، ۱۳۸۱
  • محب الرحمان، محمد مهدی؛ انوار شیخ نور (معرفی آثار علمی مرتبط با شیخ فضل‌الله نوری)، نشریه حریم امام، شماره۱۷۸، مرداد ۱۳۹۴.
  • Martin, Vanessa. “NURI, FAZL-ALLAH”. Encyclopædia Iranica. June 19, 2014. Retrieved 27 ژوئن 2014. 

پیوند به بیرون[ویرایش]

/

جنبش مشروطه
Constitutional forces in Tabriz.jpg
عده‌ای از اعضای گروه فوج نجات تبریز.
سال ۱۹۰۹ میلادی.
شاهان قاجار
نام

دورهٔ پادشاهی

آقامحمد خان

فتحعلی شاه
محمدشاه
ناصرالدین شاه
مظفرالدین شاه
محمدعلی شاه

احمدشاه

۱۱۷۵–۱۱۶۱
۱۲۱۳–۱۱۷۶
۱۲۲۶–۱۲۱۳
۱۲۷۵–۱۲۲۶
۱۲۸۵–۱۲۷۵
۱۲۸۸–۱۲۸۵

۱۳۰۴–۱۲۸۸