حسام‌السلطنه مراد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
حسام‌السطنه
Hesam Saltaneh.jpg
جهانگیر مراد ملقب به حسام‌السلطنه
زادروز ۱۲۶۰ هجری شمسی
تهران، ایرانIran flag with emblem 1964-1979.png
درگذشت ۱۳۴۰ هجری شمسی
تهران، ایرانIran flag with emblem 1964-1979.png
محل زندگی تهران
ملیت ایرانی Iran flag with emblem 1964-1979.png
نام‌های دیگر جهانگیر مراد
دوره قاجار
آثار شکسته دل، ای کبوتر، باد صبا، عشق تو آتش
والدین ابونصر میرزا حسام‌السلطنه، ابتهاج‌السلطنه

جهانگیر مراد ملقب به حسام السلطنه موسیقی‌دان دوره مشروطه و شاهزاده قاجاری بود.

زندگی‌نامه[ویرایش]

حسام السلطنه مراد در سال ۱۲۶۰ هجری شمسی در تهران متولد شد. مادرش ابتهاج‌السلطنه در تار شاگرد خواهر آقا حسینقلی بود. حسام‌السلطنه به موسیقی علاقه‌مند شد و ساز ویلن را در باغ ییلاقی پدرش در کاشانک از اعظم‌السلطان فرا گرفت. تدریجاً با موسیقی بیشتر آشنا شد و با سازهای پیانو، سه‌تار و عود آشنایی پیدا کرد. وی سپس با اهالی موسیقی آشنایی یافت و ارتباط نزدیکی با عارف قزوینی، درویش‌خان، ملک‌الشعرا بهار، سیدحسین طاهرزاده و میرزا غلامرضا شیرازی، نوازنده تار پیدا کرد. او تصانیف زیبایی در دوران مشروطه ساخت که دارای مضامین سیاسی، اجتماعی و انتقادی بودند.

وی در سال ۱۳۴۰ هجری شمسی در سن ۸۰ سالگی بدرود حیات گفت.

موسیقی حسام‌السلطنه[ویرایش]

جنبش مشروطه
Constitutional forces in Tabriz.jpg
عده‌ای از اعضای گروه فوج نجات تبریز.
سال ۱۹۰۹ میلادی.
شاهان قاجار
نام

دورهٔ پادشاهی

آقامحمد خان

فتحعلی شاه
محمدشاه
ناصرالدین شاه
مظفرالدین شاه
محمدعلی شاه

احمدشاه

۱۱۷۵–۱۱۶۱
۱۲۱۳–۱۱۷۶
۱۲۲۶–۱۲۱۳
۱۲۷۵–۱۲۲۶
۱۲۸۵–۱۲۷۵
۱۲۸۸–۱۲۸۵

۱۳۰۴–۱۲۸۸

حسام السلطنه با همکاری محمدتقی بهار تصانیف بسیار زیبایی در دوران مشروطه ساخت.

تصنیف سال قحطی -آواز دشتی[ویرایش]

حسام السلطنه در سال ۱۲۹۶ که به سال قحطی معروف شده بود تصنیفی در آواز دشتی ساخت. در آن روزها شایع شده بود که احمد شاه قاجار با احتکار گندم موجب قحطی و گرانی نان شده‌است. این سخنان به گوش بهار هم رسیده بود و او تحت تاثیر این شایعات شعر تندی خطاب به شاه سرود و بر روی تصنیف حسام السلطنه گذاشت. شعر تصنیف این‌گونه بود: بند اول:

ای شهنشه، شهنشه ز ما با خبر باشبا فقیران، ضعیفان از این خوب تر باش
کشوری سر به سر بری به بی نانیدختران وطن به چنگ نصرانی
آفت گوسفندانیقحطی و پریشانی
شها، جهان سرورا، مپرسی چراتو از حالِ کشورِ دارا
که گر این کسور به خواری رفتچه می‌شود مارا
کجا ایران به آسانی رود از دست ایرانیکه این تاریخ نورانی گرفته دنیا را
بیا این نادرشه ثانیبرون کن اعدا را

بند دوم:

ای پری‌رو، پری‌رو به یاران نظر کناز رقیبان، ضعیفان، خدا را حذر کن
گر کنی قصد جان به تیغ ابرو کنور کنی عزم دل به چشم جادو کن
یا به تاب گیسو کنیا به خال هندو کن
بُتا، به کشور ری، مکش جام میکه لذت نمی‌دهد باده
که از بدخواهان، به جان خلقشراره افتاده
کجا ایران به آسانی رود از دست ایرانیکه این تاریخ نورانی گرفته دنیا را
بیا این نادرشه ثانیبرون کن اعدا را

حسام السلطنه خود نقل می‌کرد که این تصنیف موجب ناراحتی شاه شده بود و او اعلام کرده بوده که او فقط سازنده ملودی تصنیف است و شعر را کس دیگری سروده‌است.

تصنیف ای کبوتر (شکسته دل)-آواز ابوعطا[ویرایش]

شاید زیباترین تصنیف حسام‌السلطنه تصنیف شکسته دل در آواز ابوعطا بود. شعر اولیه این تصنیف با مطلع " ای شکسته دل عاشقی ز سر بدر کن" را ملک الشعرا در فضایی سیاسی و در اوج هیجانات اجتماعی سروده بود و در میان کلام آن کلماتی نظیر وزیر، دلار، خیانت، رِی، سیه کاری و... مبین حس و حال سیاسی آن بود که آنرا کمی از لطایف هنری دور می‌کرد. ملک‌الشعرا بهار این بار در شعر اسمی از شاه نبرده بود اما به وزرا تاخته بود. با گذشت زمان و با از بین رفتن منظور شعر ملک الشعرا شعر دیگری برای این تصنیف سرود که مطلعش این گونه بود: "ای کبوتر از آشیان کرانه کردی" و لطایف شعری زیبایی در آن گنجاند که به تصنیف ای کبوتر مشهور شد.

صورت اولیه تصنیف ابوعطا حسام السلطنه – شکسته دل

ای شکسته دل عاشقی ز سر بدر کنخون شدی از این رهگذر بیا حذر کن
لب ببند و این یک فسانه مختصر کنچاره خود ای دل تو از ره دگر کن
زانکه جمله جانان ری وفا ندارند صفا ندارندخوشگلند و رعنا ولی حیا ندارند
گلرخان ری بی شمارندچون وزیرانش کهنه کارند
جز خیانت کاری ندارندهمه زیر بار فشار دلار اند
این جفاکاری مردم آزاریکشته ما را جانم کشته ما را
کی شود باری این سیه کاریحال ما را کند آشکارا

حسام السلطنه خود نقل می‌کرد که این تصنیف موجب ناراحتی شاه شده بود و او اعلام کرده بوده که او فقط سازنده ملودی تصنیف است و شعر را کس دیگری سروده‌است.

صورت نهایی تصنیف ابوعطا حسام السلطنه – ای کبوتر

ای کبوتر از آشیان کرانه کردیبی سبب چرا ترک آشیانه کردی
یادی از رفیقان آشنا نکردیترک یار نالان و ترک خانه کردی
زین مکان که با عاشقان در آن چمیدی از آن چه دیدی؟ناگهان چرا سوی دیگران پریدی
بد گمان گشتم بر تو باریبی وفا نبودی به یاری
در کف ِ بازان ِ شکاریبه صد زخم کاری همانا دچاری
از فراقت من می‌کنم شیوندلبر من نگارین پر من نگارین پر من
کی بود جانا کز وفا گردیهمسر من نشینی بر ِ من نشینی بر ِ من

تصنیف عشق ِ تو آتش-دستگاه ماهور[ویرایش]

جهانگیر مراد (حسام السلطنه)

شرحی از این تصنیف در کتاب سرگذشت موسیقی ایران، اثر روح‌الله خالقی نیامده‌است اما عبدالله دوامی، استاد بزرگ آواز و راوی تصنیف‌های قدیمی، این تصنیف را در نواری که از صدای ایشان ضبط شده روایت کرده‌است.[۱] شعر تصنیف به صورت زیر است[۲]:

عشق تو آتش جانا، زد بر دل منبر باد غم داد آخر آب و گل من
روی تو چون دیده دل، بهتر زلیلیشد بند زنجیر دام، مجنون دل من
وصل تو مشکل مشکل، جان دادن آسانیارب کن آسان آسان، این مشکل من

تصنیف باد صبا-آواز شوشتری[ویرایش]

شعر این تصنیف زیبا را ملک‌الشعرا در سبک غزل سروده‌است و کلمات را ظاهراً طوری انتخاب کرده که به کسی بر نخورد.[۳]. شعر تصنیف به شرح زیر بود:

باد صبا بر گل گذر کناز حال گل ما را خبر کن
ای نازنین، ای مه‌جبینبا مدعی کمتر بنشین
بیچاره عاشق، ناله تا کییا دل مده یا ترک سر کن، ترک سر کن
شد خون‌فشان چشم تر منپُر خون ِ دل شد ساغر من
ای یار عزیز، مطبوع و تمیزدر فصل بهار، با ما مستیز
آخر گذشت آب از سر منببین چشم تر من
گل چاک غم بر پیرهن زداز غیرت آتش بر چمن زد
بلبل چو من شد در چمندستان‌سرا بهر وطن
دیدی که ظالم تیشه‌اش راآخر به پای خویشتن زد، خویشتن زد

این تصنیف اخیراً توسط استاد محمدرضا شجریان و گروه شهناز اجرا شده‌است..[۴].

منابع مکتوب[ویرایش]

منابع صوتی[ویرایش]

  • کرامتی، محسن. پنجره امید، تصنیف‌های دوره مشروطه. تهران. موسسه فرهنگی هنری ماهور

پیوند به بیرون[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. صفحه تصنیف‌های دوره قاجار، استاد عبدالله دوامی، موسسه فرهنگی هنری ماهور
  2. آوازهای روزانه، علی‌محمد تهرانی
  3. ص.۲۱۰، خط۹.خالقی، روح الله. سرگذشت موسیقی ایران. تهران. موسسه فرهنگی هنری ماهور
  4. برنامه اجرای استاد شجریان و گروه شهناز