ژوزف نوز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

ژوزف نوز (به فرانسوی: Joseph Naus) مشهور به مسیو نوز یکی از اهالی بلژیک بود که در دوران مظفرالدین شاه قاجار به وزارت کل گمرکات ایران رسید و یکی از شخصیت‌های تاثیرگذار در آغاز جنبش مشروطه ایران شد.

ورود به ایران و انتصاب به عنوان وزیر گمرکات[ویرایش]

در سال ۱۲۷۸ ه‍.خ.،[۱] ۳ کارشناس بلژیکی را برای انجام امور گمرک به ایران آوردند که نوز به عنوان «مدیرکل گمرکات» رئیس آنان بود.[۲] مدیرکل گمرکات زیر نظر صدراعظم فعالیت می‌کرد. یک سال بعد شاه به همراه صدراعظم به فرنگ رفت و با دوری صدراعظم از کشور، نوز به «وزارت کل گمرکات» رسید. نوز در تعرفه‎های گمرک ایران دگرگونی پدید آورد و امور را به شیوه اروپایی اداره کرد.[۱] مدیریت او به عنوان مدیرکل گمرکات در مدت زمانی کوتاه (حدود یک سال) نتایج «بسیار امیدوارکننده‌ای» داشت و درآمد گمرک بیش از ۳۵٪ افزایش یافت.[۲] همچنین نوز از سال ۱۳۱۶ ه‍.ق. تا سال ۱۳۲۲ ه‍.ق. (از ۱۲۷۸ ه‍.خ. تا ۱۲۸۳ ه‍.خ.)، درآمد گمرک را از ۲۰۰٬۰۰۰ پوند به ۶۰۰٬۰۰۰ پوند در سال رساند.[۳] پس از آن مستشاران بلژیکی بیشتری وارد ایران شدند و سازمان‌هایی مانند پست نیز بدان‌ها سپرده‌شد. با این وجود و با وجود حمایت شاه و دربار، نوز با ارباب‌ها و زمین‌داران مشکلات زیادی داشت.[۲]

احمد کسروی در تاریخ مشروطهٔ ایران می‌نویسد از آنجا که مردم و روحانیون، تعرفه‎ها را به زیان می‌دیدند و وجود یک خارجی را بر مصدر امور نمی‎پذیرفتند، ناخشنود بودند. بلژیکی‌ها در قبال به سخت‌گیری و بدرفتاری با ایرانیان (به ویژه مسلمانان) می‌پرداختند و میان یک ایرانی و یک خارجی؛ و حتی یک ایرانی مسیحی و یک ایرانی مسلمان تبعیض می‌گذاشتند.[۱] این مسائل باعث منفوریت وی شد.[۴] بازاری‌ها و بازرگانان که با نوز مشکل داشتند، به بهانهٔ تعارف مشروب در جلوی درب یک مشروب‎فروشی به یک روحانی؛ دو روز بازار را بستند و غوغا به‌پا کردند.[۵]

ماجرای عکس بالماسکه و جنبش مشروطه[ویرایش]

نوشتار اصلی: تحصن شاه‌عبدالعظیم (۱۲۸۴)
نوز (راست) به همراه همکارش پریم با عبا و عمامه و قلیان

در ماه محرم سال ۱۳۲۳ ق. برابر ۱۲۸۴ خ.[توضیحات ۱] عکسی از نوز به دست‌آمد که در میهمانی بالماسکه، لباس آخوندی پوشیده‌بود و عمامه به‌سر داشت. این عکس به میرزا مصطفی آشتیانی رسید، تکثیر شد و در میان مردم پخش شد.[۶] آیت‌الله سید عبدالله بهبهانی، به این ماجرا واکنش نشان داد. وی در کلاس‌های درس و بالای منبر از «توهین به مذهب» می‌گفت[۶] و خواستار برکناری نوز و عین‌الدوله شد.[۴][۷]

میهمانی بالماسکه خارجی‎های مقیم ایران و خانواده‌هایشان با حضور ژوزف نوز

بهبهانی در ششمین جلسهٔ انجمن مخفی به تاریخ ۱۲ محرم ۱۳۲۳[توضیحات ۲] در خانهٔ خویش به منبر رفت و از وضع گمرک و قوانینی که نوز برای دریافت عوارضی مقرر داشته، آزار مسلمانان در مرزها و استخدام یهودیان به جای مسلمانان در گمرک انتقاد کرد. او همچنین در سخنرانی به عکس اشاره کرد و گفت که نوز «مسلمانان را به استهزاء گرفته» و «کمر اسلام را شکسته». وی در پایان از شاه خواست که نوز را به دلیل خیانت اخراج کند. عین‌الدوله بدین گفته‌ها بی‌اعتنایی کرد و پاسخ داشت «چون ملاها خواهان عزل او هستند او را نگه‌می‌دارد» و بر اعتبارش افزود.[۸] بازرگان‌ها در اعتراض به بست‌نشینی در شاه‌عبدالعظیم پرداختند و محمدعلی میرزای ولیعهد، آیت‌الله بهبهانی را موقتاً قانع کرد که نوز برکنار خواهدشد.[۴]

در این میان، این واقعه و چند رویداد دیگر آیت‌الله سید محمد طباطبایی را به بهبهانی نزدیک‌تر کرد.[۶] این اتحاد، از دید احمد کسروی و ناظم‌الاسلام کرمانی ریشهٔ انقلاب مشروطه بود.[۴]

نوز در پایان، با فشار مشروطه‌خواهان و مقامات پادشاهی متحد بریتانیا از پا درآمد و با وقوع انقلاب مشروطه و روی کار آمدن مجلس شورای ملی از ایران اخراج شد.[۲]

پانویس[ویرایش]

  1. در اصل ماه محرم ۱۳۲۳ ه‍.ق. برابر اسفند ۱۲۸۳ و فروردین ۱۲۸۴ ه‍.خ. می‌باشد.
  2. برابر ۲۸ اسفند ۱۲۸۳ ه‍.خ.

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران. تهران: نگاه، ۱۳۸۲. صفحه ۲۹. ISBN 964-351-138-3.  «... در این میان داستان گمرک و به‎کارگماردن بلژیکیان هم یک رشته رنجش‌هایی پدیدآورده‌بود و به نومیدی مردم می‌افزود. چنانکه گفتیم در سال ۱۲۷۸ ش. در زمان امین‌الدوله سه تن بلژیکی را آورده و کار گمرک ایران را به ایشان سپردند. سر آنان نوز بود که نخست عنوان مدیرکل گمرکات به او دادند و می‌بایست در زیر دست صدراعظم کارهای گمرکی را راه برد، ولی سال دیگر، به هنگامی که شاه آهنگ اروپا داشت، به دستاویز آن که صدراعظم همراه او خواهد رفت، نوز را وزیر کل گمرکات گردانیده و به یکباره در کارهایش خودسر ساختند. اینان به کار پرداخته و ادارهٔ گمرکی به شیوهٔ کشورهای اروپایی پدید آوردند، و تعرفه را نیز دیگر کردند، و شاه فرمانی بیرون داد که باج‌های گوناگونی که به نام‌های راهداری و قپانداری و حقوق خانات و مانند این‌ها از کاروانیان و بازرگانان ایرانی گرفته می‌شد از میان برخیزد و همچون بازرگانان بیگانه تنها یک حقوق گمرکی در مرز گرفته شود و بس. از این کار زیانی دیده نمی‌شد و مردم از نهان بلژیکیان و از بدخواهی آنان که هنوز بیرون نیفتاده بود آگاهی نمی‌داشتند و با این همه در بوشهر و شیراز و یزد و اسپهان و تهران، بازرگانان و ملایان ناخشنودی می‌نمودند و دستاویز ایشان دو چیز بود: یکی آنکه بودن یک بیگانه‌ای را بر سر کارهای کشوری برنمی‌تافتند و ملایان نیز که از هر چیز تازه‌ای می‌رمیدندی، با آنان همراهی می‌نمودند. دوم تعرفهٔ گمرکی را که بلژیکیان نوشته بودند بزیان خود می‌شمردند... دولت به این دادخواهی‌ها گوش نمی‌داد و از آن سوی بلژیکیان به بدرفتاری می‌افزودند. آشکاره میانهٔ بازرگانان ایرانی و بیگانگان بلکه میانهٔ مسیحیان ایرانی با مسلمانان جدایی می‌گزاردند و با مسلمانان بسیار سخت می‌گرفتند.»
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ Annette Destrée, “BELGIAN-IRANIAN RELATIONS,” دانشنامه ایرانیکا, (December 15, 1989) Online Edition, accessed on April 23, 2010 , available at http://iranicaonline.org/articles/belgian-iranian-relations.
  3. Vanessa Martin, “CONSTITUTIONAL REVOLUTION ii. Events,” دانشنامه ایرانیکا, Online Edition, accessed on April 23, 2010 , available at http://iranicaonline.org/articles/constitutional-revolution-ii.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ H. Algar, “ʿABDALLĀH BEHBAHĀNĪ,” دانشنامه ایرانیکا, (December 15, 1982) Online Edition, accessed on April 23, 2010 , available at http://iranicaonline.org/articles/abdallah-behbahani-1840-1910-theologian-prominent-leader-of-the-constitutional-movement.
  5. کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران. تهران: نگاه، ۱۳۸۲. صفحه ۳۱. ISBN 964-351-138-3.  «...در این میان بازرگانان چون از داستان گمرک و بلژیکیان رنجیده و همچون بازرگانان دیگر جاها ناخشنود می‌بودند از پیش‌آمد بهانه جسته و بازار را بستند و آنان نیز به مسجد آمدند و ... دو روز به این عنوان بازارها بسته و شور و غوغا می‌رفت.»
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ناظم‌الاسلام کرمانی. «پیش‌درآمد انقلاب مشروطه». در تاریخ بیداری ایرانیان: تلخیص و بازنویسی تاریخ بیداری ایرانیان. به کوشش منیژه ربیعی. چاپ اول. تهران: میراثبان، ۱۳۸۶. صفحه ۵۲-۵۳. ISBN 978-964-96912-5-1. 
  7. مشعوف، اکبر. «آیت‌الله سید عبدالله بهبهانی». مرکز مطالعات تاریخ معاصر ایران. بازبینی‌شده در ۳ اردیبهشت ۱۳۸۹. 
  8. ناظم‌الاسلام کرمانی. «پیش‌درآمد انقلاب مشروطه». در تاریخ بیداری ایرانیان: تلخیص و بازنویسی تاریخ بیداری ایرانیان. به کوشش منیژه ربیعی. چاپ اول. تهران: میراثبان، ۱۳۸۶. صفحه ۵۶-۵۷. ISBN 978-964-96912-5-1.