حسین محدث نوری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از محدث نوری)
پرش به: ناوبری، جستجو
محدث نوری
محدث شیعی
حسین محدث نوری.jpg
شناسنامه
نام کامل حسین محدث نوری
لقب صاحب مستدرک الوسائل
زادروز ۱۴ دی ۱۲۱۷ خورشیدی
زادگاه نور، ایران
تاریخ مرگ ۸ مهر ۱۲۸۱ خورشیدی
محل مرگ نجف، عراق
آرامگاه علی بن ابی‌طالب
نام همسر خانم بروجردی
فرزند شیخ عبدالرحیم بروجردی
خویشاوندان سرشناس شیخ فضل الله نوری
محمد تقی محدث نوری
عبدالرحیم بروجردی
آسیه مجتهد محدث نوری
شیخ مهدی نوری
نورالدین کیانوری
دین اسلام
مذهب شیعه
استادان مرتضی انصاری
ملا علی کنی آملی
ملا فتحعلی سلطان‌آبادی
عبدالرحیم بروجردی
محمد تقی محدث نوری
شاگردان آقابزرگ تهرانی
شیخ عباس قمی
محمدحسین کاشف‌الغطاء
عبدالحسین شرف‌الدین عاملی
میرزا جواد ملکی تبریزی
شیخ فضل الله نوری
شیخ محمدتقی بافقی
شیخ هادی نوری (برادرزاده محدث نوری)
شیخ مهدی نوری

حسین محدث نوری , علامه محدث نوری , میرزا حسین نوری فرزند محمدتقی نوری مازندرانی (محمدتقی محدث نوری مازندرانی طبرسی)[۱] و نوهٔ علی محمد مازندرانی طبرسی مستوفی، محدث و چهره سرشناس علمای شیعه در قرن چهاردهم هجری بود.

این فقیه امامیه، مفسر و شاعر در ۱۸ شوال ۱۲۵۴ قمری در روستای یال‌رود از توابع نور مازندران به دنیا آمد[۲] و در ۲۷ جمادی ۱۳۲۰ هجری قمری در نجف درگذشت. وطن زمستانه خاندان نوری روستای سعادت آباد؛ از روستاهای بخش چمستان نور است.[۳] از القاب دیگر وی می‌توان به خاتم المحدثین[۴] ، 'علامه نوری , میرزای نوری ، محدث نوری ، حاجی نوری و نوری اشاره کرد. وی دائی و پدر همسر شیخ فضل الله نوری بود.[۵]

محدث نوری در سن ۶۴ سالگی در سامرا در اثر مسمومیت درگذشت.آرامگاه او در نجف و در حرم علی بن ابی‌طالب[۶] قرار دارد.[۷]

خانواده محدث نوری

نقش طُغرا، به جهت فرامین حکومتی و ولایتی معین امیرالمومنین کیومرث بن بیستون بن گستهم، ملک بادوسپانیان و جد بزرگ خاندان نوری که از سال 809 تا 859 قمری بر بخش وسیعی از طبرستان و قسمتی از جبال گیلان حکومت می کرد. اصل این سند نزد خاندان علامه نوری محفوظ است

حسین محدث نوری متعلق به خاندان نوری است. دودمان، خاندان یا سلسله نوری یکی از قدیمیترین دودمانها در جهان و از اسپهبدان اباختر یا اصفهبدان پریم[۸] (ساسانیان تبرستان) شروع می‌شود. لیست دوهزار ساله تاریخ دودمان نوری[۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴] (نور و کجور منطقه‌ای است با بیش از هفت هزار سال تاریخ کهن که در گذشته به نامهای رویان و رستم دار نامیده می‌شد) بصورت زیر ردیف می‌شود (نقل از تاریخ التدوین فی احوال جبال شروین و دفتر انساب خانوادگی):

جاماسب برادر قباد شاه ساسانی عم (عموی) انوشیروان عادل ، نرسی ، فیروز ، گیلان شاه (جلوس ۲۷ قمری انتهی ۴۰ قمری مدت سلطنت ۱۳ سال) ، بادوسپان ، خورزاد ، بادوسپان ، نماور ، سهراب ، قارن ، فریدون ، شیرزاد، دیوبند ، جمشید ، شهریار ، فرامرز ، جلوس (حسام الدوله باهنر) ، سیف الدوله با حرب ، نصرالدوه ، فخرالدوله نماور ، هزاراسف ، کیکاوس ، جستان ، زرین کمر ، بیستون ، نماور ، مهراگیم ، شاه کیخسرو ، تاج ا لدوله زیار ، گستهم ، بیستون ، کیومرث ، کاوس (جلوس ۸۵۸ قمری انتها ۸۷۲ سلطنت ۱۵ سال)،

اولاد کاوس:

اسفندیار ، بیستون ، کیومرث ، کاوس ، محمد علی ( بهزاد) بیگا بزرگ (حکمران مازندران و اسداباد وغیره)، محمد علی ( بهزاد) بیگا کوچک (به قتل رسیده؟) ، میرزا تقی پیشکار آغا محمد خان قاجار ، علی محمد مستوفی مازندان و دارالطباعه و بیوتات سلطنتی (دارای ۹ اولاد) ، محمد تقی نوری (دارای ۱۰ اولاد ۵ پسر و ۵ دختر) پدر حسین محدث نوری (دارای ۵ اولاد ۱ پسر و ۴ دختر).

پدر نوری دانشوری بود به نام محمدتقی نوری مازندرانی (میرزا محمد تقی نوری طبرسی) (۱۲۰۱–۱۲۶۳ق) که مرجع تقلید مردمان زیادی در نور و مازندران بود. پدر محدّث نوری در حالی که ایشان تنها کودکی ۸ ساله بود درگذشت. همسر محدث نوری عزیز بروجردی فرزند استاد خود شیخ عبدالرحیم بروجردی بود.

فرزندان محدّث نوری: حاج محمد بهزادی، خانم سکینه نوری (همسر شیخ فضل‌الله نوری) , خانم فاطمه دماوندی، خانم موچول نوری، خانم آغازاده عراقچی (همسر سید محمد الصدر نخست وزیر اسبق عراق)[۱۵]

شیخ فضل‌الله نوری فرزند آسیه مجتهد نوری (خواهر ارشد حسین محدث نوری) و همسر سکینه نوری (دختر محدث نوری) می‌باشد.[۱۶]

او دارای چهار برادر بود. برادران نوری به ترتیب عبارت اند از:

  • حاج میرزا هادی نوری ، ایشان پس از مدت مدیدی تحصیل علم در حوزه نجف به وطن باز می‌گردد و سیزده سال مرجعیت نور و مازندران را به عهده می‌گیرد، تا اینکه در حدود ۱۲۹۰ ق می‌میرد.
  • آقا میرزا علی نوری ، که بعد از برادر بزرگش مرجعیت و ریاست دینی نور و مازندران را به عهده داشت.
  • میرزا حسن نوری ، از مدرسان فقه و اصول.
  • میرزا قاسم نوری ، از مدرسان فقه و اصول.

او دارای پنج خواهر بود. خواهران نوری به ترتیب عبارت اند از:

خانم مریم نوری، خانم زهرا نوری، خانم آمنه نوری، خانم آقا باجی نوری و آسیه مجتهد نوری.

خانم آسیه مجتهد نوری همسر عباس نوری پیشنماز (شیخ عباس لاشکی کجوری آل کیا طبرسی مازندرانی از طایفه رستمدار) اشتهار این بانو بداناست که ایشان مادر شیخ فضل‌الله نوری (فضل الله آل کیا کجوری طبرسی مازندرانی از خاندان رستمدار) است.

شرح حال

دوران کودکی

تابلوی اردوی مبارکه در بلده , نور , مازندران در زمان کودکی میرزا محمدتقی نوری مازندرانی اثر میرزا محمد خان غفاری نقاش باشی ، کمال الملک که نزد خاندان علامه نوری محفوظ است

هنوز هشت سال او تمام نشده بود که غبار یتیمی بر چهره او نشست و پدر بزرگوار خود را که از علمای آن سامان بود، از دست داد. حسین در خانواده‌ای اهل علم به دنیا آمده بود. لذا علاقه ای وافر به علم و دانش و سلسله جلیل روحانیت داشت. از همان کودکی به درس فقیه بزرگ آن دیار، مولا محمد علی محلاتی، رفت و علم و دانش را از محضر آن عالم بزرگ فرا گرفت.

دوران جوانی و سفر به تهران و نجف

میرزا در آغاز جوانی به شهر تهران سفر کرد تا از علمای بزرگ آن شهر نیز بهره‌مند گردد. او در مجلس درس عالم جلیل شیخ عبدالرحیم بروجردی حاضر شد و از خرمن علم و دانش آن دانشمند بزرگ خوشه چید. علامه نوری در سال ۱۲۷۳ هجری یعنی در ۱۹ سالگی عازم نجف اشرف شد. او که رونق علم و دانش را در آن شهر دیده بود تصمیم به اقامت در حوزه علمیه بزرگ نجف گرفت تا از مجلس علمای بزرگ آن حوزه نیز بهره مند گردد. او چهار سال در آن شهر ماند و پس از آن به ایران بازگشت. محدث نوری که تشنه علوم و معارف آل محمد صلوات‌الله‌علیهم‌اجمعین بود و حوزه علمیه بزرگ و پر رونق نجف و کربلا را در آن زمان دیده بود یکسال بیشتر نتوانست در ایران باقی بماند و در سال ۱۲۷۸ هجری دوباره به عراق بازگشت. وی در شهر کربلا به محضر درس عالم بزرگ شیخ عبدالحسین تهرانی مشهور به شیخ العراقین رفت و سفری به شهر کاظمین داشت که مدت دو سال در آنجا ماند. وی مسافرتهای فراوان دیگری نیز انجام داد.

سفر حج

محدث نوری در سال ۱۲۸۰ هجری در ۲۶ سالگی به حج مشرف شد و به زیارت خانه خدا و ائمه معصومین بقیع و حرم رسول الله صلوات‌الله‌علیهم‌اجمعین در مدینه نایل آمد.

دیگر سفرها

او به نجف اشرف بازگشت و در درس دانشمند فرزانه، شیخ مرتضی انصاری حاضر شد، اما چند ماهی بیش فرصت استفاده از آن عالم بزرگ را نیافت چرا که شیخ انصاری در سال ۱۲۸۱ هجری وفات یافت. محدث نوری در سال ۱۲۸۴ به قصد زیارت امام رضا علیه‌السّلام عازم مشهد مقدس شد و به ایران آمد. دو سال بعد در سال ۱۲۸۶ به عراق بازگشت که در آن سال استاد بزرگش شیخ عبد الحسین تهرانی نیز وفات کرد. شیخ عبد الحسین تهرانی اولین کسی بود که به محدث نوری اجازه روایت داده بود. محدث نوری پس از آن، دوباره به زیارت خانه خدا رفت و بعد از بازگشت به عراق، پای درس میرزای شیرازی حاضر شد. چون میرزای شیرازی در سال ۱۲۹۱ به سامرا مهاجرت کرد و قصد اقامت در آن شهر نمود محدث نوری نیز در سال بعد همراه دیگر استادش فتحعلی سلطان آبادی و دامادش شیخ فضل الله نوری به سامرا مهاجرت کرد تا از محضر استاد خود میرزای شیرازی بهره برد. بعد از آن دوباره توفیق زیارت خانه خدا و سپس در سال ۱۲۹۷ زیارت امام رضا علیه‌السّلام در مشهد مقدس نصیبش شده در سال ۱۲۹۹ نیز برای چهارمین و آخرین بار به زیارت خانه خدا مشرف شد و بعد از آن به سامرا بازگشت و تا سال ۱۳۱۲ در آن شهر باقی ماند و ملازم استاد خود میرزای شیرازی شد. محدث نوری در سال ۱۳۱۴، دو سال پس از وفات میرزای شیرازی، به نجف اشرف بازگشت و تا آخر عمر در آن شهر باقی ماند.

مقام علمی محدث نوری

محدث نوری یکی از کم نظیرترین چهره‌های علمی است که در این عصر پا به عرصه وجود نهاد. او نشانه‌ای از نشانه‌های الهی بود و شگفتی‌های فراوانی در نهادش نهفته بود. محدث نوری از دانشمندان بزرگی بود که در میان علمای شیعه درخشید و عمر ارزشمند خود را صرف خدمت به دین و مذهب نمود. حیات او صفحه‌ای نورانی از اعمال صالح بود و با تالیفات گرانقدر خود جاودانگی را برای همیشه به یادگار نهاد و همه نویسندگان و مورخان را ملزم به اعتراف به فضل و دانش خود کرد. علامه نوری عمر خود را وقف خدمت به علم کرد و غیر از بحث و جستجو و تحقیق به چیز دیگری نپرداخت. اخبار و روایات گوناگون را جمع آوری کرد و احادیث مختلف را هماهنگ ساخت و آثار پراکنده را به نظم درآورد و توفیق و یاری و خواست خداوند هم به همراه او بود. هر بیننده‌ای با نظر به نوشته‌های محدث نوری می‌یابد که خداوند او را مشمول الطاف خاص و عنایت خود قرار داده و گنجینه‌ای گران‌بها را برایش نگه داشته بود که حتی علمای بزرگ قبل و قدمای اصحاب نیز به آنها دست نیافته بودند. گویا خداوند او را برای حفظ آثار و سخنان گهربار آل محمد علیهم‌السّلام آفریده است «ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء و الله واسع علیم».

علامه نوری عمر خود را وقف خدمت به علم کرد و غیر از بحث و جستجو و تحقیق به چیز دیگری نپرداخت. اخبار و روایات گوناگون را جمع‌آوری کرد و احادیث مختلف را هماهنگ ساخت و آثار پراکنده را به نظم درآورد و توفیق و یاری و خواست خداوند هم به همراه او بود.

هر بیننده‌ای با نظر به نوشته‌های محدث نوری می‌یابد که خداوند او را مشمول الطاف خاص و عنایت خود قرار داده و گنجینه‌ای گران‌بها را برایش نگه داشته بود که حتی علمای بزرگ قبل و قدمای اصحاب نیز به آنها دست نیافته بودند.

شاگرد وی مرحوم آغا بزرگ تهرانی در کتاب نقباء البشر دربارهٔ ایشان می‌گوید: اگر انسان بر آنچه از کتب گران­سنگ و تالیفات با ارزش که همچون دریایی موّاج از تحقیق و دقت نظر است؛ و همچنین بر وسعت اطلاعات بی نظیر او، کمی تأمل و تفکر نماید؛ بدون شک پی خواهد برد که او به تاییدات روح القدس (از ملائکه مقربین) مویَّد [مورد تأیید] بوده است.[۱۷]

وی در جایی دیگر می‌افزاید: به راستی که او نفسش را نذرِ[۱۸] خدمت به علم کرد و هیچ چیز به اندازه بحث، جستجو و کاوش برایش اهمیت نداشت و ... این‌ها [همه] از فضل خداست و به هرکس که بخواهد اتی می‌کند و خداوند واسع و علیم است.[۱۹]

مرتبه علمی ایشان تا اندازه­ای بالاست که علمای بعد از او به آراء و نظرات ایشان استدلال می‌کنند و ایشان را به دلیل شدت دقت و عمق دانائیش در استناد کردن کافی می‌دانند.

مرحوم استاد مطهری در کتاب ده گفتار دربارهٔ حدیث مشهور (ان الله یبعث لهذه الامه علی راس کل مائهٔ سنهٔ من یجدّد لها دینها) می‌نویسد: برای این حدیث هیچ طریقی از طرق روایی شیعی موجود نیست، چرا که حاجی نوری آن را از کتاب‌های اهل سنت نقل نموده و این بزرگترین دلیل بر عدم وجود آن در کتب شیعی است و گرنه حاجی نوری [که بسیار اهل تتبّع بوده است] آن را نقل می‌کرد.[۲۰]

ونظیر آنچه که آمد از مولی کاظم خراسانی و سید محسن امین [مؤلف اعیان الشیعۀ] و دیگر بزرگان بسیار نقل شده که جملگی از عظمت تسلط محدث نوری بر حدیث و رجال حکایت می‌کند و ما اینجا به ذکر همین دو مورد بسنده می‌کنیم.[۲۱]

روانشناسی محدث نوری

نکاتی در سیره و رفتار

به نوشته میرزا محمد تهرانی عسکری[۲۲]:"سالهای دراز در خدمتش بودم، در سفر و حضر. در علم درایه و رجال و حدیث نزد او درس آموختم که در این دانشها تسلّط داشت و داناترین فرد زمان خود در این دانشها بود، گرچه در دانشهای دیگر نیز مهارت داشت. کافی است خاتمۀ مستدرک او بر کتاب وسائل الشیعه را ببینی که در علم رجال مانند آن نوشته نشده است. در این کتاب، در پژوهش مسائل رجال، و افزونیِ فوائد آن و استخراج نکات ظریف، تحقیق و تدقیق‌هایی به سامان آورد که بسی ارزشمند است. هیچگاه به محضر شریف آن جناب نرسیدم مگر اینکه فایدۀ جدید و علمی سودمند از او آموختم. او عابد، زاهد، متنسّک، مجاهد، متهجّد، اهل توبه و انابه و گریه به درگاه خدا در نیمه‌های شب بود. گویی هم اکنون صدای ضجّه و تضرّع و گریه‌های او به درگاه الهی در سحرهای ماه رمضان در سرداب مقدّس سامرّا – زادگاه و محلّ نشو و نمای مولایمان حجت منتظر عجل الله تعالی فرجه – را در گوش دارم. آن بزرگوار در رفع مشکلات مؤمنان به ویژه طالبان علم و دانشوران بسیار کوشا بود و برای آنها همچون پدری مهربان. در همین زمینه می‌گفت: "در مستحبّات، برتر از زیارت امام حسین سلام الله علیه نیست. و رفع نیاز مؤمنان برتر از آن است و در این زمینه چندین حدیث یافته ام". او به ما اجازه نمی‌داد که نماز شب را ترک کنیم. در یک سفر همراه او بودم. دید که در وقت سحر در خوابم. بالای سرم آمد، مرا از خواب بیدار کرد و پرسید: تو اهل دنیایی یا اهل آخرت؟ او به ما (شاگردان خود) تنبّه می‌داد که از معاشرت‌های غیر نافع و اشتغال‌های مباح حذر کنیم. در یک سفر مرا در حالی دید که بیکار و بی ثمر نشسته ام. به من گفت: نباید بیکار بنشینی. آنگاه مرا به مقابلۀ رساله ای که همراه داشت، فرا خواند. او ما را به کناره گیری از دیگران امر می‌کرد. میان ما با ترک دلبستگی به دنیا و ترک تقیّد به خوردن یا نوشیدنی مخصوص می‌زیست .

برنامه زندگى وى

شاگردش آقابزرگ تهرانی برنامه زندگى وى در نجف را این گونه بیان مى فرماید: " زمان نوشتن وى بعد از نماز عصر تا هنگام غروب بود و زمان مطالعه وى بعد از نماز عشا تا هنگام خواب بود. او همیشه با وضو مى‌خوابید و شب‌ها هم کم مى‌خوابید. دو ساعت قبل از طلوع فجر بیدار مى‌شد و وضو مى‌گرفت . یک ساعت قبل از طلوع فجر به حرم حضرت امیر مؤمنان على -علیه‌السلام- مشرف مى‌شد و این برنامه در زمستان و تابستان ادامه داشت. نماز شب مى خواند تا سید داود نائب، کلیددار حرم، مى‌آمد و در را باز مى‌کرد و محدث نورى اولین کسى بود که وارد حرم مى شد. او به سید داود در روشن کردن چراغ‌هاى حرم کمک مى‌کرد. آن‌گاه بالاى سر ضریح حضرت مى‌ایستاد و زیارت مى‌خواند. بعد از طلوع فجر نماز صبح را به جماعت اقامه مى‌کرد و تا هنگام طلوع خورشید به تعقیبات نماز و دعا مى‌پرداخت .بعد از آن به کتابخانه بزرگ خود مى‌رفت. آن کتابخانه شامل هزاران جلد کتاب نفیس و نسخه‌هاى خطى ارزشمند و گران‌بها و کم‌نظیر و یا منحصر به فرد بود. او جز به هنگام ضرورت از کتابخانه خارج نمى‌شد.بعد از ساعتى، برخى از شاگردانش مانند علامه شیخ على بن ابراهیم قمى و شیخ عباس قمى، صاحب مفاتیح الجنان و مولى محمد تقى قمى براى تصحیح و مقابله و نگارش و یا نسخه بردارى به کمک او مى‌آمدند.بعد از پایان کار کمى غذا مى‌خورد و استراحت مى‌کرد و بعد، نماز ظهر را در اول وقت مى‌خواند و بعد از نماز عصر، دوباره همان برنامه را ادامه مى‌داد. روزهاى جمعه برنامه او تغییر مى‌کرد. صبح‌ها بعد از آنکه از حرم باز مى‌گشت به مطالعه براى منبر مى‌پرداخت و یک ساعت بعد از طلوع خورشید به مجلس عمومى خود مى‌رفت و سخنانى بلیغ و گهربار افاده مى‌کرد. او سعى بر آن داشت تا هر چه بالاى منبر مى‌گوید یقینى باشد و مطالب مشکوک را مطرح نمى‌کرد و هنگام ذکر مصیبت اهل بیت -علیهم‌السلام- اشک بر محاسن شریفش جارى مى‌شد."

جمع اوری کتاب

آقا میرزا هادی خراسانی حائری گزارش می‏کند: "که در سفری از سامرا به کربلا می‏آید تادو کتاب مورد نظر خود را تهیه کند. پس از توسّل به امام سیدالشهداء علیه السلام، آن دو کتاب را نزد یک دستفروش در نزدیک حرم می‏یابد، که در ازای آنها ۲۲ قَران از مرحوم نوری می‏خواهد. مرحوم نوری، برای تهیه آن دو کتاب علاوه بر پرداخت هزینه سفر، عبا وعمامه و قبا وحتّی کفش پای خود رامی فروشد. آنگاه با خوشنودی تمام از دست یابی به دو کتاب، در گوشه حرم می‏نشیند، تا جمعی از دوستداران ایشان با تهیه لباس و خرج سفر، ایشان را به سامرا باز می‏گردانند.

کتابخانه محدث نوری

نوری دارای کتابخانه جامع و معتبری بود ولی این کتابخانه پس از مرگ میرزا و قتل شیخ فضل الله نوری به کلی پراکنده شد. بسیاری از کتب میرزا حسین نزد فرزندان شیخ فضل الله نوری ماند. بعدها تعدادی از این کتب، توسط سید حسین طباطبایی بروجردی خریداری و به کتابخانه او در نجف منتقل شد.[۲۳]

محدث نوری و تحریم تنباکو

در ماجرای تحریم تنباکو و کارهای میرزای شیرازی در سامرا، وی نقشی اساسی داشت.[۲۴] بعد از آنکه میرزای شیرازی فتوای تحریم تنباکو را داد، شایع شد که این فتوا از طرف میرزا صادر نشده‌است. مردم ایران به عراق نامه نوشتند و از محدث نوری کسب تکلیف کردند. وی در پاسخ چنین نوشت: «جناب شریعتمدار، آقای آقا شیخ فضل الله نوری سلمه الله تعالی جمعی از تهران سؤال نموده‌اند و از حکم میرزای شیرازی در خصوص دخانیات پرسیده‌اند، عجب است! بلی، حکم صادر و مجدداً هم دست خط مبارک با پست ارسال می‌گردد».

احیای پیاده‌روی زیارت امام حسین

یکی از سنتهایی که در زمان شیخ انصاری رواج داشت زیارت امام حسین علیه‌السّلام با پای پیاده بود. بسیاری از بزرگان و علما با پای پیاده به زیارت کربلا می‌رفتند؛ اما این سنت در زمان محدث نوری به فراموشی سپرده شده بود و از علائم فقر و نداری به شمار می‌آمد. با عزم و همت محدث نوری این سنت نیز دوباره زنده شد. او چارپایانی را برای حمل بار کرایه می‌کرد و با پای پیاده با یاران و شاگردان خود به زیارت امام حسین علیه‌السّلام می‌رفت. آنها مسیر نجف تا کربلا را در سه شب می‌پیمودند. آنها صبح و عصر راه می‌رفتند و نیمه روز به استراحت و صرف غذا و خواندن نماز و دعا می‌پرداختند. این کار آنها بسیار مورد استقبال مردم و علما و بزرگان قرار گرفت و جمعیت فراوانی به آنها ملحق شدند که گاهی تعداد خیمه‌های آنها به بیش از ۳۰ خیمه بیست تا سی نفره می‌رسید.[۲۵]

اساتید

میرزا حسین نوری شاگرد شایسته دانشمندان و اندیشمندان زیادی بود در منابع معتبر شناخته شده[۲۶] اساتید نام برده شده:

شاگردان

بسیاری از بزرگان به افتخار شاگردی نوری نایل شده و از انفاس قدسی او بهره‌مند گشته و از خرمن خلوص او خوشه‌چینی و از دریاهای دانش او دانش‌اندوزی کرده‌اند. لیست شاگردان محدث نوری براساس رساله نویسی (نوشتن مقاله علمی) و بر اساس مقایسه منابع معتبر شناخته شده[۳۶] بصورت زیر نوشته می‌شود:

  • شیخ فضل الله نوری (۱۲۹۵–۱۳۲۷ ق) پسر خواهرش و دامادش.[۳۷][۳۸]
  • سید محمد کاظم خراسانی.[۲۱][۳۹]
  • سید محسن امین مؤلف اعیان الشیعهٔ.[۲۱]
  • شیخ آقا بزرگ تهرانی.
  • حاج شیخ عباس قمی.
  • شیخ محمد حسین کاشف الغطاء (۱۲۹۴–۱۳۷۳ ق).
  • سید عبدالحسین شرف الدین عاملی (۱۲۹۰–۱۳۷۷ ق).
  • شیخ اسماعیل اصفهانی.
  • شیخ مرتضی بن محمد عاملی.
  • سید جمال‌الدین عاملی اصفهانی.
  • شیخ محمدباقر بیرجندی (۱۲۷۶–۱۳۵۲ ق) مؤلف کبریت احمر.
  • شیخ علی‌اکبر نهاوندی.
  • شیخ علی زاهد قمی (۱۲۷۳–۱۳۷۱ ق).
  • شیخ محمدتقی قمی.
  • عارف واصل آیت‌الله میرزا جواد آقا ملکی تبریزی.
  • میرزا ابوالفضل تهرانی معروف به کلانتری نوری و نویسنده «شفاء الصدور فی زیاره العاشورا».
  • شیخ جعفر نوری نجمی.
  • سید علم‌الهدی نقوی کابلی (متولّد ۱۲۸۸ ق) نویسنده «دستورالمل للنسوان».
  • میرزا محمد تهرانی (متولّد ۱۲۸۱ ق).
  • شیخ مهدی نوری فرزند میرزا هادی نوری، برادر زاده محدث نوری.
  • شیخ جلیل محمدحسن آل کبه (۱۲۶۹–۱۳۳۳ ق).
  • صدر الاسلام حاج میرزا علی اکبر همدانی معروف به دبیر که ابوالمکارم هم خوانده می‌شود.
  • میرزا محمد ارباب قمی (۱۲۷۳–۱۳۴۱ ق).
  • شیخ علی اکبر همدانی (۱۲۷۰–۱۳۲۵ ق) نویسنده ناسخ التفاسیر. [۱۲]
  • آیت‌الله شیخ محمدتقی بافقی (۱۲۹۲–۱۳۲۵ ق)

لیست شاگردان محدث نوری براساس دریافت اجازه‌نامه روایتی و بر اساس مقایسه منابع معتبر شناخته شده[۳۶] بصورت زیر نوشته می‌شود:

  • آیت‌الله میرزای نائینی (متوفای ۱۳۵۵ ق).
  • سید محسن امین عاملی (۱۲۸۴–۱۳۷۱ ق) نویسنده اعیان الشیعه و ... .
  • حاج شیخ محمدهادی بیرجندی (۱۲۷۷–۱۳۶۶ ق) معروف به هادوی و متخلص به «هادی».
  • حاج شیخ محمدباقر همدانی (متوفای ۱۳۳۳ ق) از شاگردان عارف نامی ملا حسینقلی همدانی.
  • فدا حسین کهنویی مشهور به نظیر حسن] (متولد ۱۲۷۸ ق).
  • منیرالدین بروجردی (۱۲۶۹–۱۳۴۱ ق) نوه دختری میرزای قمی (صاحب «قوانین الاصول»).
  • علاّمه مجاهد حاج شیخ محمد جواد بلاغی (۱۲۸۲–۱۳۵۲ ق) نویسنده تفسیر آلاء الرحمن.
  • شیخ محمد علی کچویی اردستانی (متوفای حدود ۱۳۳۵ ق).
  • سید ابوطالب شیرازی.
  • حاج شیخ عبدالکریم حائری، مؤسس حوزه علمیه قم، (متولد حدود ۱۲۷۶–۱۳۵۵ ق).
  • سید ابومحمد حسن صدرالدین موسوی کاظمینی، نویسنده «تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام».
  • سید هبةالدین شهرستانی، نویسنده «الهیئه و الاسلام».
  • سید شمس‌الدین محمود حسینی مرعشی (۱۲۶۰–۱۳۳۸ ق). *
  • شریف الاسلام سید اسماعیل مرعشی نجفی نویسنده قانونچه در علم طب.
  • حاج میرزا علی حسینی مرعشی شهرستانی، شارح وجیزه شیخ بهایی در علم حدیث شناسی.
  • شیخ محمد حرزالدین نجفی نویسنده معارف الرجال.
  • شیخ مهدی حکمی قمی مشهور به پایین شهری.
  • حاج میرزا حسن علیاری تبریزی فرزند حاج ملا علی علیاری سردرودی.
  • حاج شیخ عبدالنبی نوری تهرانی.
  • آقا ضیاءالدین عراقی (متوفی ۱۳۶۱ ق).

آثار و تألیفات

آثار نوری با ملاحظه ترتیب در تاریخ تألیف و بر اساس مقایسه منابع معتبر شناخته شده در میان آنها ویکی فقه، ویکی شیعه، دانشنامهٔ اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه نت، مجلات تخصصی نور، جامع الاحادیث، کتابخانه دیجیتال نور، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و ... چنین است:

  • مواقع النجوم: شجره نامه‌أی است در سلسله اجازات نوریان، و نخستین اثر او است که در ۲۱ سالگی نوشته است.
  • نفس الرحمن فی فضائل سیدنا سلمان، حدیثی است ازحیات سلمان فارسی و که در شهر کربلا به سال ۱۲۸۳ ق تألیف لطیف آن تمام شده است.
  • دارالسلام (در دو جلد): دربارهٔ خواب و تعبیر خواب و.. است و جلد دوم در اخلاق و ... است که به ترتیب الفبایی و کارساز نوشته شده، و در ۱۲۹۲ ق، به زیر سایه آستان قدس عسکریین، در سرزمین سامرا تألیف آن تکمیل شده است.
  • فصل الخطاب ... : (تألیف: ۱۲۹۲ ق. در نجف، چاپ: ۱۲۹۸ ق).
  • معالم العبر: (تألیف: ۱۲۹۶ ق. در شهر سامرّاء).
  • میزان السماء: (تألیف: ۱۲۹۹ ق. تهران).
  • کلمه طیّبه: (تألیف: ۱۳۰۱ ق. چاپ نخست: بمبئی ۱۳۵۲ ق، در ۶۱۶ صفحه).
  • جنّه المأوی: (تألیف:۱۳۰۲ ق) تصنیفی است در مقام مهدی (عج) و با سوز فراق حضرت یار ـ روحی فداهـ.
  • فیض القدسی: (تألیف: ۱۳۰۲ ق، سامرّاء) اولین کتاب مستند و معتبر در خصوص زندگانی علامه مجلسی است. این کتاب چندی پیش به قلم مترجم معاصر حجت‌الاسلام سید جعفر نبوی به فارسی ترجمه و منتشر شد.
  • بدر مشعسع: (تألیف: ۱۳۰۸ ق) در شرح حال فرزندان موسی مبرقع پسر امام جواد ـ علیه السّلام ـ است که همراه با تقریظ و تأیید میرزای بزرگ چاپ شد.
  • کشف الاستار: (۱۳۱۸ ق) پرتوی است از حُسن دل‌انگیز حضرت مهدی ـ روحی فداه ـ
  • صحیفه ثانیه علویّه: (۱۳۰۳ ق)
  • صحیفه اربعه سجادیّه.
  • سلامه المرصاد: (۱۳۱۷ ق).
  • مستدرک مزار بحار.
  • حاشیه بر منتهی المقال.
  • ظلمات الهاویه در معایب معاویه و ...
  • نجم الثاقب: (۱۳۰۳ ق) پر انتشارترین کتاب محدث نوری.
  • موالید الائمّه.
  • شاخه طوبی.
  • مولودیّه: دیوان شعر محدّث نوری که با نام چاپ شده است.
  • مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل.
  • لؤلؤ و مرجان: (۱۳۱۹ ق).
  • تحیّه الزائر: از متون زیارتی است.
  • تقریرات: بحث استادش شیخ العراقین.
  • تقریرات: درس استاد دیگرش میرزای بزرگ.
  • اربعونیّات: همان که در حاشیه کلمه طیّبه چاپ شده است.
  • اخبار حفظ القرآن.
  • رساله‌ای در شرح حال مولی ابی الحسن شریف عاملی فتونی: که در ۱۲۷۶ ق نوشته است.
  • کشکول: گلستانی که گلبرگ‌های گوناگونی را شامل می‌شود.
  • حواشی بر توضیح المقال حاج ملا علی کنی: که در آخر رجال ابی علی چاپ شده است.
  • رساله فارسی در جواب به شبهات فصل الخطاب و در ردّ تحریف قرآن مجید: تذکر این نکته ضروری است که علاوه بر کتاب القرآن در ضمن مستدرک الوسائل، محدث نوری سه کتاب دیگر نیز در علوم قرآنی نوشته است و بی‌گمان با چشم پوشی از هر کدام از این چهار کتاب، قضاوت در حق نوری و او را متهّم به تحریف کردن، ناقص و ناروا خواهد بود.
  • ترجمه جلد دوم دارالسلام به فارسی.
  • اجوبهالمسائل
  • فهرست کتابخانه بی‌نظیر خویش که به ترتیب الفبایی نوشته شده: در مقدمه‌اش به تفصیل در خصوص کتاب و نویسندگی سخن گفته است.
  • نامه‌ها و اجازه‌نامه‌ها و اعلامیّه‌ها اگر در کتابی گردآوری شود گنجینه گرانبهایی را تشکیل خواهد داد. بیش از ده نامه از محدث نوری که در جواب نامه‌های میر حامد حسین هندی نویسنده اثر گران‌سنگ «عبقات الانوار» نوشته شده است در مجلّه نور علم البته بخشهای بریده‌ای از آنها چاپ شد.

و بسیاری از نامه‌ها و ... که در لابه‌لای کتابها و ... پراکنده‌اند. خوشبختانه آثار محدث نوری ـ بجز سه یا چهار کتاب ـ بارها چاپ شده و بسیاری از کتابها از عربی به فارسی و از فارسی به عربی ترجمه و منتشر شده‌اند. بتازگی کتاب نجم الثاقب از فارسی به عربی و در دو جلد بزرگ ترجمه گشت و انتشار یافت، پس از آن، چندی پیش نیز شاهد انتشار جلد ۱۹ مستدرک الوسائل (جزء اوّل از خاتمه مستدرک) گشتیم که به کوشش مؤسسه آل البیت تحقیق و به بازار کتاب عرضه شد.

مستدرک الوسائل ( ۷۵ جلد کتاب)

وی در مقدمه کتاب مستدرک الوسائل می‌نویسد: «عالم کامل، متبحر خبیر، محدث نقّاد و آگاه، نشر دهنده آثار، جمع آورنده روایات، شیخ محمد بن حسن حر عاملی در کتاب وسائل الشیعه روایات و احادیث فراوانی را از میان کتابهای روایی علما و اصحاب جمع‌آوری نموده است؛ روایاتی که برای جان لذت بخش و برای دیده نور چشم است... ؛ ولی با مراجعه به دیگر کتابهای روایی اصحاب، به بخش دیگری از روایات برخوردم که کتاب ارزشمند وسائل آنها را در برندارد... و بعد از سعی و تلاش فراوان و جستجوی سخت در کتابهای روایی توانستم این مجموعه بزرگ و ارزشمند را جمع‌آوری نمایم که روایات آن در حدود روایات وسائل است و همچون روایات آن ارزشمند و گرانبها می‌باشد». این منابع شامل ۷۵ کتاب روایی معتبر شیعه است و در مجموع بیش از ۲۳ هزار روایت دارد.[۴۰] ویژگی‌های کتاب:

  • برخی از روایات ضعیف در کتاب وسائل در این کتاب با سند صحیح آمده است.
  • کثرت و فراوانی برخی روایات غریب و نادر در کتاب وسائل، در این کتاب ثابت شده است.
  • سند بعضی روایات مرسله در این کتاب آمده است.
  • بعضی روایات موقوف در این کتاب مستند شده است.
  • دلالت برخی روایات غیر ظاهر روشن و آشکار گردیده است.
  • روایات برخی آداب شرعی و فروع و احکام که در وسائل برای آن‌ها روایتی نیامده در این کتاب آمده است.[۴۱]

محدث نوری در پایان کتاب مستدرک، بخشی به نام خاتمه را ذکر کرده که بنا بر تعبیر آقا بزرگ تهرانی نفیس‌ترین کتاب‌ها بوده و انسان را از تمام کتاب‌های درایه و رجال بی نیاز می‌سازد.[۴۲] آخوند خراسانی صاحب کتاب کفایة الاصول در مجلس درس خود که بیش از پانصد مجتهد در آن شرکت می‌کردند می‌گفت: در عصر و دوران ما بر هیچ مجتهدی حجت تمام نمی‌شود مگر آنکه به کتاب مستدرک الوسائل محدث نوری مراجعه کند و از روایات آن اطلاع یابد.[۴۳]

نفس الرحمان فی فضائل سلمان فارسی (کتاب)

نفس الرحمان فی فضائل سلمان (-سلمان نامه) تألیف میرزا حسین نوری طبرسی گسترده ترین کتاب در احوال و مآثر و شخصیت سلمان فارسی است که با حسن سلیقه و چینش استوار پرداخته شده و بدین سان سودمندترین کتابی است که در این موضوع به خامه آمده است. این کتاب با همه شهرتش، چاپ منقحی نداشت تا این که در سال 1389 با تصحیح، تعلیق و مقدمه فاضل اندیشور جناب ایاد کمالی منتشر شد و به علت تحقیق شایسته آن در سال 1390 در سیزدهمین دوره کتاب سال حوزه شایسته تقدیر شد. برای تحقیق این کتاب از 385 منبع و مصدر استفاده شده و می‌توان گفت، بهترین کتاب درباره سلمان است. اکنون ترجمه آن به فارسی نیز منتشر و در دسترس قرار گرفته است.

نجم الثاقب (کتاب)

این اثر كه نام كامل آن نجم الثاقب فی احوال الامام الغائب است، دومین كتاب علاّمه در موضوع مهدویت و به زبان فارسی می باشد. این كتاب ـ چنان چه در مقدمه به آن اشاره شده ـ به درخواست میرزای شیرازی نگاشته شده است. وی با شناخت از دانش و صلاحیت علمی علاّمه نوری از وی می خواهد كه كتابی دربارة آن حضرت (عجل الله تعالی فرجه) به زبان فارسی بنویسد و حاجی نوری در پی اجابت این درخواست در كمتر از سه ماه نجم الثاقب را می نگارند. نجم ثاقب در احوال امام غایب علیه السّلام کتابی به زبان فارسی، دربارهٔ امام دوازدهم شیعیان است که به احوال شخصی و اثبات امام عصر، حکایت ملاقات کنندگان و وظایف مؤمنان در برابر آن حضرت در عصر غیبت می‌پردازد. محدث نوری در تألیف کتاب، به جز منابع شیعه در باب مهدویت از برخی منابع اهل سنت نیز استفاده کرده است.[۴۴]

لؤلؤ و مرجان (کتاب)

کتاب لؤلؤ و مرجان از دیگر آثار مهم مرحوم محدث است. محدث نوری در مقدمه این کتاب نوشته: عالمی از هند به سراغم آمد و دردودل کرد که در هند روضه‌هایی بدون اصالت و ریشه خوانده می‌شود.[۴۵]

محدث نوری با اندکی تحقیق دریافت؛ چنین روضه‌هایی در ایران و عراق نیز خوانده می‌شود و بر نوشتن کتاب «لؤلؤ و مرجان در شرایط پله اول و دوم منبر روضه خوانان» مصمم می‌شود؛ اگر کل کتاب مذکور را مطالعه کنید در می‌یابید محدث نوری معتقد است روضه خوان برای خواندن روضه و اثرگذاری آن به دو مطلب نیاز دارد.

مطلب اول با عنوان پله اول و مطلب دوم با عنوان پله دوم در این کتاب مطرح شده است؛ روضه خوان با رعایت این دو پله می‌تواند، روضه خوان شایسته باشد؛ پله اول روضه خوانی صداقت است؛ روضه خوان نباید روضه جعلی و دروغین بخواند؛ پله دوم روضه‌خوانی، اخلاص است؛ برای اثرگذاری در مخاطب باید این دو مورد در روضه خوانی رعایت شود.

محدث نوری در این کتاب برخی از روضه‌ها که ریشه تاریخی ندارد و خرافی است، را نقل می‌کند و با دلایل علمی جعل بودن این روضه‌ها را برای مخاطب خود بازگو می‌کند.

كشف الاستار عن وجه الغائب عن الابصار (کتاب)

این اثر (عجل الله تعالی فرجه) (پرده گشایی از رخسار یار غائب از نظر) ظاهراً آخرین تألیف وی در این موضوع است. مؤلّف در مقدمة نجم الثاقب كه به مناسبت به جنّةالمأوی اشاراتی دارد از كشف الاستار سخنی به میان نمی آورد لذا می توان دانست كه این كتاب، بعد از آن دو تألیف شده است. مرجع معظّم تقلید حضرت آیت الله صافی گلپایگانی در مقدمة منتخب الاثر آن جا كه منابع شیعی را در این حوزه معرفی می كند این كتاب را نیز بدون مشخصات ذكر می كند و گاهی در كتاب خود نیز از آن اقوالی را می آورد. هم چنین دانشمند تازه درگذشته مرحوم علی دوانی در كتاب دانشمندان عامّه و مهدی موعود دربارة كشف الاستار آورده: «محدّث عالی مقام حاج میرزا حسین نوری در كتاب كشف الاستار كه آن را در اثبات وجود حضرت حجّت(عجل الله تعالی فرجه) و موضوعات آن تألیف كرده با استفاده از دو كتاب ینابیع الموّده و استقصاء الافحام نام 40 تن از علمای عامّه را برده كه در خصوص آن حضرت (عجل الله تعالی فرجه)، داد سخن داده اند». اما ایشان نیز متأسفانه مشخات كامل كتاب را ذكر نمی كند و تنها به آن اكتفا می نماید. [۴۶][۴۷]

الفیض القدسی (کتاب)

قدیم ترین کتابهایی که به شرح حال علامه محمدباقر مجلسی پرداخته اند کتاب تذکره الأنساب از ملا حیدرعلی مجلسی، مرآه الأحوال جهان نما از احمدآغا بهبهانی، و أنساب وحید بهبهانی از میرزا محمد جعفر شهرستانی هستند. کتاب الفیض القدسی فی ترجمه العلامه المجلسی از میرزای نوری بعد از این آثار نگاشته شده است. تمام کسانی که بعد از محدث نوری دربارۀ علامه مجلسی قلم زده اند عمده منابعشان همین چهار کتاب بوده است. محدث نوری این کتاب را به درخواست مرحوم حاج محمد حسن کمپانی (امین دار الضرب) برای درج در ابتدای جلد اول بحار الأنوار نوشته است. گفتنی است که مرحوم کمپانی اولین کسی است که تمام بحار الأنوار را در 25 جلد + دو جلد فهرست، در ایران چاپ کرد. نویسنده پس از مقدمه ای دربارۀ عظمت علما و سبب تألیف کتاب، آن را در شش بخش تدوین کرده است. [۴۸]

جنّةالمأوی فی من فاز بلقاء الحجّة فی الغیبة الكبری (کتاب)

این اثر به جنّةالمأوی معروف است و اوّلین كتاب حاجی نوری در این موضوع است. این كتاب به زبان عربی می باشد و مؤلّف آن را در تكمیل جلد سیزدهم بحارالانوار علامة مجلسی (ره) نگاشته است. در این كتاب 59 داستان دربارة 59 تن از نیك بختان آورده شده كه در زمان غیبت كبری به حضور آن بزرگوار شرفیاب شده اند. این كتاب را نخست «حاج محمدحسن امین الضرّاب» همراه با جلد سیزدهم بحارالانوار، در سال 1305 ق به چاپ رسانیده و بار دیگر به تصحیح «میرزا موسی تهرانی» در سال 1333 ق در تهران به چاپ رسیده است.[۴۹] محدّث نوری در مقدمة نجم الثاقب آن را به منزلة مستدركی بر باب 23 جلد غیبت بحارالانوار (جلد سیزدهم) می داند.[۵۰]

فصل الخطاب فی تحریف کتاب رب‌الارباب (کتاب)

فصل الخطاب فی تحریف الکتاب کتابی به زبان عربی نوشته میرزا حسین نوری. آقابزرگ تهرانی، هنگام معرفی کتاب در مجموعه بزرگ کتاب‌شناسی‌اش، این کتاب را کتابی در رد تحریف قرآن می‌خواند و می‌نویسد: «أثبت فیه عدم التحریف بالزیادة والتغییر والتبدیل وغیرها؛ در این کتاب، عدم تحریف قرآن را اثبات کرده است و دور بودنش از تحریف به زیادت و تغییر و تبدیل و جز آن.»[۵۱]

محدث نوری در ۲۸ جمادی‌الثانیة سال ۱۲۹۲ق. از تألیف آن فراغت یافته است. از عنوان کتاب برمی‌آید که قرآن کریم تحریف شده همان گونه که بنابر عقیده مسلمانان انجیل و تورات تحریف شده است؛ اما بنابر متن کتاب و نیز بنابر آنچه شیخ آقابزرگ تهرانی (و از نقل محدث نوری)، مراد محدث نوری از تحریف کتاب این نیست که قرآن فعلی کلام خدا نیست یا چیزی بر آن افزوده یا پس از جمع القرآن (جمع‌آوری قرآن در زمان عثمان به عفان به شکل یک کتاب) چیزی از آن کاسته شده است.[۵۲] به باور محدث نوری قرآن فعلی دقیقاً همان است که در زمان عثمان جمع‌آوری شد و به صورت یک کتاب میان جلد درآمد. او معتقد است که از پاره‌ای روایات برمی‌آید: پیش از جمع‌آوری، آیاتی در قرآن بوده که پس از آن و هم اکنون در آن نیست و نزد معصوم (ع) محفوظ است و ما نمی‌دانیم که آنچه حذف شده، چه بوده است و تنها بنابر روایاتی[که در کتاب ذکر کرده]به اجمال خبر داریم که چیزی از قرآن کاسته شده است. نام کتاب محدث نوری یعنی فصل الخطاب فی تحریف الکتاب عالمان معاصر او و مردمان آن روزگار را به این اشتباه‌انداخت که مراد او این است که قرآن نیز مانند انجیل و تورات عین کلام الله نیست. او خود از این موضوع سخن گفته و نزد شاگردش آقا بزرگ تهرانی از نامگذاری کتاب به این عنوان اظهار پشیمانی کرده و گفته خوب بود که نام کتاب را «فصل الخطاب فی عدم تحریف الکتاب» یا «القول الفاصل فی اسقاط بعض الوحی النازل» می‌نهادم تا مردم را این گمان خطا پیش نیاید. مراد محدث نوری از تحریف، نقیصه (کاسته شدن) است نه زیادت و نه تغییر و تصرف در کلمات و آیات قرآن فعلی.

دارالسلام فی ما یتعلق بالرؤیا و المنام ( ۴ جلد کتاب)

«دارالسلام فی ما یتعلق بالرؤیا و المنام» اثر حسین بن محمد تقی نوری (متوفی ۱۳۳۰ ق) معروف به محدث نوری ، درباره خواب و تعبیر خواب است. این اثر در ۱۲۹۲ ق، در سامرا تالیف شده است.

جلد اول پیرامون رؤیاهای ائمه علیه‌السّلام به ترتیب از حضرت ختمی مرتب صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم تا سایر ائمه علیه‌السّلام و ذکر خواب‌های برخی انبیا مانند حضرت ابراهیم حضرت آدم و حضرت ادریس و دیگران در این باب به تفصیل آمده است. در بخش تتمه این باب نیز رؤیاهایی با موضوعات مختلف مانند وضیت حضرت علی علیه‌السّلام به کمیل بن زیاد ، مقام شهیدین رحمة‌الله‌علیه، و فضیلت علما ذکر شده است.

در اجزای جلد دوم (و جلد سوم) کتاب نیز مطالب فراوانی در رابطه با خواب ذکر شده که از آن جمله تدابیر کلیه در اصلاح خواب است. این موضوع در پنج مقام به ترتیب اماکنی که خوابیدن در آنها مکروه است، اصلاح زمان خواب ، تدبیر جای مناسب برای فراش ، تدبیر جسم آدمی به هنگام خواب از جهت آداب و افعالی که شایسته انجام دادن است و اصلاح و تهذیب قلب را متذکر شده است. جلد سوم دربردارنده بهترین اعمال هنگام خوابیدن است. در ادامه به ترتیب حروف الفبا، یک سری از موارد اخلاقی ذکر شد است.

در جلد چهارم نیز موضوعات متنوعی بحث شده است که از آن جمله است: مقدار خوابیدن، خواب موجودات، اقسام خواب، حقیقت رؤیا و رؤیای صادقه و کاذبه ، دیدن پیامبر و سایر ائمه علیه‌السّلام در خواب، نوادری که متعلق به خواب و رؤیاست. در مجموع، کتاب شامل داستان‌هایی از خواب‌های راستین ائمه معصومان علیه‌السّلام و برخی اولیاء الله است. برای مثال خواب‌هایی که پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم درباره حضرت علی علیه‌السّلام دیده است، یا عاقبت درست کاران و بدکاران، پاداش کار نیک، ویژگی و خصوصیات مؤمنان و شهادت برخی ائمه معصومان علیه‌السّلام از جمله رؤیاهای صادقه‌ای است که در کتاب ذکر شده است. مرحوم محدث نوری در جلد چهارم کتاب می‌نویسد: «اگر انسان نسبت به خوراکش مواظبت داشته باشد و دقت کند که چه چیز بخورد و چه مقدار بخورد، روح او قدرت سیر در اکناف آسمان‌ها را می‌یابد وگرنه برعکس، پرخوری موجب جولان شیطان در قلب و خیالش در خواب و بیداری می‌شود.»

کارهایی از او یا در مورد وی (کتاب , مقدمه مبسوط , مقاله , پایان‌نامه)

البته در چند دهه اخیر، چند تک‌نگاری در این مورد حسین محدث نوری منتشر شده که فهرست برخی از آنها، در اینجا ارائه می‌شود: [۵۳]

  • محدث نوری رایت نور. محمد صحتی سردرودی. قم: سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۲ ش.
  • مقدمة التحقیق کتاب الفیض القدسی فی ترجمة العلامة المجلسی. سید جعفر نبوی. قم: دار المرصاد، ۱۴۲۰ ق.
  • ترجمه فارسی این کتاب. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ ش.
  • شرح حال محدث نوری در لوح فشرده نور حدیث.
  • مقدمة التحقیق خاتمه مستدرک الوسائل، چاپ مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
  • تلألؤ نور. مجید معارف. تهران: همشهری (از سلسسلۀ اندیشه وران اسلام و ایران)، ۱۳۹۳ ش.
  • مقدمة التحقیق آداب زیارت نوشته محدث نوری. از: محمد حسین صفاخواه و عبدالحسین طالعی. تهران: ابرون، ۱۳۷۸ ش.
  • علامه محدث نوری. محمد حسین صفا خواه و عبدالحسین طالعی. تهران: ابرون، ۱۳۷۸ ش. (مدرک شماره ۷ که ۸۰ صفحه است، خلاصه ای از این کتاب ۴۰۰ صفحه ای است).
  • مقدمة التحقیق احمد علی مجید الحلّی بر کتاب کشف الاستار محدث نوری. کربلا: العتبة العباسیّة، ۱۴۳۲ ق.
  • مقاله روش حدیثی محدث نوری در مستدرک الوسائل، نوشته حسین فلاح زاده ابرقویی. دوفصلنامه حدیث اندیشه، شماره ۵، بهار و تابستان ۱۳۸۷ ش.
  • نامه‌هایی از محدث نوری به میر حامد حسین، به تصحیح رضا مختاری، در مجموعه جمع پریشان.
  • رخسار پنهان، نقد و معرفی کشف الاستار. مهدی دشتی. کتاب ماه دین، شماره ۱۸، فروردین ۱۳۷۸ ش.
  • رساله محدث نوری در شرح حال مولی ابوالحسن شریف عاملی – در جنگ انجمن فهرست نگاران خطی. (با تحقیق جدید و گسترده تر، توسط احمد علی مجید الحلّی در دست نشر است).
  • رساله محدث نوری در شرح حال صاحب صحیفه ثالثۀ سجادیه – در فصلنامه سفینه، شماره ۹.
  • قصیده غدیریه محدث نوری – در مجموعه سفینه علوی ۱۳۸۰ ش. و سایت الاثر.
  • ترجیع بند حسینی محدث نوری – در مجله صحیفه اهل بیت شماره ۱، سال ۱۳۹۴ ش. این دو قطعه (شماره ۳ و ۴)، برگرفته از دیوان اوست که تا کنون چاپ نشده است.
  • مقاله در معرفی تحقیق جدید کشف الاستار و پژوهش‌های ارزشمند احمد علی مجید الحلّی – در مجله آینه پژوهش، شماره ۱۳۴.
  • مقاله سر بر آستان دوست (گزارش تلاشهای مهدوی در سالهای پس از محدث نوری) – سایت الاثر.
  • مقاله معرفی آثار مهدی پژوهی محدث نوری – سایت امامت.
  • ترجمه دو گفتار از محدث نوری در باب تقوا و آداب مجاورت حرمهای ائمه علیهم السلام (گزارش منبر محدث نوری که مرحوم کاشف الغطاء به عربی نوشته است. آداب مجاورت به نوعی مکمّل آداب زیارت اوست که پیشتر چاپ شده بود) – هر دو در سایت الاثر.
  • کتابچه <از نور تا نور> در سلسلۀ شناخت نامه مازندران. تهران: رسانش نوین، ۱۳۹۲ ش. مقاله <آموزه‌هایی از محدث نوری> بخشی از این کتاب است که در سایت کاتبان منتشر شد.
  • سه نامه از محدث نوری به سید ناصر حسین لکهنویی – در سفینه شماره ۳.
  • تحقیق متن کتاب <معالم العبر فی استدراک البحار السابع عشر> نوشته محدث نوری. (در دست نشر).
  • معرفی و نقد کتاب تلألؤ نور نوشته دکتر معارف (در آستانه نشر در مجله آینه پژوهش).
  • اجازات روایی محدث نوری (در آستانه نشر در مجله کتاب شیعه)
  • چند قصیده مهدوی محدث نوری از دیوان مخطوط او (در آستانه نشر در یک مجموعه مقالات).
  • نکات و دیدگاه‌های مرحوم سید محمد علی روضاتی در مورد محدث نوری که در خلال دو کتاب تکمله طبقات اعلام الشیعه و تکمله ذریعه (هر دو چاپ کتابخانه مجلس) آمده است.
  • مطالب آیة الله سید عبداللطیف کوه کمری در اجازه بسیار مفصل (حدود ۸۰۰ صفحه ای) به جناب صدرایی خویی که عکس آن ئر مؤسسه کتابشناسی شیعه (ص ۲۲۱ تا ۲۵۱) موجود است. ایشان شرح حال خودنوشت محدث نوری را از مستدرک الوسائل و مطالب آقابزرگ تهرانی را از نقباء البشر عینا آورده است.
  • مطالب مرحوم سید حسن صدر کاظمی در اجازۀ مبسوط <بغیة الراغبین> که به عنوان کتاب پیوست در مجله کتاب شیعه شماره ۷ – ۸ آمده است (ص ۴۶۰ – ۴۶۵ در باره مشایخ نوری، ص ۵۳۷ – ۵۴۰ در باب آثار مکتوب او).
  • شرح حال سید محمد صدر، نخست وزیر اسبق عراق که داماد محدث نوری بوده است، در کتاب بغیة الراغبین سید شرف الدین (چاپ در سلسله آثار شرف الدین ص ۳۱۲۳ تا ۳۱۵۳). ذیل بغیة الراغبین از سید عبدالله شرف الدین نیز نکاتی دارد.
  • شرح حال مبسوط شیخ محمد تقی نوری پدر محدث نوری در مقدمة التحقیق کتاب <ماتمکده> او تحقیق علیرضا اباذری. که اخیراً منتشر شده است.
  • مقدمة التحقیق کتاب لؤلؤ و مرجان محدث نوری چاپ تهران: نشر آفاق که با نظارت سید علی رضوی تدوین شده است.

وفات

- درخت شجره نامه محمدتقی نوری مازندرانی پدر محدّث نوری - دفتر انساب خانوادگی

آخرین زیارت کربلای محدث نوری در سال ۱۳۱۹ هجری (سال حج اکبر) بود. در آن سال عید نوروز و جمعه و عید قربان مصادف شده بود و جمعیت فراوانی به حج رفته بودند. محدث نوری در مسیر برگشت از کربلا به نجف، همیشه سواره برمی گشت، اما در آن سال به درخواست یکی از دوستان تصمیم به پیاده برگشتن گرفت. بر اثر گرمای شدید غذای آنان فاسد شده و همه مسموم شدند. محدث نوری بعد از آن حادثه سخت بیمار شده و بعد از برگشتن به نجف بعد از عمری خدمت در شب چهارشنبه ۲۷ جمادی‌الثانیه سال ۱۳۲۰ هجری جان به جان آفرین تسلیم نمود. بعد از انتشار خبر فوت محدث نوری شهر نجف یکپارچه عزادار شد و جمع عظیمی از مردم و علمای بزرگ به تشییع جنازه او حاضر شدند و او را در صحن مطهر حرم حضرت امیرمؤمنان علی علیه‌السّلام در باب قبله دفن نمودند. نقل است که مردم از همه طبقات و علما و شعرا در وفات ایشان به جزع پرداختند و شاعر فحل، شیخ محمد ملا تستری (محمد تقی شوشتری[۵۴]) ماده تاریخی برای او سرود.

مطالعهٔ بیشتر

منابع

  1. شرح حال مبسوط شیخ محمد تقی نوری پدر محدث نوری در مقدمة التحقیق کتاب <ماتمکده> او تحقیق علیرضا اباذری؛ که اخیراً منتشر شده است.
  2. محدثین: محدث نوری؛ «اندیشه قم»، مقاله محمد صحتی سردرودی فرهنگ بزرگان اسلام و ایران ص182
  3. مختصری از زندگینامه حضرت آیت‌الله علامه محدث نوری؛ وزرات علوم تحقیقات وفناوری، مؤسسه آموزش عالی غیرانتفاعی علامه محدث نوری
  4. خاتم المحدثین حاج میرزا حسین نوری صاحب مستدرک الوسایل؛ مجید نقدی؛ حوزه علمیه
  5. مختصری از زندگینامه حضرت آیت‌الله علامه محدث نوری (ره)
  6. آرامگاه حسین محدث نوری آرامگاه او در صحن امام، در سومین ایوان شرقی باب‌القبله، واقع است
  7. شرح حال و زندگی محدثین شیعه، سایت اسلامی غدیر
  8. «... و دیگر رساله‌ای درخصوص ‹‹اصفهبدان پریم›› یکی از سلسله‌های معروف ملوک طبرستان خانواده صاحب مرزبان نامه و مسکوکاتی که از آنها باقی‌مانده است.» نثر امروز / علامه قزوینی / به قلم خود او
  9. نقل از تاریخ التدوین فی احوال جبال شروین
  10. نقل از تاریخ طبرستان و رویان و مازندران
  11. ضبط انساب علیمحمد مستوی
  12. ناسخ التواریخ
  13. سنگ مزار ملک کیومرت در محل امام زاده یالرود
  14. نگاهی اجمالی به تاریخ مازندران غربی (رویان و رستمدار) - قسمت اول / قسمت ششم 8- اقوام، طوایف و خاندانهای رویان و رستمدار برخی از علما و مشاهیر کجور در عصر قاجاریه عبارتند از : ...
  15. شرح حال سید محمد صدر، نخست وزیر اسبق عراق که داماد محدث نوری بوده است، در کتاب بغیة الراغبین سید شرف الدین (چاپ در سلسله آثار شرف الدین ص ۳۱۲۳ تا ۳۱۵۳). ذیل بغیة الراغبین از سید عبدالله شرف الدین نیز نکاتی دارد.
  16. اقرار می‌نمایم که آنچه دارا هستم از اموال ... ملک طلق مال خالص علیه عالیه متعالیه خانم والده محترمه (سکینه دختر محدث نوری) فرزندی آقا ضیاءالدین و غیره سلمهم اللّه تعالی (است) و ابداً احدی از ورثه را نمی‌رسد با ایشان چون و چرا نماید، مال خود ایشان است، هر نحو بخواهند در آن تصرف نمایند؛ و به هر که میل ایشان باشد بدهند. وصیتنامه شیخ شهید، علی ابوالحسنی منذر، خانه بر دامنه آتشفشان، ج96.
  17. نقباء البشر، ج 2، ص: 549
  18. نذر آنست که چیز غیر واجب را بر خویش واجب گردانی ... معلّق به شرط آنست که [مثلاً] گوید: اگر از این مرض صحّت یافتم پنج روز برای خدا روزه خواهم گرفت ... . قاموس قرآن، ج 8، ص: 41
  19. نقباء البشر، ج 2، ص: 545
  20. ده گفتار- استاد مطهری، ص: 114
  21. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ ۲۱٫۲ برای مطالعه بیشتر ر. ک الفیض­القدسی- مقدمهٔ ­التحقیق، صص: 46-48 و نقباء­البشر، ج 2، ص: 553 و اعیان­الشیعه- سید محسن امین، ج 6، ص: 143
  22. از: اجازۀ میرزا محمد تهرانی عسکری - kateban.com -هشت نکته در باره محدث نوری - نگارنده استاد حسین فروغی - کتاب پایان‌نامه
  23. سالروز رحلت محدث نوری، خبرگزاری قرآن ایران
  24. سه نامه از محدث نوری به علامه سید ناصر حسین؛ عبدالحسین طالعی؛ کتابخانه الکترونیک علوم حدیث
  25. میرزا حسین نوری - ویکی‌فقه با همکاری پژوهشکده باقر العلوم (ع)
  26. در میان آنها ویکی فقه , 'ویکی شیعه , دانشنامهٔ اسلامی , دانشنامه جهان اسلام و ... اساتید نام برده شده میرزا حسین نوری
  27. تقریرات درس استاد میرزای بزرگ.
  28. خاتمه مستدرک الوسائل، محدث نوری، چاپ قدیم سه جلدی، ج 3، ص 877
  29. مدرک پیشین، ج 3، ص 877
  30. مدرک پیشین، فائده سوم
  31. کیهان اندیشه (1371)، ش 45، ص 69 - 79.
  32. ماضی النجف و حاضرها، آل محبوبه، ج 2، ص 239، چاپ بیروت
  33. احسن الودیعه، اعتماد السلطنه، ج 1، ص 89، چاپ بغداد، 1348 ق
  34. پیشین، ج 1، ص 141.
  35. پیشین، ج 1، 101.
  36. ۳۶٫۰ ۳۶٫۱ در میان آنها ویکی فقه , 'ویکی شیعه , دانشنامهٔ اسلامی , دانشنامه جهان اسلام , پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه نت , مجلات تخصصی نور , جامع الاحادیث , کتابخانه دیجیتال نور , مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و ...
  37. محدث نوری در تقریظ بر "صحیفهٔ مهدویه ی» شیخ فضل الله نوری، این اوصاف شگرف را در مدح او می‌آورد: «کوه بلند علم و ستون استوارفضل، مقتدای فقیهان برجسته و معتمد عالمان چیره‌دست، جامع علوم معقول و منقول، حاوی حقایق فروع و دقایق اصول، بوستان علم و اقیانوس فضل، عالم عامل کامل..."
  38. "در «شاخه طوبی» نیز از شیخ فضل الله نوری با عنوان مجمع المحاسن والفواضل، مالک ازمه الفروع و الاصول، والاخذ بنواصل المنقول و المعقول، علم الاعلام و الحبر القماقم یاد می‌کند".
  39. آخوند خراسانی صاحب کتاب کفایة الاصول در مجلس درس خود که بیش از پانصد مجتهد در آن شرکت می‌کردند می‌گفت: در عصر و دوران ما بر هیچ مجتهدی حجت تمام نمی‌شود مگر آنکه به کتاب مستدرک الوسائل محدث نوری مراجعه کند و از روایات آن اطلاع یابد.
  40. مستدرک الوسائل، محمد رضا ضمیری- کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی، ص ۳۵۴ - ۳۵۶
  41. محدث نوری - نرم افزار جامع فقه اهل بیت.
  42. الذریعه، ج۲۱، ص۸.
  43. محدث نوری - نرم افزار جامع فقه اهل بیت.
  44. آثار محدث نوری در حوزۀ مهدی پژوهی، معرفی تفصیلی نجم الثاقب - عبدالحسین طالعی
  45. محدث نوری، یکی از رموز پیروزی نهضت تنباکو بود، مجید معارف، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران
  46. محدث نوری، مقدمة نجم الثاقب، ص 9 ـ 8، انتشارات مسجد مقدس جمكران.
  47. آثار محدث نوری در حوزۀ مهدی پژوهی، معرفی تفصیلی نجم الثاقب - عبدالحسین طالعی
  48. الفیض القدسی از محدث نوری - عباسعلی مردی
  49. محدث نوری، مقدمة نجم الثاقب، ص 9 ـ 8، انتشارات مسجد مقدس جمكران.
  50. آثار محدث نوری در حوزۀ مهدی پژوهی، معرفی تفصیلی نجم الثاقب - عبدالحسین طالعی
  51. ج ۱۶، ص ۲۳۱–۲۳۲
  52. الذریعه، ج ۱۶، ص ۲۳۱–۲۳۲ و ج ۱۸ - ص ۹ -
  53. هشت نکته در باره محدث نوری - نکته اول و دوم و سوم- نگارنده استاد حسین فروغی - کتاب پایان‌نامه
  54. به گفته آقا بزرگ "شوشتری در (۱۳۲۱ق/۱۲۸۱ش)" و به گفته خودش حدود ۱۳۲۰ق در نجف متولد شد