مرتضی‌قلی صنیع‌الدوله

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
مرتضی‌قلی صنیع‌الدوله
Photo of Mortez Qholi Khan Hedayat (Sani-al-dowleh) the First Chairman of the First Majlis Shora Melli.jpg
مرتضی‌قلی خان
وزیر مالیه
شروع به کار
۲ مرداد ۱۲۸۹
در زمانِ احمدشاه قاجار
نخست‌وزیر کابینهٔ اول حسن مستوفی
پس از میرزا ابراهیم‌خان حکیم‌الملک
وزارت معارف و اوقاف
نخست‌وزیر کابینهٔ اول محمدولی تنکابنی
سرپرست وزارت فواید عامه
شروع به کار
۴ آبان ۱۲۸۶
در زمانِ محمدعلی شاه قاجار
نخست‌وزیر ناصرالملک و نظام السلطنه
وزیر مالیه
نخست‌وزیر مشیرالسلطنه
اولین رئیس مجلس شورای ملی
مشغول به کار
۱۷ شعبان ۱۳۲۴ – رجب ۱۳۲۵
ریاست ادارهٔ پست و گمرک
شروع به کار
۱۳۲۱
اطلاعات شخص
زاده ۱۲۷۳ (قمری)
تهران
درگذشت ۱۳۲۹ (قمری)
۱۲۹۰ خورشیدی
تهران
ملیت  ایران
همسر(ان) احترام‌السلطنه
فرزندان عزت‌الله، امان‌الله، علی‌قلی، احترام‌السلطنه، عفت‌السلطنه، عزیزالملوک
شغل سیاستمدار
مذهب اسلام
لقب(ها) صنیع‌الدوله

مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله (۹ صفر ۱۲۷۳ ه‍. ق./۱۲۳۵ ه. خ. در تهران - ۴ صفر ۱۳۲۹ ه‍. ق./۱۲۹۰ ه‍. خ. در تهران)، از رجال صنعتگر اواخر قاجاریه و اولین رئیس مجلس شورای ملی بود.

زندگینامه[ویرایش]

مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله، پسر دوم میرزا علی‌قلی‌خان مخبرالدوله و نوادهٔ رضاقلی‌خان هدایت بود. وی در شب یکشنبه ۹ صفر ۱۲۷۳ قمری در محلهٔ چال میدان تهران زاده شد. در هفت سالگی به همراه برادرش مهد‌ی قلی‌خان در معیت ناصرالدین‌شاه به عتبات عالیات رفت.

در هفده سالگی یعنی در سال ۱۲۵۲ خورشیدی به همراه پدرش، ناصرالدین‌شاه را در سفر به اروپا همراهی کرد. وی تحصیلات خود را میان سال‌های ۱۲۵۵ تا ۱۲۶۳ خورشیدی در برلین در رشتهٔ معدن‌شناسی و در مدرسهٔ صنعتی آلمان به پایان رساند. صنیع‌الدوله به زبان‌های آلمانی و فرانسوی تسلط کامل داشت و به انگلیسی آشنایی داشت. وی در سال ۱۲۹۷ق/۱۲۵۹خ به ایران بازگشت.

پس از بازگشت به ایران به دستور ناصرالدین‌شاه به ادارهٔ معادن وزارت علوم رفت و مشغول به کار شد. نخستین فعالیت وی در این مقام، تلاش برای استخراج معدن سرب پس‌قلعه شمیران تهران بود. در این راه با مشکلات بزرگی مواجه شد که در نهایت کار نیمه‌کاره ماند.

به کوشش پدرش در تلگرافخانه و وزارت معادن مشغول به کار شد. در سال ۱۲۶۶ با احترام‌السلطنه، دختر مظفرالدین‌شاه ازدواج کرد.

صنیع‌الدوله در ۱۳۱۲ق/۱۲۷۳خ به همراه حاجی محمدتقی شاهرودی که از بازرگانان ثروتمند آن دوره بود، یکی از اولین کارخانه‌های نخ‌ریسی ایران را در تهران راه انداخت. گفته می‌شود که محصول این کارخانه مرغوب بوده و حتی ناصرالدین‌شاه در بازدید از آن به تحسین محصولات پرداخته است. اما رقابت دولت‌های روسیه و انگلستان و ارزان‌فروشی بازرگانان آن کشورها باعث شد کارخانه دچار ضرر شده و در نهایت تعطیل شود.

وی همزمان با احداث کارخانه ریسندگی یک کارخانه فلزکاری هم در تهران راه‌اندازی کرده بود. تولیدات این کارخانه، پایه‌های چراغ و چند نوع چراغ چدنی بود که به «چراغ صنیع‌الدوله» مشهور شد. صنیع‌الدوله به دلیل کمبود منابع مالی مجبور به تعطیلی این کارخانه شد.

عدم موفقیت در صنعت باعث شد وارد عرصه سیاست شود.

در ۱۲۷۵ به ریاست ضرابخانه و خزانه‌داری منصوب شد اما تنها یک سال بعد از هر دو سمت استعفا داد. او در سال بعد به وزارت قورخانه و پستخانه منصوب شد.

در سال ۱۲۸۲ خورشیدی به ریاست ادارهٔ پست و گمرک منصوب شد. صنیع‌الدوله توانست در سال ۱۲۸۳ امتیاز ساخت راه‌های اتوموبیل‌رو در ایران را به دست آورد. وی همچنین صاحب دهکده‌ای در مشهد مرغاب فارس بود و در اطراف تهران املاک بسیاری داشت.

در ۱۷ شعبان ۱۳۲۴ ه‍. ق. (۱۴ مهر ۱۲۸۵) پس از افتتاح اولین دورهٔ مجلس شورای ملی، صنیع‌الدوله به ریاست آن انتخاب شد و در رجب ۱۳۲۵ از آن مقام استعفا داد. دلیل این استعفا دریافت یک نامهٔ تهدیدآمیز پس از ترور امین‌السلطان بود.

از آن پس با سمت وزیر مالیه در دو کابینه مشیرالسلطنه، وزیر علوم و سرپرست وزارت فواید عامه در کابینه ناصرالملک و نظام السلطنه شرکت داشت. پس از دورهٔ استبداد صغیر و فتح تهران به‌دست مجاهدان در کابینهٔ اول محمدولی سپهدار تنکابنی به وزارت معارف و اوقاف منصوب شد. در کابینهٔ دوم حسن مستوفی‌الممالک مقام وزارت مالیه را داشت.

در همین دوره به دست یک تن گرجی تبعهٔ روسیه و دو همدست او به قتل رسید هنگامی که در راه تقدیم اولین بودجه کشور به مجلس بود . وی از همسر خود صاحب ۱۳ فرزند شد. احترام‌السلطنه در سال ۱۲۸۲ شمسی در گذشت.


وزیران کابینهٔ اول ناصرالملک (معرفی در ۱۲۸۶/۸/۴)
ر. وزیر وزارت‌خانه ر. وزیر وزارت‌خانه
۱ میرزا مهدی‌قلی‌خان مخبرالسلطنه عدلیه ۵ میرزا ابوالقاسم‌خان ناصرالملک همدانی مالیه
۲ میرزا حسن‌خان مشیرالسلطنه خارجه ۶ میرزا مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله علوم و فوائد عامه
۳ میرزا غلامرضاخان آصف‌الدوله داخله ۷ میرزا حسین‌خان مؤتمن‌الملک تجارت
۴ میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک جنگ


وزیران کابینهٔ اول حسن مستوفی (میرزا حسن‌خان مستوفی‌الممالک) (معرفی در ۱۲۸۹/۵/۲)
ر. وزیر وزارت‌خانه ر. وزیر وزارت‌خانه
۱ میرزا محمدحسین‌خان دبیرالملک، میرزا حسن‌خان محتشم‌السلطنه، میرزا مصطفی‌خان عدل منصورالسلطنه عدلیه ۶ میرزا ابراهیم‌خان حکیم‌الملک، میرزا مرتضی‌قلی‌خان صنیع‌الدوله مالیه
۲ میرزا حسین‌قلی‌خان نواب، میرزا حسن‌خان محتشم‌السلطنه خارجه ۷ معرفی‌نشده علوم
۳ عبدالحسین میرزا فرمانفرما، عبدالمجید میرزا یمین‌الدوله داخله ۸ معرفی‌نشده فوائد عامه
۴ میرزا احمدخان قوام‌السلطنه، عبدالحسین میرزا فرمانفرما جنگ ۹ اسدالله میرزا شهاب‌الدوله پست و تلگراف
۵ معرفی‌نشده تجارت


منابع[ویرایش]