تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
تنبیه‌الامة و تنزیه‌الملة
نویسنده محمدحسین نائینی
محل نشر عثمانی
تاریخ نشر ۱۳۲۷ قمری
تعداد صفحات ۹۵
موضوع فقه سیاسی، فلسفه سیاسی
زبان فارسی

تنبیه‌الامة و تنزیه‌الملة رساله‌ای سیاسی از محمدحسین نائینی در محدودهٔ نظریهٔ شیعی حکومت جور در دورهٔ غیبت[۱] و در دفاع از حکومت انتخابی و مخالفت با سلطنت مطلقه و حکومت استبدادی است که آن را در ربیع‌الاول ۱۳۲۷ ق. (پس از به توپ بستن مجلس شورای ملی و پیش از فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان) نوشت و در همان سال در بغداد به چاپ رساند[۲] این کتاب مورد تأیید محمدکاظم خراسانی و عبدالله مازندرانی دو فقیه معروف آن زمان نیز قرار گرفت.

عنوان کامل کتاب را «تنبیه‌الامة و تنزیه‌الملة فی لزوم المشروطیة الدولة المنتخبة لتقلیل الظلم علی أفراد الأمة و ترقیةالمجتمع» نیز ثبت کرده‌اند[۳].

موضوع[ویرایش]

کتاب به گفته نگارنده «در تشریح حقیقت استبداد و مشروطیت دولت و تحقیق قانون اساسی و مجلس شورای ملی و توضیح معنی حریت و مساوات است» او استبداد را به دو نوع استبداد سیاسی و استبداد دینی تقسیم کرده و از میان بردن استبداد دینی را بسیار دشوارتر می‌داند.

استبداد را به سیاسی و دینی منقسم و هر دو را مرتبط به هم و حافظ یکدیگر و با هم تؤام دانسته‌اند و قلع این شجره خبیثه و تخلص از این رقیت خسیسه -که وسیله آن فقط به التفات و تنبه ملت منحصر است- در قسم اول اسهل و در قسم دوم در غایت صعوبت و بالتبع موجب صعوبت علاج قسم اول هم خواهد بود[۴].

نائینی در این کتاب مخالفت اسلام با کسب دانش را رد کرده و مشروعیت حکومت در زمان غیبت را منوط به تدوین قانون اساسی، تشکیل مجلس شورای ملی و نظارت مجتهدین بر قوانین مجلس می‌داند.

جمع‌آوری کتاب[ویرایش]

شایعه جمع‌آوری کتاب به دستور مؤلف در منابع متعددی نقل شده است. با این حال صحت و چگونگی آن به درستی مشخص نیست و دلایل متفاوتی نیز در مورد آن نقل شده و برخی نیز آن را به مخالفان مشروطه نسبت داده‌اند. یکی از فرزندان نائینی در دهه ۷۰ شمسی این موضوع را به شدت تکذیب کرده و اظهار کرده که این داستان را در ایران شنیده است[۵].

از انگیزه‌هایی که برای صدور فرمان جمع‌آوری کتاب آورده‌اند اینست که آن را با مقام و موقعیت خود در عرصه مرجعیت منافی می‌دید[۶] یا اینکه با وجود این کتاب به عنوان یک شخصیت سیاسی و نه یک شخصیت دینی شهرت پیدا می‌کرد[۷].

البته چاپ دوم این اثر یک‌سال بعد از انتشار چاپ اول در تهران و در کارخانه مشهدی خداداد باسمه‌چی انجام شد.

ترجمه[ویرایش]

تنبیه الامه چند بار به عربی ترجمه شده است:

فهرست[۸][ویرایش]

تنبیه الامه در یک دیباچه، پنج فصل و یک خاتمه نوشته شده است.

  • دیباچه
  • فصل نخست: اصل حکومت دینی و عقلی مشروطه است
    • حکومت غیراستبدادی و محدود یا حکومت عقلی و شرعی
    • مشورت اساس حکومت شرعی و عقلی
    • معاویه بنیان‌گذار استبداد در اسلام
    • عصمت شیعی و بیعت سنی مبنای محدودیت اسلام
  • فصل دوم: ادلهٔ وجوب محدود کردن سلطنت
  • فصل سوم: در لزوم تشکیل حکومت مشروطه
  • فصل چهارم: شبهات مخالفین مشروطه
  • فصل پنجم: شرایط و وظایف نمایندگان مجلس
  • خاتمه

پانویس[ویرایش]

  1. جواد طباطبایی. «میرزای نائینی و نظریهٔ مشروطیت ایران». در تأملی دربارهٔ ایران، نظریهٔ حکومت قانون در ایران، مبانی نظریهٔ مشروطه‌خواهی. چاپ نخست. تبریز: ستوده، ۱۳۸۶. ۴۹۳. 
  2. ناظم‌الاسلام کرمانی. تاریخ بیداری ایرانیان. چاپ اول. تهران: بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۷. ج ۲ صفحه ۵۳۵. 
  3. محمدعلی مدرس تبریزی. ریحانة الادب. چاپ دوم. تهران: شرکت سهامی طبع کتاب، ۱۳۳۵. ج ۴ ص ۱۶۲. 
  4. ص ۵۸
  5. ماهنامه حوزه، مصاحبه با آیت‌الله نجفی همدانی،۱۳۷۵. ش ۷۶-۷۷، ص ۲۰-۲۱
  6. عبدالهادی حائری. تشیع و مشروطیت. تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۰. ص ۲۲۰. 
  7. علی خاقانی. شعرائ الغری. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی، ۱۴۰۸. ج ۴ ص ۳۰۱. 
  8. محمدحسین نائینی. تنبیه‌الامة و تنزیه‌الملة. روح‌الله حسینیان. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۷. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۴۱۹-۱۸۸-۶. 

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • محمدحسین نائینی. تنبیه الامة و تنزیه الملة. به تصحیح سید جواد ورعی. چاپ اول. قم: بوستان کتاب، ۱۳۸۲. ISBN 964-371-348-2. 
جنبش مشروطه
Constitutional forces in Tabriz.jpg
عده‌ای از اعضای گروه فوج نجات تبریز.
سال ۱۹۰۹ میلادی.
شاهان قاجار
نام

دورهٔ پادشاهی

آقامحمد خان

فتحعلی شاه
محمدشاه
ناصرالدین شاه
مظفرالدین شاه
محمدعلی شاه

احمدشاه

۱۱۷۵–۱۱۶۱
۱۲۱۳–۱۱۷۶
۱۲۲۶–۱۲۱۳
۱۲۷۵–۱۲۲۶
۱۲۸۵–۱۲۷۵
۱۲۸۸–۱۲۸۵

۱۳۰۴–۱۲۸۸