بیبی مریم بختیاری
بیبی مریم بختیاری | |
|---|---|
 سردار مریم بختیاری در سال ۱۳۱۳ خورشیدی | |
| زادهٔ | ۱۲۵۳ |
| درگذشت | ۱۳۱۶ (۶۳ سال) اصفهان، ایران |
| آرامگاه | تکیه بختیاریها، تخت فولاد |
| ملیت | ایرانی |
| شناختهشده برای | از زنان مبارز عصر مشروطیت |
| عنوان | سردار مریم بختیاری |
| دوره | دوران مشروطه |
| جنبش | جنبش مشروطه |
| همسر(ها) | علیقلیخان چهارلنگ فتحاللهخان سردار ارشد |
| فرزندان | علیمردان خان محمدعلیخان مصطفیقلیخان سهرابخان |
| والدین | حسینقلی خان ایلخانی |
| خویشاوندان | علیقلی خان سردار اسعد (برادر) نجفقلی صمصامالسلطنه (برادر) اسفندیارخان(برادر) |
| جوایز | نشان پادشاهی آلمان |
بیبی مریم بختیاری (زادهٔ ۱۲۵۳ منطقه بختیاری – درگذشته ۱۳۱۶ اصفهان) مشهور به سردار مریم بختیاری، نویسنده ایرانی و از زنان فعال در انقلاب مشروطه بود. خانوادهٔ بیبیمریم از بانفوذترین خاندانهای ایرانی در دوره قاجار بهشمار میآمد. پدرش؛ حسینقلیخان ایلخانی (از خوانین ایل بختیاری) و برادران او؛ علیقلی خان سردار اسعد (از رهبران انقلاب مشروطه) و نجفقلی صمصامالسلطنه (دو دوره رئیسالوزرای ایران) و نیز عموزادگان وی، از رجال شناختهشده دوران قاجار و پهلوی برشمرده میشدند. او مادر علیمردانخان بختیاری بود.[۱] بیبیمریم از پیشگامان مطالبات حقوق زنان و از مدافعان ملّی سرزمین ایران در هنگام جنگ جهانی اول بهشمار میآمد.[۲] که دراستان خوزستان شهر قلعه تل به دنیا آمده است
زندگینامه
[ویرایش | اشتراکگذاری]بیبی مریم بختیاری، دختر حسینقلی خان ایلخانی در سال ۱۲۵۳ در منطقه بختیاری زاده شد.[۳] او از زنان باسواد و روشنفکر عصر خود بود، که همزمان با وقوع انقلاب مشروطه، به طرفداری از حقوق زنان برخاست. وی فنون اردوکشی نظامی و لشکر داری را از پدر و برادرانش آموخت و آموزهها را در زمان نبردهای انقلاب مشروطه؛ در فتح تهران و نیز فتح اصفهان، همچنین در جنگ جهانی اول به کار بست. وی از سرمایه مادی و معنوی خانواده خود برای تشکیل یک هنگ از سواران بختیاری، برای مبارزه با اشغالگران روس و انگلیس، در جنگ جهانی اول استفاده کرد.[۴]
فتح تهران
[ویرایش | اشتراکگذاری]بیبی مریم، یکی از مشوقان اصلی سردار اسعد بختیاری برای فتح تهران برشمرده میشد. وی طی نامهها و تلگرافهای مختلف بین سران ایل بختیاری و سخنرانیهای مهیج، افراد ایل را جهت مبارزه با استبداد صغیر در زمان محمدعلیشاه قاجار، آماده میکرد و همواره بهعنوان یکی از شخصیتهای ضداستعماری و استبدادی عصر قاجار مطرح بود.[۵]
بیبی مریم بختیاری، پیش از فتح تهران، مخفیانه با عدهای سوار وارد تهران شد و در خانه پدری حسین ثقفی، منزل کرد. به مجرد حمله سواران بختیاری به فرماندهی علیقلیخان سردار اسعد، به تهران، پشت بام خانه را که مشرف به میدان بهارستان بود، سنگربندی کرد و با عدهای سوار بختیاری، از پشت سر با قزاقهای طرفدار محمدعلیشاه، مشغول نبرد شد. در این رویداد، او بهطورشخصی تفنگ به دست گرفت و با قزاقان جنگید. نقش او در فتح تهران، میزان محبوبیتش را در ایل بختیاری و مجاهدین مشروطهخواه، افزایش داد و طرفداران بسیاری یافت، به طوری که به لقب سرداری مفتخر شد.[۶]
انقلاب مشروطه
[ویرایش | اشتراکگذاری]منزل بیبی مریم، پناهگاه بسیاری از آزادیخواهان عصر مشروطه بود. به طوری که هنگام فتح اصفهان، توسط روسها در جنگ جهانی اول، فن کاردف؛ کاردار سفارت آلمان، به خانه بیبی مریم بختیاری پناه برد و مدت ۳ ماه و نیم در پناه او بود. کاردف پس از شکست بختیاریها از روسها و کشته شدن ۵۸ نفر از سواران بختیاری، راهی کرمانشاه شد و از آنجا به برلین رفت.[۷]
به پاس پشتیبانیهای بیبی مریم از کاردار سفارت آلمان در هنگام جنگ جهانی اول، ویلهلم دوم (امپراتور آلمان) کمان تمثال میناکاری و الماسنشان و نیز صلیب آهنین، که در آن هنگام، مهمترین نشان امپراتوری آلمان بود، را برای او ارسال کرد.[۸] جریان مبارزات سردار مریم بختیاری با بریتانیاییها در طی قرارداد ۱۹۱۹ و نیز کودتای ۱۲۹۹ همچنان ادامه یافت، به طوری که محمد مصدق، حاکم وقت فارس، در زمان کودتای ۱۲۹۹، پس از مخالفت و عزل از اصفهان، راهی منطقه بختیاری شد و مدتها مهمان بیبی مریم بود.[۹]
محمدابراهیم باستانی پاریزی؛ از مورخان معاصر، در خصوص بیبی مریم مینویسد:
در این کوهستان زنی میزیسته که برابر ۱۰۰ مرد، در سرنوشت تاریخ معاصر ایران دخیل بوده است. منظورم بیبی مریم بختیاری است، که وقتی در جنگ بینالملل اول، ایرانیان وطنخواه ابتدا از اولتیماتوم روس و بعد از هجوم انگلیسیها، ناچار به مهاجرت و آواره کوهستان شدند، این زنِ نامدار، همه آنان را پناه داد.[۱۰]
روزنامه خاطرات
[ویرایش | اشتراکگذاری]بیبیمریم زنی باسواد و روشنفکر بود و از معدود زنان زمان خویش بود، که حوادث عصر خویش را مینوشت. کتاب خاطرات بیبیمریم سالها پس از درگذشتش، منتشر شد، که در آن دربارهٔ دوران کودکی و نوجوانی، شرح زندگی و حوادث سیاسی تا پایان دوره مشروطیت را نوشته است. خاطرات، به قلمی ساده و روان، از سال ۱۲۹۶ هجری شمسی ثبت شده است.[۱۱]
بیبیمریم در ابتدای خاطراتش اینطور نوشته است:
به امید خداوند که امیدوارم فرصت بدهد به بنده که یک زن ایرانی و از ایل بختیاری میباشم، روزنامه خاطرات خود را ساده و مختصر بنویسم. به تاریخ ماه شعبان المبارک ۱۳۳۶ هجری قمری.[۱۲]
خانواده ایلخانی
[ویرایش | اشتراکگذاری]پدر بیبیمریم، فرزند حسینقلیخان ایلخانی بود، که در زمان حیات، به مدت ۳۰ سال حاکم بلامنازع ایل بختیاری بشمار میآمد. بیبیمریم دارای ۶ برادر و ۱۱ خواهر، از همسران بسیار پدرش بود. برادران وی که هر کدام به نحوی در تاریخ معاصر ایران نقش آفرین بودند عبارتند از: اسفندیارخان، نجفقلی صمصامالسلطنه، امیرقلیخان، علیقلیخان سردار اسعد، خسروخان سردار ظفر و یوسفخان امیر مجاهد.
خانواده بیبیمریم که به خاندان ایلخانی شهرت داشتند، در اواخر دوره قاجار سمتهای گوناگونی را در مقاطع مختلف برعهده داشتند. پس از انقلاب مشروطه، برادران و عموزادگان او در مناصبی چون وزارت، نمایندگی مجلس شورای ملی و رئیسالوزرایی (نجفقلی صمصامالسلطنه برادر بزرگتر او) حضوری فعال داشتند. بسیاری از رجال سیاسی و نویسندگان آزادیخواه ایرانی همچون علیاکبر دهخدا، ملک الشعرای بهار و وحید دستگردی با خانواده بیبی مریم و نیز با خود او، ارتباط و معاشرت داشتند.[۱۳] در دوره پهلوی اول و دوم نیز نسلهای بعدی خاندان ایلخانی در محیط سیاسی و اجتماعی حضوری فعال داشتند، که میتوان به افرادی چون: جعفرقلیخان بختیاری، تیمور بختیار و شاپور بختیار اشاره کرد.[۱۴]
دریافت نشان پادشاهی آلمان
[ویرایش | اشتراکگذاری]در اوایل شروع جنگ جهانی اول، سفیر آلمان همراه با ۷۰۰ افسر به بی بی مریم بختیاری برای حفظ جان پناه بردند. قبل از پایان جنگ به دستور قیصر ویلهلم دوم برای تشکر و قدردانی از نجات سربازان آلمانی، بالاترین مدال نظامی را برای ایشان ارسال کردند.
درگذشت
[ویرایش | اشتراکگذاری]سردار مریم بختیاری، در سال ۱۳۱۶ خورشیدی، ۳ سال پس از اعدام فرزند ارشدش؛ علیمردان خان در شهر اصفهان در گذشت.[۱۵][۱۶] او در تکیه بختیاریها در جوار تکیه میرفندرسکی در تخت فولاد در اصفهان به خاک سپرده شد.[۱۷]
در فرهنگ عامه
[ویرایش | اشتراکگذاری]زندگی بیبی مریم سوژه سریال تلویزیونی، بانوی سردار، ساخته پرویز شیخ طادی، از شبکه سوم سیما، پخش شده است.[۱۸]
جستارهای وابسته
[ویرایش | اشتراکگذاری]پانویس
[ویرایش | اشتراکگذاری]- ↑ حیدری، محسن (۱۳۹۳). مقدمهای بر شناخت زندگی و اندیشه سردار مریم بختیاری. تهران: تمتی. صص. ۱۳۳. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۹۵۲۱۶-۳-۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ ««سردار مریم» تنها زن سردار ایرانی». خبرگزاری فارس.
- ↑ «روایتی از بیبی مریم بختیاری؛ بانویی از جنس آزادیخواهی». خبرگزاری مهر. ۷ بهمن ۱۳۹۷.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ حیدری، محسن (۱۳۹۳). مقدمهای بر شناخت زندگی و اندیشه سردار مریم بختیاری. تهران: تمتی. صص. ۱۴۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۹۵۲۱۶-۳-۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «تحریف زندگی یک شیرزن/ سریال «بانوی سردار» زندگی یک شخصیت بزرگ تاریخ ایرانزمین را قربانی سیاستزدگی کرده است». روزنامه سازندگی. ۱۴ شهریور ۱۳۹۸. بایگانیشده از اصلی در ۹ نوامبر ۲۰۱۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «بیبی مریم، زن مشروطهخواه». دنیای اقتصاد. ۵ تیر ۱۳۹۷.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ ««بیبی مریم»؛ زنی که افسران آلمانی را نجات داد». ایسنا. ۲۰ تیر ۱۳۹۷.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «سردار بی بی مریم بختیاری، زن مبارز عصر مشروطه». موسسه مطالعات تاریخ معاصر.
- ↑ «تولید سریالهای بی بی مریم و علیمردان خان بختیاری». خبرگزاری صدا و سیما. ۷ اسفند ۱۳۹۶. بایگانیشده از اصلی در ۲۰ اوت ۲۰۱۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ ««سردار مریم» تنها زن سردار ایرانی/ عکس». خبرآنلاین. ۲۵ آذر ۱۳۹۷.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «زنی که لقب «سردار» گرفت». خبرگزاری مشرق. ۱۹ فروردین ۱۳۹۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «نویسنده کتاب "سردار بیبی مریم بختیاری "». روزنامه جوان.
- ↑ «نشست" سردار بی بی مریم بختیاری به روایت اسناد منتشر نشده "». سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران. ۳۰ آبان ۱۳۹۴. بایگانیشده از اصلی در ۲۰ اوت ۲۰۱۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ عبدالله شهبازی. «شاپور بختیار و ناسیونالیسم ایرانی». مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ Oehler, J. 'Bibi Maryam: A Bakhtiari tribal woman', in Edmond, B and N. Yaghoubian (ed) Struggle and Survival in the Modern Middle East. University of California Press, 2006. شابک ۹۷۸۰۵۲۰۲۴۶۶۱۴, 426 Pages (Pages 103-115), available online at:
- ↑ Aujan, Abolfath, 1966. 'The history of Bakhtiaries'. Tamti Publication, Tehran, 272 pages.
- ↑ «بیبی مریم بختیاری». پایگاه مجموعه تخت فولاد. بایگانیشده از اصلی در ۱۸ سپتامبر ۲۰۱۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ ««بی بی مریم» سوژه سریال «بانوی سردار» که بود؟». ایرنا. دریافتشده در ۳۰ اوت ۲۰۱۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده)
منابع
[ویرایش | اشتراکگذاری]- ابوالفتح اوژن بختیاری، تاریخ بختیاری، تهران، انتشارات بینا، ۱۳۴۵. (ص ۲۱۹)
- حیدری محسن، مقدمهای بر شناخت زندگی و اندیشه سردار مریم بختیاری، تهران، انتشارات تمتی، ۱۳۹۳.
- رالف گارثویث، بختیاری در آئینه تاریخ، ترجمه مهراب امیری، تهران، انتشارات سهند، ۱۳۴۵. (ص ۲۲۸–۲۲۷)
- دانشور علوی، نورالله. تاریخ مشروطه ایران و جنبش وطنپرستان اصفهان و بختیاری. تهران: کتابخانه دانش. صص. ۱۷۹.
- سپهر. عبدالحسین، ایران در جنگ بزرگ، تهران، انتشارات بانک ملی، ۱۳۳۶. (ص۳۰۸–۳۰۴)
- بختیاری، مریم، خاطرات سردار مریم بختیاری از کودکی تا آغاز انقلاب مشروطه، تهران، انتشارات آنزان، ۱۳۸۲. (ص ۲۱)
- پور بختیار، غفار. بختیاری نامه، تهران، انتشارات آنزان:۱۳۸۴