دفتر تحکیم وحدت

دفتر تحکیم وحدت یک سازمان دانشجویی در ایران است که بطور اولیه در سال ۵۹ به عنوان مرکز انجمن‌های اسلامی دانشجویان پاگرفت و در سال ۱۳۶۱ بطور اصولی شکل گرفت. این دفتر که سالیان دهه شصت تک مقتدر جنبش دانشجویی بود، در ادامه، در سالهای ابتدایی دهه هفتاد دچار تجدید نظر شد و در اواخر دهه هفتاد با انشعاب عمیق صورت گرفته در آن و با فعالیت دو طیف شیراز و علامه به اقتدار خود که شامل سالهای ابتدایی پیروزی جریان دوم خرداد هم می‌شد پایان داد.

ادوار

ادوار تحکیم وحدت(سازمان دانش‌آموختگان ایران اسلامی) تشکلی سیاسی و منتقد است که در سال هشتاد و دو تاسیس شده‌است و دانش‌آموختگان دفتر تحکیم وحدت (طیف علامه) و دانشجویانی که پس از فارغ‌التحصیلی تمایل به ادامهٔ فعالیت تشکیلاتی دارند به عضویت آن در می‌آیند. این سازمان در انتخابات دور نهم ریاست جمهوری ایران در موضع تحریم بود اما در دور دوم از اکبر هاشمی رفسنجانی حمایت کرد.

این سازمان در انتخابات دور دهم ریاست جمهوری از مهدی کروبی حمایت کرد.

دبیر سازمان احمد زیدآبادی است که در جریان اعتراضات بعد از انتخابات ریاست جمهوری دهم دستگیر شد و به ۶ سال زندان و تبعید در گناباد و محرومیت مادام‌العمر از فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی محکوم شد.

اتحادیه

اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان و دانش‌آموختگان دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی در سال ۱۳۶۳ توسط فراکسیون راست اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان (دفتر تحکیم وحدت) تشکیل گردید. بنیانگذاران این تشکل از حامیان و مرتبطان علی خامنه‌ای و هاشمی رفسنجانی بودند و پس از مرگ روح‌الله خمینی و افول جریان چپ جمهوری اسلامی بر دامنه فعالیت خود افزودند گرچه در ادامه در سالهای میانی دهه هفتاد به منتقدان جدی هاشمی رفسنجانی تبدیل شدند و با انتشار هفته نامه پیام دانشجو به انتشار مدام گزارشات و اخبار از فساد مالی و سیاسی دولت هاشمی رفسنجانی پرداختند و پس از دوم خرداد ۱۳۷۶ تند تر از دفتر تحکیم وحدت به صف مخالفان جمهوری اسلامی پیوستند.

این تشکل در انتخابات ششمین دوره ریاست جمهوری (دوم خرداد ۱۳۷۶) دبیر کل خود حشمت الله طبرزدی را نامزد کرد و پس از رد صلاحیت وی توسط شورای نگهبان، انتخابات را تحریم کرد.

این اتحادیه در کنار اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان (دفتر تحکیم وحدت) و «اتحادیه ملی دانشجویان» (به دبیر کلی منوچهر محمدی) برای ایجاد «جبههٔ متحد‎ ‎دانشجویی» تلاشهای صورت داد که نافرجام ماند.

بسیاری از اعضای این تشکل در جریان اعتراضات پس از حمله نیروهای پلیس و انصار حزب‌الله به خوابگاه دانشجویان در کوی دنشگاه تهران دستگیر و به حبس محکوم شدند. این تشکل در انتقال اخبار مربوط به این رویداد نقش مهمی داشت. حشمت‌الله طبرزدی دبیر کل این تشکل بیش از ۹ سال زندان و بازداشت را تجربه کرده‌است.

به جز پیام دانشجو، ندای دانشجو، هویت خویش و گزارش روز دیگر نشریاتی بودند که توسط این اتحادیه منتشر گردید.

پیشینه

انجمن‌های اسلامی در قبل از پیروزی انقلاب، بعنوان اولین گروه‌های اسلام گرا از اوایل دهه بیست شمسی در مقابل گروه‌های چپ گرا فعالیتشان را آغاز کردند. این انجمن‌ها بعنوان مأمنی برای دانشجویان مسلمان، در طول سال‌های حکومت پهلوی دوم به فعالیت می‌پرداختند. در دهه پنجاه بود که موج اسلام گرایی بطور تدریجی غلبه اش را بر جریان‌های چپ نمایاند و انجمن‌های اسلامی بعنوان محکم‌ترین نهاد دانشگاهی نقش بارزی در آن برهه و بالاخص در سالیان ۱۳۵۷-۱۳۵۴ ایفا کردند.

مقطع پیروزی انقلاب

بلافاصله پس از پیروزی انقلاب بود که دانشجویان مسلمان که غالباً در انجمن‌های اسلامی بودند و در جریان پیروزی انقلاب نقش داشتند، به فکر سامان دادن برنامه‌ای برای پیش بردن انقلاب افتادند. از جمله کارهای آنها برنامه ریزی برای حل معضلات کشور بود. از این جمله آشوب‌هایی بود که در مناطقی چون کردستان، ترکمن صحرا، سیستان و بلوچستان و خوزستان وجود داشت. دانشجویان پس از بررسی این موضوع، به این نتیجه رسیدند که یکی از دلایل این آشوب‌ها می‌تواند محرومیت این مناطق باشد و با رفع نسبی محرومیت مردم منطقه بیشتر با انقلاب همراه خواهند بود و آشوب‌ها هم کم کم فروکش خواهد کرد.

جهاد سازندگی

در ادامه این بود که دانشجویان تصمیم گرفتند در تعطیلات عید در غالب گروه‌های دانشجویی به مناطق مختلف بروند، جهت انجام کارهای عمرانی و خدماتی.

پس از آن موضوع با امام مطرح شد که وی نیز دانشجویان را ترغیب کرد.

صحبت‌هایی از طرف دانشجویان با ابراهیم یزدی (وزیر خارجه وقت) جهت شکل گرفتن سازماندهی این فعالیت از طرف دولت انجام شد. سرانجام بنی اسدی (داماد مهندس بازرگان) مسئول پروژه شد و در دانشگاه‌های مختلف این طرح پیگیری شد.

بعد از آغاز مباحثات، ناطق نوری و عبدالله نوری بعنوان نمایندگان امام در جهاد سازندگی تعیین گشتند.

مقدمه پیدایش

در بهار ۱۳۵۹ هم گروه‌های مسلمان فعال در دانشگاه‌ها، جهت بطور جدی تر به فکر ایجاد تشکیلات منسجمی افتادند. این گروه‌ها در ابتدا شامل دو گروه کلی بودند. عده‌ای که تمایل به سازمان مجاهدین خلق داشتند که خودشان را تحت عنوان سازمان دانشجویان مسلمان سامان دادند و گروهی دیگر که به آیت‌الله خمینی نزدیک تر بودند و انجمن‌های اسلامی را احیا کردند. این گروه‌ها البته بصورت پراکنده و در دانشگاه‌های مختلف بصورت جداگانه بودند. جهت سازماندهی بهتر و ایجاد تشکیلاتی کارا، ایجاد یک اتحادیه سراسری مدنظر بود.

دانشگاه‌های تهران، شهید بهشتی، پلی تکنیک، علم و صنعت و شریف رهبری گروه‌ها را به نحوی در دست داشتند.

پیدایش

نمایندگانی از این دانشگاه‌ها در تابستان ۱۳۵۸ نزد آیت‌الله خمینی رفتند و تشکیل اتحادیه را با وی در میان گذاشتند. آیت‌الله خمینی هم آنها را به سازماندهی بیشتر گروه‌ها و سپس تدوین مرامنامه و اساسنامه تشویق کرد.

در مرداد ۵۸ انجمن‌های اسلامی ۲۲ دانشگاه کشور در دانشگاه امیرکبیر گردهم آمدند و به همفکری پرداختند. از جمله بحث تدوین مرامنامه مطرح شد که موضوعاتی پیرامون اسلام ناب، خط امام، چگونگی مقابله با قدرت‌های شرق و غرب در این راستا طرح شدند. مرامنامه و اساسنامه اولیه انجمن‌های اسلامی در تابستان ۵۸ آماده گردید. پس از آن آقایان بیطرف، میردامادی، ابراهیم اصغرزاده، سیدزاده و محمود احمدی نژاد بعنوان اولین شورای مرکزی انتخاب شدند. در کارگروه تعین نام هم نام موقت «دفتر تحکیم وحدت انجمن‌های اسلامی» انتخاب شد. بیطرف، میردامادی، اصغرزاده و احمدی نژاد هم نزد اما رفتند و اساسنامه را ارائه کردند. در این حین، نمایندگان از خمینی تقاضای انتخاب نماینده‌ای را جهت نظارت بر فعالیت دفتر تحکیم داشتند. امام از انتخاب فردی خودداری کرد. اما پس از اینکه دانشجویان لیست پانزده نفره‌ای از شخصیت‌ها را به امام ارائه کرده و خواستار انتخاب ۵ نفر از بین آنها شدند، اما آنها را به علی خامنه‌ای ارجاع داد. سرانجام علی اکبر هاشمی رفسنجانی، محمد مجتهد شبستری، ابوالحسن بنی صدر(و یا حبیبی)، موسوی خوئینی‌ها و خامنه‌ای شورای نظارت را تشکیل دادند.

جلسات متعددی بین شورای نظارت و شورای مرکزی اول تشکیل شد و به بررسی موضوعات مختلف پرداختند. تعبیر خط امام برای اولین بار در همین سلسله جلسات بود که عنوان شد.

از مهم‌ترین کارهای دانشجویان تحکیمی این بود که به دقت در بیانات خمینی ریز می‌شدند و با تشدید موضوعی در صحبت‌هایش، ضریب توجه خود را به آن بیشتر می‌کردند. دو واقعه مهم تسخیر سفارت آمریکا و انقلاب فرهنگی هم دقیقاً نتیجه همین رویکرد بود.

تسخیر سفارت آمریکا و انقلاب فرهنگی

پس از تشکیل ابتدایی دفتر تحکیم و قبل از شروع رسمی فعالت‌هایش بود که بحث اشغال سفارت آمریکا مطرح شد و پس از پیام امام به مناسبت ۱۳ آبان و کشتار دانش آموزان و دانشجویان بود که دانشجویان موسوم به پیرو خط امام که هدایت آن غالباً با موسسین دفتر تحکیم بود به اشغال سفارت مبادرت ورزیدند. در پیام خمینی که در ۱۰-۹ آبان منتشر شده بود تاکید خاصی بر دشمنی با آمریکا و دسایس این کشور در اداره کشور شده بود. عملکرد دولت موقت و ورود شاه به آمریکا هم تکمیل کنندگان پازل بودند. با تسخیر سفارت و شروع گروگانگیری و استقرار تعدادی از دانشجویان در سفارت، از جمله میردامادی و اصغرزاده، شورای دوم تحکیم تشکیل شد و جریان امورات تشکیلات را به دست گرفت. از جمله شورای دوم سید عباس نبوی و علی وقاری بودند. شورای دوم نیز با تشکیل جلسات و بحث پیرامون موضوعات، تعیین بودجه، تعیین نمایندگان شهرستان‌ها به ادامه فعالیت‌ها پرداخت. در همین زمان بود که بحث تعطیلی دانشگاه‌ها مطرح شد. از جمله طرح استقلال دانشگاه‌ها بود که باعث مطرح شدن این بحث گردید. این موضوع در ابتدا مورد مخالفت امام بود و حتی چند بار که دانشجویان با واسطه نظر خمینی را جویا شدند، وی با تعطیلی دانشگاه‌ها مخالفت ورزید، اما پیام نوروزی خمینی به مناسبت شروع سال ۱۳۵۹ جریان را تغییر داد.

در قسمتی از پیام ۱۳ بندی، تاکید بر سالم سازی دانشگاه‌ها و پیراستن محیط دانشگاه‌ها شده بود که دانشجویان را به تامل واداشت. دانشجویان در پرسش غیرمستقیم مجدد از امام، جوابی دریافت کردند با این مضمون که این کار لازم است حتی اگر برای آن خون داده شود. پس ز آن بود که با اصرار دانشجویان، شورای انقلاب اعلام کرد که دانشگاه‌ها حداکثر تا اواسط خرداد باید به فعالتشان پایان بخشند. در همان ایام بهار ۵۹ هم درگیریهای فراوانی بین اسلام گراها و گروه‌های دیگر ایجاد شد، اما سرانجام انجمن‌های اسلامی پیروز میدان بودند.

تعطیلی دانشگاه‌ها و تثبیت تشکیلاتی

پس از بهار و همزمان با تابستان ۵۹ و تعطیلی دانشگاه‌ها بود که دفتر تحکیم به تثبیت پایه‌های خود، نصحیح و تکامل اساسنامه و تربیت نیروها و منسجم کردن تشکیلات پرداخت. از جمله برگزاری دوره‌های آموزشی و تحقیقاتی بود که در دوره‌های نسبتاً بلند مدت و با حضور افراد برجسته برگزا شد.

در این بازه عواملی سبب تشدید هرچه بیشتر نفوذ تحکیم در جریان کشور و فعالیت‌های ملموس جهت تثبیت پایگاه آن شد از جمله:

• پشتیبانی از نهادهای انقلابی از طریق تامین نیرو
• کارهای فکری-فرهنگی در راستای غنی سازی مبانی فکری نظام
• سازماندهی دانشجویان برای حضور در جبهه‌ها
• تشکیل شورای موقت برای اداره دانشگاه‌ها و مشارکت در راه اندازی جهاد دانشگاهی
• عضویت تعدادی از اعضا در ستاد انقلاب فرهنگی

اختلافات با حزب جمهوری

حزب جمهوری اسلامی که از اوایل پیروزی انقلاب فعالیتش را آغاز کرده بود، به نوع در دانشگاه‌ها دفتر تحکیم برایش رقیب محسوب می‌شد، حزب می‌خواست که شاخه دانشجویی اش جریان دانشگاه را در دست داشته باشد، اما با وجود تحکیم و عدم همکاری شورای مرکزی با شاخه دانشجویی، اختلاف زیادی نمایان شد. تا جایی که حزب، بدون هماهنگی با دفترف بطور مستقل با انجمن‌های اسلامی دانشگاه‌ها به فعالایت پرداخت.

در جریان سخنرانی آیت دبیر سیاسی حزب و بیان این شبهه که انقلاب فرهنگی دستاویزی برای منفعت جریانی خاص است بود که شورای تحکیم بیانیه شدیداللحنی در رابطه با حزب منتشر کرد.درباره دعوت از بهشتی برای شرکت در اردوی تابستانی تحکیم، اختلافات نظر فراوان وجود داشت و مخالفت‌هایی با دعوت وی مشاهده می‌شد اما در عین حال تعدادی مصر بر همکاری با حزب بودند. در این اثنا بود که زمزمه عدم صلاحیت شورای مرکزی دفتر در شو.رای عمومی شنیده می‌شد، بدین خاطر شورای مرکزی با انتشار بیانیه‌ای از حزب عذرخواهی کرد. به هر حال دو جبهه مخالف و موافق با حزب جمهوری در دفتر تحکیم در حال شدت گرفتن بود.

با انفجار ۷ تیر و کشته شدن بهشتی بود که اختلافات تا حدی برطرف گردید. با این حال، افرادی چون علی احمدی، حشمت الله طبرزدی، حسین محمدی، از طرفداران حزب به شورای دور بعد را ه یافتند. اما پس از مدتی بر اثر فشار شورای دوره اول منزوی شدند و از دفتر خارج شدند. دانشجویان اخراجی در ابتدا در قالب اعتراض به نخست وزیر و وزیر علوم از خود دفاع کردند، اما به علت یک پارچگی حکومتبه درخواست‌های آنها توجهی نشد. وجود جنگ هم باعث شد که دیگر پیگیر ماجرا نباشند.

آغاز فعالیت در اقتدار

در پاییز ۶۱ بود که دانشگاه‌ها دوباره گشایش یافت، ولی اکنون دیگر تمام تشکل‌های غیر تحکمیمی و دفاتر تمام گروه‌ها در دانشگاه‌ها تعطیل شده بود و دفتر تحکیم و انجمن‌های اسلامی بدون وجود هیچگونه رقیب جدی و اساسی به فعالیت می‌پرداختند. در این زمان، تحکیم، دردانه نظام در دانشگاهها محسوب می‌شد و حمایت‌های مادی و معنوی آشکار از جانب حکومت به آن صورت می‌گرفت.از جمله فعالیت‌های دفتر در این دوران، سعی در پیاده کردن گفته هالی خمینی در دانشگاه‌ها و تحقق اهداف انقلاب فرهنگی بود.

پس از برگزاری نشست‌های مختلف تحکیم در این بازه شروع دانشگاهها، در ۷ آذر کل اعضاء آن دیداری با خمینی داشتند. محور سخنرانی خمینی در این جمع، تلاش جهت جلوگیری از نفوذ منحرفین در تشکیلات بود.

ورود در جریانات سیاسی

همراه با آغاز فعهالیت جدی دفتر تحکیم به عنوان تک تشکل فعال در دانشگاه‌ها و تجربه تاثیرگذاری در اموری چون تسخیر سفارت آمریکا و انقلاب فرهنگی بود، که در جریان انتخابات دومین دوره مجلس شورای اسلامی، شورای مرکزی تصمیم به ارائه لیست داد. و به این ترتیب زمینه ورود رسمی در جریانات سیاسی و به دنیال آن تصفیه جناحی دفتر و نفوذ افراد دولتی در آن بود که مسبب معضل و آفتی شد که به تدریج آشکار گردید.

دهه هفتاد

از ابتدای دهه ۷۰ گرایش‌های آزادی‌خواهانه اهمیت بیشتری پیدا کردند و با پیروزی محمد خاتمی در انتخابات دوم خرداد ۱۳۷۶ که تحکیم در آن نقش بسیاری داشت، این جریان در شمار گروه‌های موسوم به اصلاح‌طلب قرار گرفت و یکی از ۱۸ تشکل موسوم به جبهه دوم خرداد به شمار می‌رفت.

اساسنامه و مرامنامه

اساسنامه و مرامنامه دفتر تحکیم که برای اولین بار در تابستان ۱۳۵۸ تدوین شد و پس از تعطیلی نسبی دفتر، در سال ۶۰ کامل تر شد و به تصویب رسید. پس از آن به تایید جوادی آملی، خامنه‌ای و صانعی رسیده و به خمینی ارائه گردید که مورد رضایت واقع شد.

اصول ذکر شده در مرامنامه عبارتند از:

• اعتقاد به مکتب اسلام
• اعتقاد به اصول پنجگانه مکتب اسلام
• اعتقاد به اسلام فقاهتی به عنوان اسلام راستین
• اعتقاد به ولایت فقیه به عنوان تبلور اسلام راستین
• اعتقاد به حقانیت جمهوری اسلامی ایران
• اعتقاد به قانون اساسی و اعتقاد به انقلاب فرهنگی

بر طبق اساسنامه تصویبی این دفتر از ۶ کمیسیون تشکیلات، آموزش و تحقیقات، تبلیغات، انقلاب فرهنگی، حوزه و دانشگاه و جنگ تشکیل می‌شد.

ساختار

• شورای عمومی: از انجمن اسلامی هر دانشگاه ۱ تا ۳ نماینده (با توجه به جمعیت دانشگاه) به شورای عمومی تحکیم فرستاده می‌شوند.
• شورای مرکزی: اعضای این هیئت در نشست سالانه شورای عمومی برگزیده می‌شوند و عالی‌ترین نهاد اجرایی این سازمان هستند.

شاخه‌ها

در سال ۱۳۸۱ انجمن‌های اسلامی ۳ دانشگاه رشت، شیراز و شاهرود به طور جداگانه و در جلسه‌ای که در دانشگاه شیراز برگزار شد، شورای مرکزی دیگری را انتخاب کردند. این شورا سپس به طیف شیراز یا طیف اقلیت دفتر تحکیم معروف شد و شورای مرکزی اصلی به جهت آن‌که نشت سالانه شورای عمومی در دانشکده ادبیات دانشگاه علامه طباطبائی برگزار شده بود به طیف علامه معروف شدند.

خروج از جبهه دوم خرداد

دفتر تحکیم در پیروزی محمد خاتمی در انتخابات دوم خرداد و موفقیت‌های بعدی اصلاح طلبان نقش مهمی داشت و در دوران اصلاحات از فعال‌ترین و مردمی‌ترین عضو «جبهه دوم خرداد» (متشکل از ۱۸ حزب و تشکل سیاسی اصلاح طلب) بود. اما پس از بالاگرفتن انتقادات پیرامون آنچه ضعف و عدم پایبندی خاتمی و برخی گروه‌های اصلاح طلب به اصلاحات خوانده می‌شد، در اواخر سال ۱۳۸۱ از این جبهه خارج شد.

پیوند به بیرون

• سازمان دانش آموختگان ایران اسلامی (ادوار تحکیم وحدت)
• خبرنامه امیرکبیر (دانشجویان دانشگاه امیرکبیر) طیف اکثریت دفتر تحکیم وحدت
• کمیسیون زنان دفتر تحکیم وحدت
• وب‌گاه خبری طیف اقلیت دفتر تحکیم وحدت
• سایت حشمت الله طبرزدی
• وبلاگ پیام دانشجو