جامعه مدرسین حوزه علمیه قم

جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم که به اختصار جامعهٔ مدرسین خوانده می‌شود را جمعی از علماء و اساتید بزرگ حوزه علمیه قم، در سال ۱۳۴۰ تاسیس کردند. در پیش از انقلاب فعالیت‌های این جامعه بیش‌تر در جهت افشاگری و مبارزه با حکومت پهلوی بود، اما پس از انقلاب مشارکت در جهت تاسیس و پس از آن تثبیت حکومت اسلامی را پیش گرفت. این تشکل از تشکل‌های نزدیک به اصولگرایان است.

تاریخچه

جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم را جمعی از علماء و اساتید بزرگ حوزه علمیه قم، در سال ۱۳۴۰ تاسیس کردند. سال ۱۳۴۰ و ۱۳۴۱ که نهضت روحانیت شروع شد، روحانیون تشکل خاصی نداشتند. آیت‌الله منتظری به همراهی چند تن دیگر از روحانیان از جمله آیت‌الله ربانی شیرازی، هاشمی رفسنجانی و احمد آذری قمی به فکر سازمان دادن و هماهنگ کردن روحانیون حوزه می افتند و سنگ بنای جامعه مدرسین در آن زمان گذاشته می شود. اکثر روحانیان مبارز عضو این تشکل بودند و اغلب فعالیت‌های سیاسی همچون اعلامیه‌های امضادار و بی امضا، اعتراض‌ها و اعتصاب‌ها و ... از سوی این جریان شروع می شد. در همان زمان روحانیانی نیز بودند که به دلایلی خود را از مبارزات کنار می‌کشیدند.

پس از انقلاب آیت‌الله منتظری به دلیل مشغله‌های فراوان از حضور در جامعه مدرسین بازماند. از این زمان کسان دیگری که درآستانه انقلاب فعال شده بودند در این تشکل نیز فعال شدند. از جمله این آقایان حجت الاسلام شرعی، سید منیرالدین حسینی شیرازی و آیت‌الله راستی کاشانی بودند. دراین میان نقش سیدمنیرالدین حسینی شیرازی از اهمیت ویژه‌ای برخورداراست . وی که زمانی در نجف درس مکاسب را نزد آیت‌الله راستی کاشانی گذرانده بود همواره پشت صحنه به کارتشکیلاتی می پرداخت و کمتر شناخته شد.

از تاسیس تا تبعید روح‌الله خمینی

جامعهٔ مدرسین در ابتدا به صورت پنهانی کار می‌کرد و یک تشکیلات مخفی بود. در سال ۱۳۴۲ و با آغاز مبارزات انقلابی، جامعهٔ مدرسین که یک تشکیلات روحانی بود به حمایت از سید روح الله خمینی با چاپ و پخش اعلامیه‌های سید روح الله خمینی و فرستادن طلاب به شهرستان‌ها برای پخش اعلامیه‌هایی که در تایید سید روح الله خمینی بودند، فعالیت داشت.

پس از بازداشت سید روح الله خمینی در خرداد ۱۳۴۲ جامعهٔ مدرسین نقش مهمی در قیام مردم ایفا کرد. رژیم پهلوی که قصد داشت سید روح الله خمینی را پس از محاکمه در دادگاه نظامی اعدام کند، به دلیل مراجعت علمای بزرگ از قم و شهرهای دیگر به تهران، که در این مراجعت جامعهٔ مدرسین نقش بزرگی داشت، و نیز اعلام چند تن از فقها و مراجع مبنی بر تایید مرجعیت سید روح الله خمینی و نیز قیام مردمی، رژیم نتوانست سید روح الله خمینی را اعدام کند و در ۱۷ فروردین ۱۳۴۳ او را آزاد و به قم فرستاد.

مبارزات جامعهٔ مدرسین همچنان ادامه داشت تا آن که سید روح الله خمینی در ۴ آبان ۱۳۴۳ در نطقی به قانون کاپیتولاسیون حمله و سپس در اعلامیه‌ای آن را محکوم کرد. به این دلیل بود که سید روح الله خمینی در تاریخ ۱۳ آبان ۱۳۴۳ دوباره دستگیر شدو پس از انتقال به تهران به ترکیه و سپس به عراق تبعید شد.

اهداف جامعهٔ مدرسین به هنگام تاسیس موارد زیر بودند:

• اصلاح و تکمیل برنامه‌های درسی حوزه‌های علوم اسلامی و پرورش طلاب.
• تحقیق در علوم و معارف اسلامی.
• تبلیغ و گسترش اسلام در داخل ایران و کشورهای خارج.
• سعی در اجرای احکام و قوانین سیاسی، اجتماعی، قضائی، اقتصادی و فرهنگی اسلام.
• دفاع از اسلام و قرآن.
• مبارزه با طاغوت و ستمگران و دفاع از حقوق محرومین و مستضعفین.

از تبعید تا پیروزی انقلاب

هدف دولت از تبعید سید روح الله خمینی این بود که در نجف به فراموشی سپرده شود و مردم تحت رهبری نباشند. در این دوران بود که نقش جامعهٔ مدرسین پررنگ‌تر شد. اعضای جامعهٔ مدرسین به همراه دیگران در نبود سید روح الله خمینی در دو بعد فعالیت داشتند: یکی ترویج و توسعهٔ دایرهٔ مرجعیت سید روح الله خمینی و دیگری افشاگری بر ضد رژیم پهلوی، که در این راه با نامه یا تلفن یا پیام با سید روح الله خمینی در تماس بودند.

در همین راستا بود که در پی درگذشت مرجع بزرگ سید محسن طباطبایی حکیم، اطلاعیه‌ای در تایید مرجعیت سید روح الله خمینی با امضای دوازده نفر از علما و فقهای وقت، آماده و پخش شد. این اطلاعیه با تلاش جامعهٔ مدرسین تهیه شده بود و امضای شماری از اعضای آن را در زیر خود داشت که خشم رژیم پهلوی را برانگیخت.

شماری از اعضای جامعهٔ مدرسین در فروردین ۱۳۴۲، بازداشت و زندانی شدند. آن‌ها در زندان نیز مبارزه را چون دیگر اعضای بیرون از زندان ادامه دادند. در ۱۷ دی ۱۳۵۶ به دلیل اهانت یکی از روزنامه‌های رسمی به سید روح الله خمینی درس‌های حوزه تعطیل و تظاهرات گسترده‌ای شکل گرفت که در آن شماری نیز کشته شدند. از این زمان بود که با اوج‌گیری مبارزات، مبارزات به شهرستان‌ها نیز کشیده شد، و فشارهای دولتی و تبعیدها و زندانی‌کردن‌ها و شکنجه‌ها شدیدتر و گسترده‌تر شد.

در این مدت مهم‌ترین فعالیت‌های جامعهٔ مدرسین عبارت بود از:

• تماس با روح الله خمینی به هر طریق ممکن و اخذ رهنمود.
• تماس با فقهاء و مراجع قم و علمای بلاد و تقاضای حمایت از مبارزات.
• تهیه اعلامیه در فرصت‌های مناسب و امضاء گرفتن از مدرسین و اساتید.
• تکثیر و پخش اعلامیه‌ها در شهرستانها
• ایراد سخنرانی در مواقع لازم‏
• اعزام طلاب به شهرستانها برای سخنرانی‏
• دعوت مردم به تعطیلی و شرکت در تظاهرات‏
• پخش عکس و رساله امام خمینی و ترویج مرجعیت ایشان.
• ارسال تلگراف به امام خمینی و تکثیر آن‏
• رسیدگی به اعتصاب کنندگان و خانواده زندانیان و تبعید شدگان و شهداء
• دیدن و احوال پرسی از تبعیدیان‏
• دعوت به تعطیلی حوزه علمیه و دانشگاه‏
• دعوت به تحصن‏
• نامه سرگشاده به کمیسیون حقوق بشر
• صدور اعلامیه مبنی بر خلع شاه از سلطنت و پیشنهاد تأسیس حکومت اسلامی در تاریخ ۱۳۵۷/۹/۲۱

پس از پیروزی انقلاب

با بازگشت سید روح الله خمینی در بهمن ۱۳۵۷، و رهبری‌های او، عاقبت در ۲۲ همان ماه انقلاب پیروز شد. از این تاریخ به بعد نقش و مسئولیت جامعهٔ مدرسین دگرش یافت و از شکل مبارزه با حکومت پهلوی، به شکل مشارکت و همکاری در بنا و استواری حکومت اسلامی در آمد. وظایف جامعهٔ مدرسین در این مرحله موارد زیر بودند:

• پذیرفتن مسئولیتهای مربوط به نظام، در همین رابطه در نهادهای مختلف حضور فعال پیدا کرد. مانند شورای انقلاب، مجلس خبرگان تدوین قانون اساسی، مجلس شورای اسلامی، شورای نگهبان قانون اساسی، مجلس خبرگان رهبری، دستگاه قضائی، شورای تشخیص مصلحت نظام، شورای عالی انقلاب فرهنگی، تعدادی از اعضای جامعه مدرسین در این نهادها حضور فعال داشته و دارند.
• تبیین و تحقیق در مسائل مورد نیاز نظام، مانند مسائل اقتصادی، قضائی و حقوقی، جزائی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی‏
• اصلاح و برنامه ریزی برای حوزه‌های علوم دینی، به گونه‌ای که با نیاز نظام و جهان اسلامی هماهنگ باشد و به ویژه تشکیل شورای مدیریت در حوزه علمیه قم و اداره حوزه به صورت بهتر.
• تدریس علوم و معارف اسلامی و تألیف کتب مورد نیاز
• کمک به تأمین قضات مورد نیاز.
• تبلیغ و گسترش اسلام در داخل جمهوری اسلامی ایران و سایر کشورها.
• پرورش استاد برای تدریس معارف اسلامی در دانشگاه‌ها
• تربیت مبلغ برای داخل و خارج ایران‏
• تأیید نظام و مبارزه با توطئه دشمنان در فرصت‌های مناسب‏
• حضور فعال در سمینارها و مجامع علمی داخل و خارج کشور.

معاونت‌ها

هم‌اکنون فعالیت‌های جامعهٔ مدرسین در چند معاونت پی‌گیری می‌شوند:

• دفتر جامعه مدرسین
• معاونت جامعه و مردم‏
• معاونت جامعه و نظام‏
• معاونت جامعه و روحانیت
• معاونت اداری و مالی‏

نهادهای وابسته

نهادهای وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم عبارتند از:

• دفتر انتشارات جامعه مدرسین‏
• دانشگاه علوم تربیتی و قضایی‏
• بخش گزینش قضات‏
• مجله نور علم‏
• شورای عالی حوزه علمیه قم

جستارهای وابسته

• مجمع مدرسین و محققین حوزهٔ علمیهٔ قم (اصلاح‌طلب)
• جامعه روحانیت مبارز (اصول‌گرا)
• مجمع روحانیون مبارز (اصلاح‌طلب)

منابع

• پایگاه اطلاع‌رسانی جامعهٔ مدرسین حوزهٔ علمیهٔ قم
• خاطرات آیت‌الله منتظری