گاهشماری هجری خورشیدی
گاهشماری هجری خورشیدی یا تقویم هجری شمسی برپایهٔ تقویم جلالی با مبدأ هجری است.
تقویم هجری شمسی، اکنون در کشورهای ایران و افغانستان تقویم رسمی است. این تقویم در ایران با تصویب مجلس شورای ملی در ۱۱ فروردین ۱۳۰۴، تقویم رسمی کشور اعلام شد. (برای اطلاعات بیشتر نگاه کنید به تقویم رسمی ایران و تقویم رسمی افغانستان).
محتویات |
[ویرایش] مبدأ گاهشماری
مبدأ گاهشماری هجری خورشیدی مانند گاهشماری هجری قمری، سال هجرت پیامبر اسلام، محمد (ص)، سال ۶۲۲ میلادی از مکه به مدینه می باشد. آغاز هجرت پیامبر اسلام از مکه روز دوشنبه (۱ ربیعالاول/ ۲۴ شهریور سال ۱ هجری) برابر با ۱۳ سپتامبر ۶۲۲ میلادی قدیم (ژولیانی) و ۱۶ سپتامبر ۶۲۲ میلادی جدید (گرگوری) و ورود پیامبر به مدینه روز ۸ ربیعالاول همان سال می باشد.
[ویرایش] سرآغاز گاهشماری
سرآغاز گاهشماری هجری شمسی روز جمعه «۱ فروردین سال ۱ هجری خورشیدی» (۲۹ شعبان ۱ سال پیش از هجرت) برابر با ۱۹ مارس ۶۲۲ میلادی قدیم (ژولیانی) و ۲۲ مارس ۶۲۲ میلادی جدید (گرگوری) است.[۱] البته روز اول سال یک هجری شمسی ( از ا فروردین تا ۲۴ شهریور) برابر است با ۵ ماه و ۲۴ روز پیش از هجرت پیامبر (کمتر از یک سال) میباشد.
[ویرایش] سال، فصلها، ماهها و روزها
این گاهشماری از ۳۶۵ روز در قالب ۱۲ ماه تشکیل شده است و براساس تقویم جلالی (دقیقترین تقویم جهان) سرآغاز آن اعتدال بهاری در نیمکرهٔ شمالی است. با این تفاوت که مبدأ آن هجری است. طراحان تقویم جلالی، گروهی ریاضیدان و اخترشناس بودند که نامدارترینشان حکیم عمر خیام نیشابوری ریاضیدان و شاعر ایرانی بود. اینان به سفارش ملکشاه سلجوقی و با اصلاح تقویم یزدگردی به این گاهشمار نوین دست یافتند. تقویم جلالی با حفظ سرآغاز و طول سال با تغییر مبدأ، اسامی و طول ماهها در قالب تقویم هجری شمسی برجی درآمده و باز با تغییراتی در طول ماهها ضمن تنوع اسامی آنها، عنوان تقویم هجری شمسی پیدا کرد.
این تقویم بر پایه سال اعتدالی خورشیدی برابر با ۳۶۵٫۲۴۲۱۹۸۷۸ روز است. که سال تقویمی آن ۳۶۵ و ۳۶۶روزه (کبیسه) میباشد.
هر سال دارای ۴ فصل با نامهای بهار، تابستان، پاییز، و زمستان است و هر فصل ۳ ماه دارد و هر ماه تقریبا ۴ هفته و هرهفته ۷ روز با نامهای شنبه، یکشنبه، دوشنبه، سهشنبه، چهارشنبه، پنجشنبه و جمعه (آدینه) دارد. هر سال با ۱ فروردین و فصل بهار آغاز میشود.
بلندترین روز سال در ۱ تیر و بلندترین شب سال در شب یلدا (از غروب ۳۰ آذر تا طلوع آفتاب در ۱ دی) رخ میدهد. طول ماههای این تقویم در طول تاریخ و در کشورهای مختلف متفاوت بوده است، ولی از حدود سال ۱۳۴۸ در ایران و افغانستان طول ماهها یکسان است.[۲] طول و نام کنونی این ماهها در جدول زیر آمده است.
| ترتیب | تعداد روزها | نامهای فارسی | نامهای پشتو[۳] | ||
| در ایران | در افغانستان | در افغانستان | |||
| ۱ | ۳۱ | فروردین | حمل | وری | |
| ۲ | ۳۱ | اردیبهشت | ثور | غویی | |
| ۳ | ۳۱ | خرداد | جوزا | غبرګولی | |
| ۴ | ۳۱ | تیر | سرطان | چنګاښ | |
| ۵ | ۳۱ | مرداد | اسد | زمری | |
| ۶ | ۳۱ | شهریور | سنبله | وږی | |
| ۷ | ۳۰ | مهر | میزان | تله | |
| ۸ | ۳۰ | آبان | عقرب | لړم | |
| ۹ | ۳۰ | آذر | قوس | لیندۍ | |
| ۱۰ | ۳۰ | دی | جدی | مرغومی | |
| ۱۱ | ۳۰ | بهمن | دلو | سلواغه | |
| ۱۲ | ۲۹ یا ۳۰[۴] | اسفند | حوت | کب | |
[ویرایش] تاریخچه
گاهشماری هجری خورشیدی، تکاملیافته گاهشماری ایرانی در دوره اسلامی با مبدأ هجری است. گاهشماری ایرانی برگرفته از گاهشماری بابلی با سال ۱۲ماه سی روزه بوده که هر ۶سال یکبار ۱۳ماهه میشدهاست. همه اینگونه تقویمهای ۳۶۵روزه برگرفته از تقویم مصری اند. این تقویم در دوره هخامنشیان تغییراتی کرده و بصورت تقویم زرتشتی درآمد. در زمان اردشیر اول پادشاه ساسانی تقویم ایرانی متاثر از تقویم جولیانی به سال ۳۶۵روزه درآمد و به آخر سال ۵ روز اضافه شد و در دوره یزدگرد سوم هم تغییراتی کرد. پس از شکست ایرانیان و تسلط اعراب تقویم هجری قمری جایگزین تقویم خورشیدی ایرانی شد. اما بجت ضرورت تعیین سال فصلی و مالی جهت زمان پرداخت مالیات کشاورزان، تقویم خورشیدی (ازجمله: تقویم خراجی) کاربرد داشت اما از مبدأ حقیقی آن گاه تا دوماه عقب میافتاد.[۵] در ۳ رمضان ۴۷۱ هجری قمری، تقویم جلالی که شکل کاملتر تقویم ایرانی بود ایجاد شد. این تقویم ضمن تغیراتی درقالب تقویم هجری خورشیدی (برجی) درآمده، در ۲ اسفند ۱۲۸۹ بعنوان تقویم مالی کشور رسمیت یافت. پس از آن با تغییراتی در عناوین ماهها و تعدیل آنها درقالب تقویم هجری خورشیدی، در تاریخ ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ تقویم رسمی ایران اعلام شد. تا قبل از آن تقویم هجری قمری کاربرد عمومی داشت.[۶]
[ویرایش] گاهشماری هجری خورشیدی برجی
گاهشماری هجری خورشیدی را نخستین بار عبدالغفارخان نجمالدوله با توجه به تقویم جلالی استخراج کرد. تقویم جلالی بدستور ملکشاه سلجوقی، براساس تقویم یزدگردی با تطبیق دقیق آغاز سال با اعتدال ربیعی شکل گرفت. مبدأ آن روز ۱۰ رمضان ۴۷۱ هجری قمری، برابر با اول نوروز سال نخستین جلالی بود و طول ماههای آن مانند تقویم یزدگردی و اسامی آنها فارسی بوده است.[۷]
نجمالدوله برای اولین بار عبارت ۱۲۶۴ هجری شمسی را در حاشیه تقویم سال ۸۰۷ جلالی مطابق ۳-۱۳۰۲ هجری قمری ذکر کرد و از آن تاریخ به بعد، تقویمی را در ایران رایج کرد که برای اولین بار اساس آن شمسی و مبداء آن هجرت پیامبر اسلام از مکّه به مدینه باشد. ماههای آن براساس اسامی عربی برجهای دوازدهگانه فلکی (حمل، ثور، جوزا ... حوت) و طول آنها برمبنای توقف نسبی خورشید در بروج مذکور ۲۹ تا ۳۲روزه بود. تقویمی که او نوشت، به تقویم هجری شمسی بُرجی معروف است. این تقویم در دوره دوم مجلس شورای ملی ایران در ۲۱ صفر ۱۳۲۹ مطابق ۲ اسفند (حوت) ۱۲۸۹، به عنوان مقیاس رسمی زمان محاسبات مالی کشور پذیرفته شد.[۸][۹] دستکم تا ربع قرن پیش از آن، تقویمهایی بر اساس گاهشماری هجری شمسی در ایران استخراج و چاپ میشد. ۱۵ سال بعد در پنجمین دوره مجلس شورای ملی قانون گاهشماری هجری شمسی به تصویب رسید.[۱۰]
ماههای تقویم هجری خورشیدی برجی، بین ۲۹ تا ۳۲روزه و طول ماهها در هرسال بستگی به توقف سالانه خورشید در هر برج متفاوت بوده است. طول ماهها: حمل (۳۰ یا ۳۱روزه)، ثور (۳۱ یا ۳۲روزه)، جوزا (۳۱ یا ۳۲روزه)، سرطان (۳۱ یا ۳۲روزه)، اسد (۳۱ یا ۳۲روزه)، سنبله (۳۰ یا ۳۱روزه)، میزان (۳۰ یا ۳۱روزه)، عقرب (۲۹ یا ۳۰روزه)، قوس (۲۹ یا ۳۰روزه)، جدی (۲۹ یا ۳۰روزه)، دلو (۲۹ یا ۳۰روزه)، حوت (۲۹ یا ۳۰روزه).[۱۱]
[ویرایش] تقویم رسمی ایران
تقویم هجری خورشیدی، بر اساس مبانی تقویم جلالی (ایجاد شده در ۴۷۱ قمری) و پس از تغییراتی در تقویم جلالی درقالب تقویم هجری خورشیدی برجی در سال ۱۲۸۹ خورشیدی برای امور مالی کشور رسمیت یافت. با تغییراتی در عناوین ماهها و تعدیل آنها در تاریخ ۱۱ فروردین ۱۳۰۴ هجری خورشیدی تقویم رسمی ایران اعلام شد.[۱۲]
در آخرین روزهای سال ۱۳۰۳ و اولین روزهای سال ۱۳۰۴ ش، نمایندگان پنجمین دوره مجلس شورای ملی گاهشماری هجری شمسی کنونی ایران را تصویب کردند. بر اساس این قانون استفاده از گاهشماری خَتا و اویغور ( گاهشماری دوازده حیوانی) منسوخ شد (در حالی که استفاده از گاهشماری دوازده حیوانی همچنان در فرهنگ عمومی مردم ایران رواج دارد.) و گاهشماری هجری شمسی با مبدأ هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه و با طول سال شمسی و با نام ماههای فارسی میانه مورد استفاده قرار گرفت. مبدأ این گاهشماری، اول فروردین سال اول هجرت پیامبر است؛ یعنی، ۱۱۹ روز پیش از مبدأ گاهشماری هجری قمری و ۱۷۹ روز پیش از هجرت. در عمل بین کبیسههای اعمال شده در این گاهشماری با گاهشماری جلالی اختلافهایی وجود دارد. آنزمان برای رفع چنین اختلافاتی در گاهشماری هجری شمسی، هیئت اصلاح تقویم تشکیل شده. این هیات همان روش کلی کبیسهگیری گاهشماری میلادی گرگوری را پیشنهاد کرد و علاوه بر آن آرایه جدیدی برای تعدیل کبیسهگیری عرضه نمود. امروزه روش سهل ممتنعی برای استخراج دورههایکبیسه در گاهشماری هجری شمسی ابداع شده است. طول ماههای آن در نیمه نخست سال ۳۱روزه و درنیمه دوم سال ۳۰روزه است که در سالهای غیرکبیسه ماه آخر ۲۹روزه است. سالهای عادی آن ۳۶۵روزه و هر چهار یا پنج سال یکبار کبیسهگیری ۳۶۶روزه میشود. تنها دریک وقفه زمانی بین ۲۴ اسفند ۱۳۵۴ تا ۵ شهریور ۱۳۵۷، تقویم شاهنشاهی تقویمی جدید با مبدأ تقریبی آغاز حکومت کوروش، فقط با مبدأ متفاوت (۱۱۸۰ سال افزوده) نسبت به تقویم هجری شمسی، بجای آن تقویم رسمی ایران اعلام شده بود.[۱۳]
[ویرایش] تقویم رسمی افغانستان
در ۱۳۴۰ هجری قمری/ ۱۳۰۱ ش، در پی اصلاحاتی که اماناللهخان در جامعه افغانستان صورت داد و بر اساس یکی از نظامنامههایی که دولت او صادر کرد، تقویم رسمی افغانستان هجری شمسی شد و برای نام ماههای سال نامهای عربی صورتهای فلکی منطقهالبروج در نظر گرفته شد. پیش از رسمی شدن این گاهشماری، از آن در جوامع شهری افغانستان در کنار گاهشماری هجری قمری و گاهشماری میلادی استفاده میشده است. اکنون نیز تقویم رسمی ایران و افغانستان با تفاوت اسامی ماهها از هرجهت تقویمی یکسان به حساب میآیند.[۱۴]
[ویرایش] تقویم هجری شمسی امالقری
گاهشماری اُمالقُری، در اصل هجری قمری و گاهشماری رسمی کشور عربستان سعودی است که تقویم هجری شمسی ضمیمه آن است. این تقویم سال ۱۳۴۶ قمری آغاز شد و از سال ۱۴۰۰ قمری زیر نظر گروه نجومی استخراج میشد و از سال ۱۴۲۰ قمری، آغاز ماههای قمری آن براساس محاسبه نجومی تولد ماه (مقارنه ماه)، باتوجه به غروب خورشید قبل از افول ماه، طبق موقعیت و افق کعبه در شهر مکه محاسبه می شود. در گاهشماری هجری شمسی ضمیمه آن، ماهها با عنوان عربی برجهای دوازدهگانه فلکی است.[۱۵]
[ویرایش] تقویم هجری شمسی در دیگر جاها
در زمان حکومت اکبرشاه (حکومت: ۹۶۳ تا ۱۰۱۴ قمری)، سومین پادشاه امپراتوری بابری هند، در کنار دیگر گاهشماریهای مرسوم، گاهشماری فصلی که گونهای گاهشماری شمسی با مبدأ گاهشماری هجری بود. برخی مورخین در زمان او در کتب خود در کنار استفاده از گاهشماری هجری قمری، کلیه تاریخهای مورد نظر خود را، در محدوده زمانی ۸۵۰ تا ۹۸۴ هجری، با گاهشماری با مبدأ رحلت پیامبر نیز تاریخگذاری کردهاند.[۱۶]
در ۱۳۰۷ هجری قمری/ ۱۸۸۹ میلادی، (۱۲۶۸ خورشیدی) غازی احمدمختار پاشا، صدراعظم و محقق ترک، گونهای از گاهشماری هجری شمسی را پیشنهاد نمود. ارکان این گاهشماری از نظر مبدأ و تطبیق نسبی آن با فصول، مانند گاهشماری هجری شمسی ایران است، با این تفاوت که در این گاهشماری پیشنهادی آرایه کبیسهها همانند گاهشماری میلادی گرگوری میباشد. این گاهشماری پیشنهادی در دوره معاصر نیز در کنار گاهشماریهای میلادی و مالی و هجری قمری، بر روی تقویمهای سالانه چاپ ترکیه ذکر میشود.[۱۷]
تقویم حیوانی نیز تقویمی شمسی - قمری، به نوعی با مبدأ هجری بوده است که پس از حمله مغول در ایران، افغانستان و بعضی سرزمینهای تحت تصرف آنها کاربرد داشت.[۱۸]
[ویرایش] جستارهای وابسته
[ویرایش] پانویسها و منابع
- ↑ گاهشماری ایرانی، موسی اکرمی، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، چاپ اول (۱۳۸۰)، صفحه ۷۵.
- ↑ بیرشک، احمد. گاهنامهٔ تطبیقی سههزار ساله. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷. ص ۱۹۰.
- ↑ بر اساس دادههای صفحهٔ ۲۳ این نوشتار: http://www.evertype.com/standards/af/af-locales.pdf
- ↑ در سالهای معمولی ۲۹ روز، در سالهای کبیسه ۳۰ روز
- ↑ گاهشماری ایرانی، موسی اکرمی، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی، چاپ اول (۱۳۸۰)، صفحه ۴۷.
- ↑ تاریخچه تقویم ایرانی، معنی اسم ماهها نقد نیوز
- ↑ تقویم جلالی مرکز تقویم
- ↑ تقویم هجری شمسی - مرکز تقویم
- ↑ همهچیز در مورد تقویم هجری شمسی خبر آنلاین
- ↑ گاهشماری در ایران از قرن نهم هجری قمری تاکنون مرکز تقویم
- ↑ تقویم، تقویم هجری شمسی برجی هفت آسمان «دانشنامه ستاره شناسی»
- ↑ تقویم هجری شمسی مرکز تقویم
- ↑ گاهشماری در ایران - گاهشماری هجری شمسی مرکز تقویم
- ↑ گاهشماری در افغانستان مرکز تقویم
- ↑ سایت تقویم امالقرى
- ↑ گاهشماریهای اسلامی در شبهقاره هند مرکز تقویم
- ↑ گاهشماری در آسیای صغیر، ترکیه مرکز تقویم
- ↑ گاهشماری دوازدهحیوانی مرکز تقویم
- تاریخشناسی، پایهٔ پیشدانشگاهی، رشتهٔ علوم انسانی، دفتر برنامهریزی و تالیف کتابهای درسی ایران، ۱۳۸۵. (بازنگری شده)
- http://www.fourmilab.ch/documents/calendar
- تقویم سنتی استاد مصباح زاده
[ویرایش] پیوند به بیرون
- نرم افزار تقویم هجری خورشیدی با امکان یادداشت گذاری
- دقیقترین تقویم جهان، هدیه خیام به ایرانیان
- صفحهٔ تبدیل تاریخ: این یک صفحهٔ اینترنتی است که تمام تاریخهای متداول جهان (از جمله خورشیدی، قمری و میلادی) را با دقت روز به یکدیگر تبدیل میکند و کوچکترین خطایی ندارد. این صفحه به زبان انگلیسی است و به صورت نابرخط (آفلاین) نیز کار میکند.
- برنامهٔ تبدیل تاریخ: این برنامه تاریخهای خورشیدی، قمری و میلادی را با ذکر روز به طور دقیق به یکدیگر تبدیل میکند. طرز کار با آن آسان است و فایل دانلود آن ۱،۵۸ مگابایت حجم دارد.
- تقویم جامع: در این صفحه علاوه بر تبدیل کلیه تاریخها میتوان از الگوریتم موجود برای برنامه نویسی استفاده کرد (برنامه این سایت منبع باز میباشد).
 |
این یک نوشتار خُرد گاهشماری است. با گسترش آن به ویکیپدیا کمک کنید. |
