بروجرد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
بروجرد
ووری یرد
Montage boroujerd.jpg
کشور Flag of Iran.svg ایران
استان بخش مرکزی شهرستان بروجرد
شهرستان بروجرد
بخش مرکزیاشترینان
نام(های) دیگر وروگرد
نام(های) قدیمی اُردکَرد (اشکانیان
بَروگرد (ساسانیان)
سال شهرشدن از دوره ساسانیان
مردم
جمعیت ۲۴۰،۶۵۴ نفر سال ۱۳۹۰ [۱]
تراکم جمعیت ۶۵۵۸ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت ۳۵ کیلومتر مربع
ارتفاع از سطح دریا ۱۶۴۰ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۴/۶
میانگین بارش سالانه ۵۰۰ میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانه ۷۰
اطلاعات شهری
ره‌آورد ورشو و کلوچه
پیش‌شماره تلفنی ۰۶۶۲
وبگاه شهرداری بروجرد
تابلوی خوش‌آمد به شهر
به بروجرد شهر فرهیختگان خوش آمدید

بُروجـِرد مرکز شهرستان بروجرد، دومین شهر پرجمعیت استان لرستان و سی و سومین شهر پرجمعیت ایران است. این شهر در شمال دشتی حاصلخیز به نام سیلاخور قرار گرفته و قله‌های مرتفع گرّین از مجموعه رشته کوههای زاگرس مانند نواری شمال غربی تا جنوب شرقی آن را در بر گرفته‌اند و سرابهای دائمی متعددی که از دامنه این کوهها جاری است در اقتصاد منطقه و توسعه شهر بروجرد نقش اساسی داشته‌اند.
شهرهای ملایر و نهاوند در استان همدان، شازند در استان مرکزی و نیز خرم‌آباد و الشتر در مجاورت بروجرد قرار دارند.[۶] از گذشته‌های دور، این شهر دارای موقعیت ویژه ارتباطی بوده‌است. قرارگیری بر سر شاهراه تهران - جنوب یکی از عوامل رونق اقتصادی شهر به شمار می‌رود.
جمعیت شهر بروجرد بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۰ خورشیدی مرکز آمار ایران ۲۴۰،۶۵۴ نفر گزارش شده‌است.بر پایه دانشنامه ویروگرد مردم بروجرد به زبان فارسی و لهجه بروجردی سخن میگویند.[۷]دانشنامه ایرانیکا بر این باور است که مردم بروجرد بخشی از مردم لر هستند و با گویشی از زبان لری به نام گویش بروجردی سخن می‌گویند و این شهر یکی از مراکز مهم زبان لری می‌داند.[۸] گویش مردم بروجرد با زبان پارسی میانه نزدیکی دارد.[۹]

ریشه‌شناسی[ویرایش]

بروجرد با نامهای گوناگون در درازای تاریخ خوانده شده است ؛بروجرد را با نامهای زیر خوانده اند:

اُرُجِرد-اُرُگِرد-اُرُذکَرد-اُروگِرد-الوکرد-بَرجود-بَردُجِرد-بَرگود-بَروجِرد-بُروجِرد-بروکرد-بَروگِرد-بکاگِرد-بوک گرد-پیروزگرد-پیروزه گِرد- فُروجِرد-فُلوُگِرد-فیروزگرد-فیروزه جرد- فیروزه گرد-وَرجرد-وَردگرد-وَروجِرد-وَروگِرد-وِروگرد-وِلوگرد-ووریِ گرد-ویروگرد-یزدجرد-یزدگرد.

گرد و کرد در اسامی شهرهای ایرانی به معنای شهر، آبادی و ساخته و اثر هستند. اشکانیان و ساسانیان شهرها را بیشتر با پسوند گرد می‌ساخته‌اند همانند سوسنگرد، بروگرد و دارابگرد. عده‌ای نام درست بروجرد را ویروگرد دانسته‌اند که به معنای شهر و ساخته ویرو شاهزاده اشکانی است. کوهی در غرب بروجرد با نام ولاش نیز یاد آور نام شاهان اشکانی است. اما معتبرترین نوشته‌ها، بروجرد را پیروزگرد دانسته‌اند که آن را به فیروز ساسانی منتسب می‌کند. سعید نفیسی بروجرد را از شهرهای ساسانیان و اصل آن را بروگرد و ساخته از «بر» + «گرد» دانسته‌است که به معنای شهری است که گرد است و بر و میوه فراوان دارد. یزدگرد سوم پادشاه ساسانی پس از شکست از اعراب به منطقه بروجرد گریخت و سپاهیانش در آن محل بر + او + گرد آمدند و به این ترتیب نام این محل بَروگرد شد. در کتاب‌های تاریخی از بروجرد با نامهای گوناگون نام برده شده‌است مانند بَروجرد، فلوجرد، اردکرد، یزدگرد، ولوگرد. روحبخشان در کتاب «جغرافیای تاریخی بروجرد» بیش از سی مورد از صورتهای مختلف نام این شهر را به تفصیل ذکر نموده‌است.[۱۰] امروزه بروجرد در گویش بروجردی وُوری یرد vūriyerd و در لری خرم‌آبادی وُروگرد vorūgerd نامیده می‌شود. بروگرد borūgerd نام روستایی آن و نیز نام به کار رفته در نوشته‌های پارسی سره و بروجرد borūjerd نام رسمی این شهر است.

در منابع مختلف گاه به شهر بروجرد لقب‌هایی منتسب شده است. از جمله آنها شهر سبز حضرت سلیمان است که توسط ظل السلطان داده شد.[۱۱] به دلیل اینکه شجاع الدین لر مدتی در این شهر سکونت داشت لقب شهر شجاعان را به آن دادند.[۱۲] همچنین زادگاه فرزانگان از لقب‌های دیگر این شهر است. اما لقبی که بیشتر منابع بر آن تصریح دارند دارالسروربه معنای سرای شادمانی است که محمد تقی خان حکیم صفای شهر در فصل بهار را علت آن دانسته است.[۱۳] همچنین لقب دیگری با نام دارالشوکه در پشت سکه‌های ضرب بروجرد در دوره قاجار دیده شده است.[۱۴]

پیشینه تاریخی[ویرایش]

آثار پیش از تاریخ[ویرایش]

در ناحیه بروجرد به ویژه در دشت سیلاخور، تعداد زیادی تپه های باستانی و تاریخی وجود دارد که از دور های پیش از تاریخ تا قرن معاصر آباد بوده اند. از نظر باستان شناسی، تپه قرق با قدمت عصر مس در دهستان شیروان، از مهمترین تپه های باستانی شهرستان بروجرد است که تا پنج طبقه لایه برداری و مطالعه شده است. اشکال هندسی و رنگ اخرایی سفال های کشف شده قدمت آن را با تپه گیان و کوهدشت لرستان همزمان می کند. در لایه های بیرونی، تک سفال هایی از دوره های بعدی از جمله اشکانیان هم در آن دیده می شود [۱۵] (ص. ۹). تپه قلعه رومیان نیز در سه کیلومتری جنوب بروجرد از تپه های مهم باستانی منطقه است که تا قرن نهم دارای اهمیت نظامی بوده است (همان).

تبدیل بروجرد به مرکز شهرستان[ویرایش]

بروجرد در گذشته و براساس قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۳۲۶ ه. ش از بخشهای تابعه شهرستان خرم آباد در استان ششم کشور بود که در سال‌ ۱۳۲۸ ه. ش از خرم آباد منفک و به شهرستان ارتقاء یافت.[۱۶] [۱۷]

پیش از اسلام[ویرایش]

شواهد و اشارات تاریخی حاکی است که بروجرد از شهرهای قبل از اسلام بوده و دلایل زبانشناسی نیز واژه بروجرد را با ترکیب دو جزء برو + گرد موجودیت این شهر را به پیش از اسلام میرساند زیرا که گرد در زبانهای قدیمی ایران به معنای شهر می‌باشد.[۱۸]. بروجرد از شهرهای باستانی ایران است که برخی ساخت آن را به منوچهر از سلسله پیشدادیان نسبت می‌دهند اما شواهد کافی در مورد شهر بودن آن تنهااز دوران ساسانیان موجود است که بر اساس کتابهای تاریخی، بروجرد یکی از پایگاههای نظامی ایران به هنگام حمله اعراب و جنگ نهاوند بوده‌است. در گذشته بروجرد از شهرهای آباد و مهم بوده و گاه فرمان‌داری جداگانه و گاه مرکز استان لرستان و خوزستان بوده‌است.[۱۹]مینورسکی نام اصلی این شهر را ویروگرد و آن را منتسب به ویرو شاهزاده دوره اشکانی می داند [۲۰]. در منطقه سیلاخور در دوره مادها و بعدها در دوره هخامنشیان قلعه های نظامی و ارتباطاتی متعددی وجود داشته است و یکی از آنها هم قلعه بروجرد بوده است که با فاصله اندکی از قلعه های مشهور دیگر مانند قلعه رومیان قرار داشته است [۲۱]. ناحیه بروجرد و نهاوند در پایان دوره ساسانیان به دلیل حمله اعراب به ایران اهمیت نظامی و دفاعی ویژه ای داشتند و محل استقرار سپاهیان ایران بوده اند.

گروهی از کاسی‌ها در هزاره سوم پیش از میلاد در مناطق کوهستانی لرستان مستقر شدند [۲۲][۲۳][۲۴]. بروجرد به عنوان ناحیه واسط لرستان و همدان، ناحیه مرزی بین دو تمدن کاسی و ماد بوده است اما با قدرت گرفتن بیشتر مادها، بروجرد منطقه ای از سرزمین مادها به حساب می آمده است. بروجرد و مناطق پیرامون آن از دوره مادها به این سو، به خاطر مراتع فراوان، پرورشگاه و مراکز تولید و چرای اسب بوده اند و از این جهت نیز برای حکومت ها اهمیت داشته‌اند [۲۱] [۲۵].

اشکانیان در غرب ایران در ناحیه کرمانشاه، همدان و بروجرد شهرهایی ساختند و از میان قلعه های نظامی متعدد منطقه سیلاخور، قلعه بروجرد را مورد توجه ویژه قرار دادند و آن را به شهر تبدیل کردند. دلایل متعددی مبنی بر شکل گیری شهر بروجرد در دوره اشکانیان وجود دارد که می تواند از جنبه های زبانشناسی، قرائن تاریخی و نیز آثار باستانی منطقه به دست آید. در واقع، نخستین دوره رونق گیری بروجرد به عنوان یک شهر را باید در دوره اشکانیان جستجو کرد و پیش از آن، بروجرد بیشتر در قالب یک قلعه با اهمیت نظامی و ارتباطی بر سر راه هگمتانه مورد نظر بوده است. اشکانیان از پسوند کرد به معنی ساخته و گرد برای نامگذاری شهرها استفاده می کردند و به همین ترتیب نام این شهر را به افتخار ویرو شاهزاده اشکانی، ویروگرد نهادند [۲۶]. اُردکرد یکی از نام های تاریخی ثبت شده بروجرد است [۲۷] و این احتمال وجود دارد که اشکانیان نام اولیه شهر بروجرد را به افتخار اُرد اول یا ارد دوم پادشاهان اشکانی، اردکرد نهاده باشند.

در تقسیمات باستانی ایران، بروجرد و نهاوند دو نقطه شهری ماه نهاوند از توابع پهله از سرزمین ماد بودند [۲۸]. پهله یا پهلو نام سرزمینی وسیع در غرب ایران بوده‌است که بیشتر شهرها و نواحی زاگرس فعلی را فرا می‌گرفته است.[۲۹] ایالت پهله در زمان ساسانیان به این نام نهاده شده و پهلوی، به مردم، زبان و خط مربوط به پهله اشاره می‌کند.[۳۰]. ماه نهاوند بخشی از سرزمین بزرگ پهله در غرب و مرکز ایران بوده است که بعدها به ماه بصره نیز شهرت یافته است. ابن الندیم از قول عبداﷲ بن المقفع آورده است که ماه نهاوند یکی از پنج ناحیه پهله (فهله) است (یادداشت های دهخدا [۳۱]). بروجرد و نهاوند دو قصبه یا نقطه شهری ماه نهاوند بوده‌اند [۲۱] [۳۲]. رضا قلیخان هدایت در فرهنگ انجمن آرای ناصری نام اصلی شهر بروجرد را فیروزگرد دانسته و در توضیح آن نوشته است «شهریست از بناهای خسرو پرویز که اکنون به بروجرد شهرت دارد» [۳۳]. پیروزگرد به معنای شهر فیروز از نام های ثبت شده بروجرد است که این شهر را منسوب به فیروز پادشاه ساسانی می کند.

پس از اسلام[ویرایش]

سالن ورزشی آیت‌الله طالقانی در بروجرد. اجساد دانش‌آموزان ایرانی که بر اثر حملهٔ هواپیماهای عراقی در ۲۰ دی ۱۳۶۵ کشته شدند.
دروازه بروجرد اثر اوژن فلاندن، ۱۲۲۰ هجری شمسی

در تقسیمات باستانی ایران، بروجرد به همراه نهاوند بخشی از دو نقطه شهری ماه نهاوند از توابع پهله از سرزمین ماد بوده است.[۳۴] حموله وزیر حکومت محلی آل ابی دلف از حکمرانان عرب خلفای عباسی که بین سال‌های ۲۱۰ تا ۲۵۸ هجری قمری در کرج ابی دلف ناحیه‌ای بین اراک و بروجرد امروزی (شهر آستانه از توابع شهرستان شازند) ساکن شده بودند، به بازسازی بروجرد پرداخت و در آن منبری برپا کرد. [۳۵].

مرداویج در سال ۳۱۶ قمری، بروجرد را به تصرف درآورد و سی و دو سال پس از آن حسنویه بر این شهر مسلط شد.در ۴۱۴ قمری، سماءالدوله دیلمی قصد بیرون کردن فرهاد بن مرداویج از این شهر را می کند اما با حمایت علاءالدوله دیلمی، ناکام می ماند [۱۵]. در سلجوقیان بروجرد شهری مهم محسوب می شده و اتفاقات متعددی در آن روی داده است که از جمله می توان به کشته شدن نظام‌الملک وزیر آلب ارسلان اشاره کرد. همچنین سلطان سلجوقی برکیارق (فرزند و جانشین ملکشاه سلجوقی) به هنگام سفر از اصفهان به بغداد در راه دچار بیماری می شود و در بروجرد می میرد. در مورد این که آرامگاه وی بقعه زواری‌جان در شمال شهر بروجرد است یا این که در اصفهان به خاک سپرده شده اختلاف نظر وجود دارد [۱۵].

شهر بروجرد در طول دوره حاکمیت اتابکان لر، معمولاً به عنوان بخشی از عراق عجم شناخته می‌شده است. اما در در قرن هشتم هجری، تحت تسلط و نفوذ اتابکان لر کوچک قرار گرفته و در همین دوران از بروجرد به عنوان یکی از شهرهای لر کوچک نام برده شده است. در سال ۷۹۰ هجری، عزالدین بن شجاع‌الدین محمود از حاکمان لر کوچک در قلعه رومیان بروجرد مستقر بوده است. [۳۶] [۳۷]
در زمان خوارزمشاهیان بروجرد شهری خرم و آباد و دارای مرکزیت دینی با علمای فراوان بوده است. در سال ۶۱۷ قمری و به هنگام فرمانروایی در حمله مغولان به بروجرد، مردم این شهر قتل عام شدند. همچنین سلطان محمد خوارزمشاه به حوالی بروجرد گریخت [۱۵]. در سال ۷۹۰ هجری، امیر تیمور گورکانی که پیش‌تر بروجرد و خرم‌آباد را به تصرف درآورده بود، عزالدین بن شجاع الدین محمود از حاکمان لر کوچک را که در قلعه رومیان بروجرد قرار داشت، به سوی سمرقند روانه کرد [۳۸] [۳۹] تیمور در سال ۸۰۵ هجری و در زمان حرکت به سوی گرجستان، به امیرزاده رستم از فرماندهان خود دستور داد تا به بروجرد برود و قلعه رومیان را بازسازی کند. [۴۰] [۴۱]
از قرن دهم و همزمان با دوره صفویه در بیشتر زمان‌ها[نیازمند منبع] ولایت بروجرد به صورت مستقل اداره می‌شده است و شامل بروجرد و جاپلق بوده است. این ترتیب تا دوره پهلوی اول ادامه داشت. در اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم هجری و همزمان با حکومت صفویان، لشکریان عثمانی (رومی) به مناطق غربی ایران حمله های متعددی کردند و بخش هایی از این مناطق را به اشغال خود درآوردند و ایرانیان را در حوالی بروجرد شکست دادند. در سال ۹۹۷ هجری، سپاه ایران به فرماندهی قورخمس‌خان شاملو در حوالی بروجرد از قشون عثمانی شکست خورد. [۴۲]
بر اساس قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۶ آبان ۱۳۱۶ شهر بروجرد در کنار شهرهایی مانند ملایر و خرم‌آباد بخشی از استان غرب به شمار می‌آمد اما پس از تغییر قانون در تاریخ ۳ بهمن ۱۳۱۶ تعداد استان‌های ایران از شش استان به ده استان تغییر یافت و بروجرد در کنار شهرهایی مانند خرم‌آباد، اهواز، دزفول و آبادان در استان ششم قرار گرفت.[۴۳].

در زمان جنگ ایران و عراق بروجرد پذیرای جمعیت زیادی از جنگزدگان خوزستانی شد و همچنین بارها مورد بمباران هوایی قرار گرفت. در یکی از این بمباران ها که در روز ۲۰ دی ۱۳۶۵ روی داد، هواپیمای عراقی دو مدرسه شهید فیاض‌بخش و مام حسن مجتبی در محله ابراهیم آباد این شهر را بمباران کردند که منجر به کشته شدن ۶۰ دانش آموز شد. با اینکه استان لرستان و شهر بروجرد در جنگ تحمیلی بار ها مورد حملات هوایی و موشکی عراق قرار گرفتند بعد از اتمام جنگ هیچ گونه اعتباری مبنی بر مناطق جنگ زده دریافت نکردند که این خود یکی از دلایل عدم توسعه کمی و نسبی صنعتی در این منطقه است ا[۴۴].

جغرافیا[ویرایش]

بروجرد در ارتفاع ۱۶۲۰ متری از سطح دریا و در ۳۳/۹ درجه شمالی و ۴۸/۸ درجه شرقی واقع می‌باشد. بلندترین نقطه شهرستان بروجرد قله ولاش با ارتفاع ۳۶۲۳ متر در غرب شهر بروجرد و پست ترین ناحیه در دشت سیلاخور با ارتفاع تقریبی ۱۵۰۰ متر قرار دارد.[۴۵] شهر بروجرد بر کوهپایه‌های زاگرس و در دشت سیلاخور قرار گرفته و از سه جهت شرق، شمال و غرب به کوه ختم می‌شود. کوه گرین ۳۶۲۳ با متر در غرب بروجرد و کوه میش پرور ۳۵۰۰ با متر در جنوب غربی بروجرد قرار دارد. تنها در جهت جنوب و جنوب شرقی است که دشت وسیع سیلاخور قرار گرفته‌است. این شهر و مناطق پیرامون آن به دلیل قرار گیری بر روی گسل سراسری زاگرس، زلزله خیز هستند.

اقلیم[ویرایش]

بروجرد دارای آب و هوای سرد کوهستانی با زمستانهای پر برف و سرد و تابستانهای معتدل است. تعداد روزهای یخبندان در برخی از نقاط این ناحیه به بیش از ۷۰ روز می‌رسد. بیشترین درجه حرارت در تابستان‌ها ۳۸ درجه و کم‌ترین آن در زمستان ۱۸ درجه زیر صفر برآورد شده‌است. میزان باران سالیانه شهرستان بروجرد حدود ۵۰۰ میلی‌متر است که بیشتر در فصل بهار انجام می‌گیرد و میانگین دمای سالانه ۱۴/۶ است. در زمستان بارشها بیشتر به صورت برف است.[۴۶]. به اعتقاد بسیاری از کارشناسان آب و هوای شهرستان بروجرد، اقلیم این شهرستان و طول و عرض جغرافیایی آن هم عرض بسیاری از نقاط کشورهای اروپایی است.[۴۷]. وجود آب و هوای مطلوب از دیرباز بهار در بروجرد مورد ستایش مردم واقع می‌شد. موید این مطلب شاه بیت معروف قاآنی است که در باب بهار بروجرد سروده‌است:[۴۸]

شعر قاآنی


میانگین دما و بارش برای بروجرد
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
دمای بیشینه (°C) ۵٫۷ ۸٫۲ ۱۲٫۹ ۱۹٫۲ ۲۵٫۰ ۳۲٫۰ ۳۶٫۰ ۳۵٫۹ ۳۱٫۱ ۲۳٫۸ ۱۵٫۱ ۹٫۲ Ø ۲۱٫۲
دمای کمینه (°C) -۳٫۰ -۱٫۵ ۲٫۰ ۶٫۹ ۱۰٫۴ ۱۵٫۰ ۱۹٫۲ ۱۸٫۹ ۱۴٫۱ ۹٫۶ ۴٫۴ ۰٫۲ Ø ۸
بارش (mm) ۶۷٫۴ ۶۰٫۴ ۱۰۲٫۰ ۶۸٫۶ ۲۱٫۱ ۲٫۷ ۰٫۶ ۰٫۴ ۰٫۱ ۱۴٫۰ ۶۴٫۳ ۷۰٫۶ Σ ۴۷۲٫۲
روزهای بارانی ۱۰٫۷ ۱۰٫۰ ۱۱٫۷ ۱۱٫۱ ۶٫۷ ۱٫۱ ۰٫۸ ۰٫۳ ۰٫۵ ۴٫۴ ۷٫۸ ۹٫۶ Σ ۷۴٫۷
دما
۵٫۷
-۳٫۰
۸٫۲
-۱٫۵
۱۲٫۹
۲٫۰
۱۹٫۲
۶٫۹
۲۵٫۰
۱۰٫۴
۳۲٫۰
۱۵٫۰
۳۶٫۰
۱۹٫۲
۳۵٫۹
۱۸٫۹
۳۱٫۱
۱۴٫۱
۲۳٫۸
۹٫۶
۱۵٫۱
۴٫۴
۹٫۲
۰٫۲
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
بارش ۶۷٫۴
۶۰٫۴
۱۰۲٫۰
۶۸٫۶
۲۱٫۱
۲٫۷
۰٫۶
۰٫۴
۰٫۱
۱۴٫۰
۶۴٫۳
۷۰٫۶
  ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر


منبع: [۳]
تخریب خانه‌ای تاریخی در زمین لرزه ۱۳۸۵.

زمین‌لرزه[ویرایش]

بروجرد از نقاط زلزله خیز کشور است [۴۹]. منطقه بروجرد و نواحی اطراف آن روی کمربند چین خورده زاگرس که نواحی جنوب و جنوب غرب کشور را شامل می‌شود قرار دارد. در سده سیزدهم هجری قمری زمین‌لرزه ای با بزرگای ۴/ ۷ ریشتر دشت سیلاخور در جنوب شهرستان بروجرد را لرزاند که دست کم ۸۰۰۰ نفر کشته برجا گذاشت. این زلزله، یکی از بزرگترین زمین لرزه‌های ثبت شده ایران است [۵۰]. همچنین زمین لرزه فروردین ۱۳۸۵ باقدرت ۶٫۱ ریشتر از جمله زمین لرزه‌های بزرگ این منطقه بوده‌است [۵۱]. این حادثه که با دو پیش‌لرزه و بیش از یکصد و پنجاه پس‌لرزه همراه بود، مخرب‌ترین زمین لرزه این سال در این کشور بود و باعث کشته شدن ۶۳ نفر و زخمی شدن بیش از ۱٬۴۵۰ نفر از مردم شهرستان های بروجرد و دورود شد [۵۲].

مردم‌شناسی[ویرایش]

جمعیت[ویرایش]

طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ مرکز آمار ایران، جمعیت شهر بروجرد برابر با ۲۴۰،۶۵۴ نفر گزارش شده‌است که رتبه سی و سوم را در شهرهای ایران دارد. انی شهر در سال ۱۳۸۵ جمعیتی برابر با ۲۲۹٬۵۴۱ نفر داشت که از این میزان، ۱۱۴٫۸۸۴ نفر مرد و بقیه زن بودند و تعداد مردان و زنان تقریباً مساوی بود. تعداد خانوارهای این شهر در همین سال ۵۹٫۴۳۱ خانواده بود[۵۳]. جمعیت این شهر در سالهای ۱۳۶۵، ۱۳۷۰ و ۱۳۷۵ به ترتیب ۱۸۶، ۲۰۱ و ۲۱۷هزار نفر بوده‌است [۵۴].

زبان و گویش[ویرایش]

نوشتار اصلی: گویش بروجردی

گویش بروجردی یکی از گویش‌های گروه لرستانی زبان لری است[۵۵][۵۶] که مردم بروجرد و نواحی اطراف آن با آن گفتگو می‌کنند.[۵۷] این گویش با اندکی تفاوت لهجه در میان مردم شهرستان‌های ،تویسرکان، نهاوند و با نام گویش ثلاثی رواج دارد.[۵۸][۵۹] ریشه نام‌گذاری لری ثلاثی به ولایت ثلاث در دوره قاجار برمی‌گردد. [۶۰][۶۱] لغت‌نامه دهخدا زبان ساکنان شهرستان بروجرد را فارسی لری دانسته[۶۲] دانشنامه جهان اسلام نیز گویش مردم بروجرد را فارسی با گویش بروجردی عنوان کرده است.[۶۳]دانشنامه ویروگرد زبان مردم بروجرد را فارسی با لهجه بروجردی می‌داند.[۶۴] دانشنامه ایرانیکا در توصیف شاخه‌های شمالی زبان لری از بروجرد به عنوان یکی از مراکز مهم گویش‌های لری شمالی یاد کرده است.[۶۵]

دین و مذهب[ویرایش]

اکثر مردم شهر بروجرد شیعه دوازده امامی هستند. همچنین عده کمی ارمنی و یهودی در این شهر سکونت داشته‌اند.[۶۶] جمعیت کلیمی‌های شهر بروجرد در سال ۱۳۷۵، ۵۳ نفر بود. قبلاً جمعیت یهودیان بروجرد بیشتر از این بوده و در یکی از محلات بروجرد دارای یک مدرسه و یک کنیسه و یک راسته بازار بودند. در کتاب جغرافیای انسانی بروجرد که در سال ۱۳۴۰ توسط مقدس جعفری تالیف شده ذکر گردیده که جمعیت یهودیان بروجرد در آن سال‌ها ۸۰۰ نفر بوده است که همگی تحصیل کرده و نیمی از این جمعیت یعنی ۴۰۰نفر تحصیلات عالیه داشتند، و با این عبارت دقیقاً ذکر گردیده که شما یک یهودی را پیدا نمی‌کند که به شغل‌هایی مانند نانوایی روی آوره باشد و اکثراً به شغل‌های بزازی و خرازی مشغولند.[۶۷]

مشاهیر[ویرایش]


بروجرد به سبب فرهیختگانی که در خود پرورش داده به نام دیار فرزانگان شهرت پیدا کرده است..[۶۸] از جمله مشاهیر بروجرد می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

نوشتار(های) وابسته: رده: اهالی بروجرد

فرهنگ[ویرایش]

آداب و رسوم[ویرایش]

نوشتار اصلی: آیین سقاخانه

مراسم سوگواری واقعه کربلا در بروجرد از تنوع و گستردگی زیادی برخوردار است. آئین سقاخانه که با عنوان قلیچ هم شناخته می‌شود یکی از شاخص ترین مراسم دهه اول محرم است که در آن برخی از خانواده‌های بروجردی بخش عمده‌ای از خانه خود را با پارچه، چراغ و تصاویر مذهبی، سیاه پوش می‌کنند و شب هنگام با گشودن درب و روشن کردن چراغ و نصب پرچم بر سر در منزل، به پذیرایی از میهمانان عزادار می‌پردازند[۷۵].
خَرّه گیری از دیگر مراسم عزاداری محرم است. صبح عاشورا در محل تجمع هر یک از دسته‌های عزادار، دیگ‌های مسی برای جوشاندن گِل و آماده سازی خَرّه تدارک دیده می‌شود. عزاداران قدری از خَرّه را به لباس، ریش، مو و گونه خود می‌مالند. دسته‌های عزادار از ابتدای صبح در کوچه و خیابان‌ها روانه مجالس عزاداری می‌شوند و در هر مجلس سینه زنی می‌کنند. به نوشته کتاب «تذکره حسین حزین»، گل گیرندگان که به آنها خَرّه گیر گفته می‌شود به طور عمده پیرمردان و سالمندان بوده‌اند که در دسته‌های سینه زنی در جلوی هیات قرار می‌گرفته‌اند و خره گیران بی ریاترین سینه زنان بوده‌اند [۲۱]. چهل منبر، شبیه خوانی، تعزیه دو طفلان مسلم، کتل گیری، قمه زنی، سینه زنی، زنجیرزنی، روضه خوانی و شام غریبان از دیگر مراسم گذشته و حال عزاداری حسین بن علی در محرم و صفر در بروجرد به شمار می‌آیند[۷۵].

بازی های بومی[ویرایش]

بازی های متعددی در شهر بروجرد و مناطق پیرامون آن رواج داشته است که تعدادی از آنها هنوز هم طرفدار دارند. در کنار متل ها و چیستان ها که عمدتاً در فضای خانه و با حضور اعضای خانه اجرا می شده است بازی های میدانی و بیرون از خانه تنوع فراوانی داشته اند. در کتاب تذکره حزین از بازی های سنتی این شهر مانند کفشک بازی، بغچه بازی، تنور بازی، شاه شاهکی، دار دار کنی، فنجان بازی، آهسته برو آهسته بیا، لنگران، گولو بازی (تیله بازی)، گو گوسال (گاو و گوساله)، گوی بازی (جوز و گوی) و الچوب (اله چوب) نام برده شده است [۲۱] (ص. ۱۹۴-۲۰۰) [۷۶]. اله بازی، نجات، سه پر، دست به چاله و نیزدی زدی نیز از دیگر بازی های فیزیکی بروجرد هستند.

کتابخانه‌ها[ویرایش]

قدیمی ترین کتابخانه عمومی استان لرستان، کتابخانه شهید باهنر است که در سال ۱۳۳۸ خورشیدی در شهر بروجرد ساخته شد. همچنین کتابخانه‌های شهید صارمی، علامه بحرالعلوم، علامه شهیدی، احسان شهیدی و حضرت ولیعصر نیز از دیگر کتابخانه‌های عمومی شهر می‌باشند.[۷۷][۷۸]

سینما[ویرایش]

در قبل از انقلاب اسلامی ایران شهرستان برو جرد دارای چهار سینما به نام های، سینما ایران واقع در خیابان شهدا(پهلوی)، سینما داریوش میدان شهدا، سینما آریا خیابان بهار روبروی شهرداری، سینما گرین سیتی( فلسطین) واقع در خیابان آیت اله کاشانی فعلی؛ در حال حاضر شهرستان بروجرد دارای دو سینما که یکی از آن ها فعال است و به نام «فلسطین» است. این سینما که در ۱۳۴۱ با عنوان گرین سیتی یا شهرسبز تاسیس شده دارای سالن بزرگی با ۱۰۷۷ صندلی است و مساحت آن ۱۲۲۹ متر مربع است [۷۹]. سینما ایران اولین سینمای بروجرد بوده است که در خیابان پهلوی سابق شهدای امروز ایجاد شده است، سینما داریوش دومین سینمای بروجرد بود که در سال ۱۳۳۸ در میدان پهلوی (شهدا) افتتاح شد و ۵۰۳ صندلی داشت، سومین سینما سینما آریا در خیابان بهار روبروی شهرداری فعلی بوده است، چهارمین سینما سینما گرین سیتی یا همان فلسطین فعلی بوده است. [۸۰]. سینما داریوش با عنوان «آزادی» تا سال ۱۳۸۵ فعالیت داشت اما در اثر زمین لرزه فروردین این سال، آسیب دید. [۸۱] و در سالهای اخیر از فضای آن برای برگزاری نمایشگاههای کتاب استفاده شده است [۸۲] [۸۳].

رادیو و مرکز تولید سیمای بروجرد[ویرایش]

بروجرد دارای یک ایستگاه رادیوی محلی به نام رادیو بروجرد است که روزانه ۶ ساعت برنامه به صورت زنده پخش می‌کند. بارها توسط نمایندگان بروجرد درخواست هایی مبنی بر ایجاد یک شبکه محلی به صداو سیمای استان و سازمان صدا و سیمای کشور ارسال شده است، اما نتایج مثبتی حاصل نگردیده است تا اینکه توسط یکی از خیرین زمینی به این منظور اختصاص داده شده است و با پیگیری های شخصی در حال ساخت می باشد و اما فعلاً به دلیل پاره ای از مشکلات سیاسی متوقف شده است. [۸۴]

شهرسازی[ویرایش]

فواره منطقه تفریحی چغا

ساختار شهری فعلی بروجرد به دو بخش تاریخی و مدرن قابل تفکیک است. تا اوایل دوره پهلوی، دور شهر بروجرد حصاری طولانی وجود داشته که خندقی نیز در اطراف آن وجود داشته‌است. بافت تاریخی این شهر وسعت زیادی دارد و بازار بزرگ، چندین مسجد و خانه تاریخی در این بخش وجود دارند. بافت‌های جدیدتر شهر نیز خود به سه دسته متمایز می‌شوند: یک- مناطق غربی شهر شامل یادبود، تختی و بهار که در پنج دهه گذشته رشد یافته اند؛ دو- مناطق کمتر توسعه یافته ابراهیم آباد، دشت لاله، محمودآباد، بهارستان و علی آباد که حاصل مهاجرت روستائیان و حاشیه نشینی هستند؛ و سه - شهرک‌های شمال غربی شهر که در دو دهه گذشته ایجاد شده‌اند.

کوی‌ها و محله‌ها[ویرایش]

محله‌های قدیمی تر بروجرد با عنوان کوی شناخته می‌شوند مانند کوی‌های سعدی، رازان، سوزنی، یخچال، قُدغون و جعفری. برخی محله‌ها مانند صوفیان، دانگه، چال قلعه، باغ چال، کُلَه کله و میدان محمدحسن خان قدمت تاریخی دارند و آثار تاریخی قابل توجهی در آنها دیده می‌شود. گسترش شهر در دوره پهلوی و پس از انقلاب اسلامی منجر به ایجاد محله‌های مهاجرنشین و فقیر مانند ابراهیم آباد، علی آباد، اسلام آباد، محمود آباد و دشت لاله در نیمه شرقی شهر و شهرک‌های نور و امام در غرب شهر شد. مناطق مسکونی جدید بروجرد شامل شهرک‌های متعددی است که در شمال غربی شهر ساخته شده‌اند از جمله شهرک‌های اندیشه، ایثار، زاگرس، زیبا، مخابرات و کمپینگ شهرداری [۸۵]. امروزه بیشتر مناطق بروجرد با نام خیابانهای مجاور شناخته می‌شوند مانند تختی، بهار، مدرس، شریعتی و شهدا.

درب قدیمی امامزاده جعفر.

مناطق شهرداری[ویرایش]

شهرداری بروجرد دارای دو منطقه شهری و یک ناحیه مستقل شهری است. مناطق یک و دو شهرداری به ترتیب نیمه غربی و نیمه شرقی شهر را شامل می‌شود. جهان آباد که در مجاورت میدان آیت‌الله بروجردی و در میسر جاده ۳۷ بر سر راه شهرهای اراک و خرم‌آباد قرار دارد از سال ۱۳۸۹ از یک روستا به ناحیه شهری ارتقا یافت و با عنوان «ناحیه منفصل شهری جهان‌آباد» به بروجرد الحاق شد [۸۶].

بافت تاریخی بروجرد[ویرایش]

نوشتار اصلی: بافت تاریخی بروجرد

بافت معماری قدیم بروجرد که آخرین بار در دوران قاجاریه ساماندهی شده بسیار زیبا بوده و نمونه‌هایی از آن هنوز باقی است. هسته اولیه این شهر شامل چند کوی و محله بزرگ مانند بروا، صوفیان و دانگه بوده‌است و بازارها، مسجدها و خانه‌های مجللی در آن وجود داشته‌است. بروجرد در طول تاریخ همواره محصور به حصاری بزرگ بوده‌است که اطراف آن نیز خندقی قرار داشته‌است. آخرین بار قلعه بروجرد به دستور حسام السلطنه قاجار بازسازی شد.

معابر و تقاطع‌ها[ویرایش]

ساختار خیابان‌های بروجرد عمدتاً به شکل بلوارهایی هستند که معمولاً به میدان‌های مختلف منتهی می‌شوند. مرکزی ترین بخش شهر، میدان رازان است که در بافت قدیمی شهر قرار دارد و در کنار مسجد سلطانی و بازار قرار گرفته‌است. خیابان شهدا حد فاصل این میدان تا میدان شهدا قرار دارد و در ادامه به بلوار تختی و میدان تختی می‌رسد. خیابان‌های جعفری، صفا و شریعتی از خیابان‌های اصلی بخش شرقی و قدیمی تر شهر هستند. میدان آیت‌الله بروجردی در تقاطع دو جاده اراک - تهران و خرم آباد-خوزستان به عنوان یکی از دو ورودی اصلی شهر شناخته می‌شود و از نظر مساحت یکی از میدان‌های بزرگ ایران است.

اوضاع اقتصادی و اجتماعی[ویرایش]

اقتصاد[ویرایش]

اقتصاد مردمان ناحیه بروجرد مبتنی بر داد و ستد منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، خرده فروشی، کشاورزی و دامپروری، خدمات اداری و دولتی و نیز تولید محصولات صنعتی و معدنی است. به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و قرارگیری بر سر راه‌های پر رفت‌وآمد و نیز مجاورت با مناطق مورد تردد ایلات لر، شهر بروجرد در سده‌های گذشته از مراکز تجاری مهم منطقه به شمار می‌آمده‌است و بازار بزرگ این شهر، مال التجاره و کاروانسراهای متعددی داشته‌است. برای نمونه ابن جعفر در اوایل قرن چهارم هجری قمری در ذکر ماه بصره مشتمل بر بروجرد و نهاوند، میزان خراج این ناحیه را ۴٬۸۰۰٬۰۰۰ درهم ذکر کرده‌است که نزدیک به سه برابر خراج همدان در همان زمان بوده است.[۸۷] صنایع قدیمی در بروجرد بسیار رونق داشته‌اند به گونه‌ای که هنوز هم برخی از مشاغل صنتعی قدیمی در بازار بروجرد به کار خود ادامه می‌دهند. همچنین بازار بروجرد مشتمل بر راسته بازارهای پر رونق و متعددی مانند جوراب بافها، مسگرها، چلنگرها، دباغ‌ها، چراغ سازها، قفل سازها و غیره بوده‌است به گونه‌ای که تا اواخر دوره پهلوی، بروجرد همراه با شهرهایی چون اصفهان، کاشان، دزفول و قزوین به طور سنتی، از مراکز صنعتی کشور به شمار می‌رفته‌است. برخی محصولات تولیدی بروجرد مانند پارچه‌های قلمکار، سماور و محصولات قلمزنی ورشو و حتی قفل‌های سنتی تولید شده در بروجرد شهرت بین‌المللی یافته‌اند. این شهر قطب صنایع و صادرات لرستان به حساب می آید و برای نمونه، شرکت داروسازی اکسیر به تنهایی ۵۰ درصد بازار صادرات داروی کشور را در اختیار دارد [۸۸].

صنایع[ویرایش]

پارچه و منسوجات، داروهای انسانی و حیوانی، خودرو، کاشی و سنگ‌های ساختمانی از مهمترین محصولات صنایع بروجرد به حساب می‌آیند. تعداد کارخانه‌ها و کارگاه‌های بزرگ صنعتی این شهر بین ۴۵۰ تا ۵۰۰ واحد فعال تخمین زده می‌شود که طبق آمارها بین ۵۰ تا ۶۰ درصد از مجموع صنایع استان لرستان را شامل می‌شود. به همین دلیل بروجرد قطب اصلی صنعت در لرستان محسوب می‌شود.[۸۹] در سه دهه پس از انقلاب اسلامی، جمعاً ۴۸۵ واحد صنعتی در بروجرد ایجاد شده‌است و به‌ای ترتیب، بروجرد از نظر میزان سرمایه گذاری در بخش صنعت و نیز از نظر تعداد واحدهای صنعتی فعال، در تمام این سال‌ها رتبه نخست را در استان لرستان داشته‌است.[۹۰]. زاگرس خودرو، کارخانجات نساجی بروجرد و سامان کاشی از کارخانجات تولیدی فعال شهرستان بروجرد هستند. همچنین این شهر از مراکز تولید دارو در کشور است و دو شرکت بزرگ اکسیر و داملران رازک آن به ترتیب در زمینه تولید داروهای انسانی و دامی فعالند. شرکت داروسازی داملران رازک بزرگترین تولیدکننده داروهای دامی در ایران است و به تنهایی 90 درصد صادارات داروهای دامی کشور را در اختیار دارد [۹۱]. شرکت داروسازی اکسیر بزرگترین صادرکننده داروی کشور (50 درصد صادرات داروی ایران) و بزرگترین شرکت صادرکننده محصولات در استان لرستان است [۹۲].

بهداشت و درمان[ویرایش]

بروجرد دارای سه بیمارستان عمومی با نامهای امام خمینی و شهید چمران و کوثر تامین اجتماعی است. بیمارستان امام خمینی با بیش از یک قرن سابقه، دارای ۱۰۰ تخت فعال است و بیمارستان شهید چمران نیز با نیم قرن سابقه ساخت [۹۳] دارای ۱۷۰ تخت فعال می باشد [۹۴]. تا مرداد ۱۳۹۲ تعداد ۴۰۵ پزشک در شهرستان بروجرد مشغول به کار بوده اند که از این تعداد، ۹۵ نفر دارای تخصص پزشکی، ۵۰ نفر دندانپزشک و ۴۰ نفر داروساز بوده اند. تعداد پزشکان عمومی این شهرستان در همین مدت برابر با ۲۲۰ نفر بوده است [۹۵].

ترابری[ویرایش]

پایانه مسافربری[ویرایش]

شهر بروجرد دارای دو پایانه مسافربری در شرق و غرب است. کار ساخت پایانه مسافربری شرق بروجرد در سال ۱۳۷۱ توسط شهرداری آغاز گردید. در این پایانه به ۲۲ غرفه تجاری و ۸ غرفه داخل سالن برای شرکت‌های مسافربری مجهز است و به مقاصد تهران،کرج، اراک،اصفهان،شیراز،اهواز،آبادان،کرمانشاه،سنندج،خرم آباد،درود و... سرویس دهی می‌کند. همچنین پایانه غرب در جهت بهره برداری و توسعه در اختیار بخش خصوصی قرار گرفته است.[۹۶]

اتوبوسرانی[ویرایش]

سازمان اتوبوسرانی شهر بروجرددر سال ۱۳۷۰ و با به کارگیری ۱۳ دستگاه اتوبوس در ۳ خط آغاز به کار کرد. در حال حاضر تعداد ناوگان این سازمان ۱۳۲ اتوبوس است که به مردم شهر و شهرک‌ها و روستاهای حومه سرویس دهی می‌کند. سازمان اتوبوسرانی شهر بروجرد از معدود سازمان‌هایی است که اقدام به حذف بلیت کاغذی و جایگزینی آن با بلیت الکترونیک نموده است.[۹۷]

آموزش[ویرایش]

آموزش و پرورش[ویرایش]

پیشینه آموزش و پرورش به قرن‌ها پیش و حضور علمای دینی در این شهر باز می‌گردد، اما تاریخ ساخت مدارس به سبک امروزی به سال ۱۳۱۷ هجری قمری است. اولین مدرسه شهر، امینه نام داشت. بر اساس شواهد این مدرسه، اولین مدرسه‌ای بود که در لرستان و به سبک نوین و با روش دارالفنون ایجاد شد.[۹۸] در سال ۱۳۳۸ هجری قمری دومین مدرسه شهر بنام قوامیه و در سال ۱۳۰۰ خورشیدی مدرسه اتحادیه اعتضاد اقتتاح شد. اولین مدرسه دخترانه شهر بروجرد بنام مکتب البنات فاطمیه در سال ۱۳۰۳ خورشیدی و در کنار مدرسه جمالیه ساخته شد..[۹۹]

آموزش عالی[ویرایش]

سابقه آموزش عالی در بروجرد به دوره پهلوی بر می‌گردد. در سال ۱۳۲۳ خورشیدی دو دانشسرای مقدماتی دختران و پسران تاسیس شد، اما مدتی بعد منحل گردید.[۱۰۰] بعد از آن مرکز آموزش کشاورزی بروجرد در سال ۱۳۳۵ با عنوان دانشسرای کشاورزی بروجرد تاسیس شد و هدف آن تربیت دانش آموختگان برای ترویج کشاورزی در روستاهای منطقه بود.[۱۰۱]

نخستین واحد دانشگاهی بروجرد، شعبه‌ای از دانشگاه آزاد اسلامی بود که در سال ۱۳۶۲ در این شهر تاسیس شد. این واحد اولین واحد دانشگاه آزاد اسلامی در میان استان‌های لرستان، مرکزی،ایلام،همدانوکرمانشاه بود.[۱۰۲]

تلاش بروجردی‌ها برای تاسیس دانشگاه دولتی تا بیش از دو دهه پس از آن به طول انجامید و سرانجام در سال ۱۳۸۵ با همکاری دانشگاه علامه طباطبایی شعبه‌ای از این دانشگاه در بروجرد تاسیس شد و پس از زمان کوتاهی مستقل و با عنوان دانشگاه آیت‌الله العظمی بروجردی آغاز به کار کرد.[۱۰۳]

واحد علوم و تحقیقات بروجرد نیز در سال ۱۳۸۹ به عنوان دومین واحد دانشگاه آزاد اسلامی در سال در بروجرد افتتاح شد.[۱۰۴]

در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای تاسیس «دانشگاه علوم پزشکی بروجرد» نیز صورت گرفته است و طرح ایجاد دانشکده داروسازی بروجرد وابسته به دانشگاه علوم پزشکی لرستان از مصوبات سفرهای استانی هیات دولت بوده است.[۱۰۵] در حال حاضر، دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی بروجرد عبارتند از:

گردشگری[ویرایش]

آثار تاریخی و مذهبی[ویرایش]

مسجد جامع بروجرد با قدمت ۱۲۰۰ سال، قدیمی ترین بنای تاریخی موجود در شهر بروجرد است و نیز نخستین مسجد ساخته شده پس از اسلام در نواحی غربی ایران به حساب می آید. این مسجد بر روی یک آتشکده باستانی بنا شده است [۲۱]. دومین اثر تاریخی موجود در سطح شهر بروجرد، بنای امامزاده جعفر بروجرد است که از آثار دوره سلجوقیان است. مسجد سلطانی بروجرد از بناهای دوره قاجار نیز از دیگر آثار مذهبی شاخص این شهر است که به دستور فتحعلی شاه قاجار بر روی یک خرابه های یک مسجد قدیمی ساخته شده است . در شمال شرقی بروجرد و بر فراز کوه یزدگرد از توابع بخش اشترینان، بقایای قلعه یزدگرد وجود دارد که از سنگ لاشه و بدون ملات بنا شده است و از شواهد و باور مردم منطقه چنین بر می آید که این قلعه به سرعت بنا شده و محل آماده سازی و تجدید قوا برای جنگ نهاوند در نزدیکی نهاوند که آخرین جنگ پیش از اسلام برای ایرانیان بوده است.


سراسر نمایی از مسجد سلطانی

جاذبه های طبیعی[ویرایش]

پارکها و فضای سبز[ویرایش]

شهر بروجرد با احتساب باغهای اطراف، دارای شش و نیم میلیون متر مربع فضای سبز است که سه میلیون متر مربع آن را باغهای حاشیه شهر تشکیل می دهند. سرانه فضای سبز در این شهر ۴٫۱۶ متر مربع است [۱۱۳]. در بروجرد بیش از یکصد پارک شهری و محله ای وجود دارد که مهمترین آنها عبارتند از:



سراسرنمایی از شهر بروجرد

صنایع دستی[ویرایش]

از جمله صنایع دستی بروجرد قالیبافی و قالیچه بافی است و ورشوسازی آن معروف است[۱۱۴].

موزه ها[ویرایش]

در خیابان صفا جنب کوچه هلال احمر، و جنب اداره میراث فرهنگی و گردشگری موزه شهری با اشیاء و وسایل قدیمی تنها ترین موزه شهریست.

مراکز اقامتی[ویرایش]

هتل زاگرس واقع در تپه چغا، هتل استقلال واقع در خیابان بهار، هتل پرشین واقع در ابتدای گلدشت، و مسافرخانه مقدم از مراکز اقامتی بروجرد هستند.

غذاهای محلی[ویرایش]

آش ورکوآز،آش بنسور، آش ماسوآ، آش ترخینه، آش سیب، آش بادنجان، آش خیارشنگ(خیار چنبر)،آش آبغوره، آش آلو، گله ریزه و آش عدس از جمله غذاهایی هستند که منحصراً در بروجرد طبخ می گردند وگوشت آو (اشکنه بروجردی)، حلیم بروجردی، دلمه برگ مو بروجرد، شامی کباب بروجردی ، خورشت قیمه بروجردی علی‌رغم تشابه از نظر اسم، دارای تفاوتهای بسیاری از نظر دستورپخت و مواد اولیه با هم نامان خود می باشند

شهرهای خواهر خوانده[ویرایش]

خوی, نیشابور

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  2. «بروجرد». لغتنامه دهخدا، ۱۸ نوامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱۸ نوامبر ۲۰۱۲. 
  3. نگاهی به گویش‌های مردم لر-نشریه اینترنتی مردم لر
  4. Ethnologue:Northern Luri
  5. [۱]
  6. تاریخچه شهر شهرداری بروجرد
  7. «بروجرد». دانشنامه ویروگرد، 2 فروردین 1393. بازبینی‌شده در 12 تیر 1393. 
  8. «LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori». iranica. بازبینی‌شده در ۲۵ فوریه ۲۰۱۴. 
  9. اشمیت، رودیگر، راهنمای زبان‌های ایرانی، جلد دوم: زبان‌های ایرانی نو، ترجمه پارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: انتشارات ققنوس، ص۴۳۷
  10. zagrosonline
  11. ظل السلطان، مسعود میرزا بن ناصر. خاطرات ظل السلطان. ج. ۲. اساطیر، ۱۳۶۸. ۵۹۰. 
  12. مقدس جعفری، محمد حسن. «پیشینه شهر و شهر نشینی در بروجرد». صدای زاگرس ۱، ش. ۱ (۱۳۸۱): ۴۱. 
  13. حکیم، محمد تقی خان. گنج دانش جغرافیای تاریخی شهرهای ایران. زرین، ۱۳۶۶. 
  14. عزیزی، علیرضا. از ایران چه میدانم؟ - بروجرد. پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۳. ۳۴. 
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ ۱۵٫۳ آنی زاده، علی. فرهنگ مردم بروجرد. طرح آینده، ۱۳۸۸. 
  16. http://www.dastour.ir/Brows/?lid=24595
  17. http://alihme.wikispaces.com/file/view/divisions.pdf
  18. بروجرد
  19. بروجرد (وروگرد- بروگرد) ستین لر
  20. مینورسکی، ولادیمیر فدروویچ. درباره ویس و رامین. ترجمه مقربی. در:فرهنگ ایران زمین ج.۴ به نقل از دانشنامه جهان اسلام:مدخل بروجرد. ۱۳۳۵. 
  21. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ ۲۱٫۲ ۲۱٫۳ ۲۱٫۴ ۲۱٫۵ حزین بروجردی، حسین. تذکره حسین حزین یا دورنمایی از شهرستان بروجرد. مجمع متوسلین به آل محمد (ص)، ۱۳۸۰. 
  22. «قوم کاسی». مهدی رازانی. بازبینی‌شده در ۳ آذر ۱۳۹۱. 
  23. گرانتوسگی. تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز. تهران، ۱۳۴۵. 
  24. پیگولووسکایا. تاریخ ایران از عهد باستان تا قرن ۱۸. تهران، ۱۳۵۳. 
  25. استارک، فریا دیم. سفرنامه الموت، لرستان و ایلام. انتشارات علمی، 1364. 
  26. مینورسکی، ولادیمیر فدروویچ. درباره ویس و رامین. ترجمه مقربی. در:فرهنگ ایران زمین ج.۴ به نقل از دانشنامه جهان اسلام:مدخل بروجرد. ۱۳۳۵. 
  27. روحبخشان، عبدالمحمد. جغرافیای تاریخی بروجرد. اساطیر، ۱۳۷۳. 
  28. «بروجرد». دانشنامه جهان اسلام (نقل قول از ابن مقفع). 
  29. «جبال (۱) (جمع جَبَل ) یا کورة جَبَل یا قُهِستان یا قوهستان (معرّب کوهستان ) یا بلاد جبال»(فارسی)‎. دانشنامه جهان اسلام. بازبینی‌شده در ۱ ژوئن ۲۰۱۱. 
  30. «پَهلَوی»(فارسی)‎. دانشنامه جهان اسلام. بازبینی‌شده در ۱ ژوئن ۲۰۱۱. 
  31. علی‌اکبر دهخدا و دیگران، سرواژهٔ «ماه نهاوند»، لغت‌نامهٔ دهخدا (بازیابی در ۱۵ شهريور ۱۳۹۱.).
  32. «بروجرد». دانشنامه جهان اسلام (نقل قول از ابن مقفع). 
  33. رضا قلی خان هدایت. فرهنگ انجمن آرای ناصری. اسلامیه، ۱۲۸۸. 
  34. «بروجرد». دانشنامه جهان اسلام (نقل قول از ابن مقفع). 
  35. مسالک الممالک. چاپ دخویه لیدن، ۱۹۶۷. به نقل از دانشنامه جهان اسلام: مدخل بروجرد. 
  36. احمد بن محمد غفاری قزوینی. تاریخ جهان آرا.تهران: ، ، ۱۳۴۳، ج۱، ص۱۷۳.
  37. شرف الدین بن شمس الدین بدلیسی. شرفنامه: تاریخ مفصل کردستان. تهران: چاپ افست، محمد عباسی، ۱۳۴۳ ، ج۱، ص۷۲.
  38. احمد بن محمد غفاری قزوینی. تاریخ جهان آرا.تهران: ، ، ۱۳۴۳، ج۱، ص۱۷۳.
  39. شرف الدین بن شمس الدین بدلیسی. شرفنامه: تاریخ مفصل کردستان. تهران: چاپ افست، محمد عباسی، ۱۳۴۳ ، ج۱، ص۷۲.
  40. شرف الدین علی یزدی. ظفرنامه: تاریخ عمومی مفصل ایران در دوره تیموریان. تهران: چاپ محمد عباسی، ۱۳۳۶، ج۲، ص ۳۶۵-۳۶۷.
  41. غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر. تاریخ حبیب السیر. تهران: چاپ محمد دبیرسیاقی، ۱۳۶۲ ، ج۳، ص ۵۱۶-۵۱۷.
  42. احمد بن حسین منشی قمی. خلاصة التواریخ. تهران: چاپ احسان اشراقی، ۱۳۵۹ـ۱۳۶۳، ج ۲، ص ۸۸۵.
  43. «تقسیمات کشوری». دانشنامه جهان اسلام. بازبینی‌شده در ۶ مه ۲۰۱۳. 
  44. «زنگ مدرسه ای كه با انفجار بمب به صدا در آمد». ایرنا، ۲۰ دی ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در شنبه ۴ خرداد ۱۳۹۲. 
  45. جغرافیای بروجرد
  46. سایت هواشناسی استان لرستان
  47. «بهار در قلب طبیعت سحر انگیز بروجرد/ آب و هوای اروپایی در همین نزدیکی». مهر نیوز، ۹ فروردین ۱۳۹۱. 
  48. «بروجرد (مرکز شهرستان)». سرزمین پارس، ۲۳ آگوست ۲۰۱۱. 
  49. ایسکا نیوز
  50. زمین لرزه سیلاخور پایگاه ملی داده های علوم زمین.
  51. تعداد مجروحان زلزله بروجرد به بیش از ۱۰۰ نفر رسید رادیو فردا
  52. «درسهایی که باید از زلزله بروجرد آموخت». خبرگزاری مهر، ۱۳۹۱/۰۶/۱۱. 
  53. پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران
  54. جمعیت شهرهای ایران در World Gazetteer بازدید ۱۰/۲/۱۳۸۶
  55. «Luri, Northern»(انگلیسی)‎. Ethnologue, Languages Of the World. بازبینی‌شده در ۱۲ فوریه ۲۰۱۳. 
  56. Erik John Anonby. «Update On Luri:How Many Languges?»(انگلیسی)‎. JSTOR: Journal of Royal Asiatic Society, Third Series, Vol. 13, No. 2, PP. 171-197، جولای ۲۰۰۳. بازبینی‌شده در ۲۰ فوریه ۲۰۱۳. 
  57. اسفندیاری، احمد. گویش بروجردی. بروجرد: نشر میعاد، ۱۳۸۰. ۴. شابک ‎۹۶۴۶۹۳۰۳۰۱. 
  58. «کاربرد درست واژه فیلی یا لر فیلی». لرستان نیوز، ۸ دی ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۳. 
  59. کیانوش زهراکار. «نگاهی به گویش‌های مردم لر». نشریه اینترنتی مردم لر، ۲۱ شهریور ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۷ مارس ۲۰۱۳. 
  60. «تویسرکان». لغتنامه دهخدا. بازبینی‌شده در ۲۸ آذر ۱۳۹۱. 
  61. محمد چگینی. «مسئله انتخابات دوره چهارم مجلس شورای ملی در ولایت ثلاث». پایگاه مجلات تخصصی نور. بازبینی‌شده در ۲۸ آذر ۱۳۹۱. 
  62. «بروجرد». لغتنامه دهخدا، ۱۸ نوامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۱ فوریهٔ ۲۰۱۳. 
  63. «بروجرد». دانشنامه جهان اسلام. بازبینی‌شده در ۱۳ فوریه ۲۰۱۳. 
  64. «بروجرد». دانشنامه ویروگرد، 2 فروردین 1393. بازبینی‌شده در 12 تیر 1393. 
  65. «LORI DIALECTS»(انگلیسی)‎. iranica. بازبینی‌شده در ۱۲ فوریه ۲۰۱۳. 
  66. لولوئی، کیوان. «بروجرد نگین کهن تاریخ لرستان». ایران شناخت، ش. ۱۲ (بهار ۱۳۸۷): ۲۶۹. بازبینی‌شده در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  67. مقدس جعفری، محمد حسن. جغرافیای شهرستان بروجرد. بی نام، ۱۳۵۴. 
  68. «مردم برای غنی سازی مرکز اسناد و مفاخر بروجرد - لرستان مشارکت کنند». وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 28خرداد 1390. بازبینی‌شده در ۶ مه ۲۰۱۳. 
  69. «زندگینامه آیت‌الله بروجردی». پایگاه اطلاع رسانی آیت‌الله بروجردی. بازبینی‌شده در ۷ مه ۲۰۱۳. 
  70. «زندگینامه آیت‌الله بروجردی». پایگاه اطلاع رسانی آیت‌الله بروجردی. بازبینی‌شده در ۷ مه ۲۰۱۳. 
  71. [hamshahrionline.ir/details/96415 «زندگینامه: مهرداد اوستا (1308- 1370)»]. همشهری آنلاین، 30 مه 2009. بازبینی‌شده در ۷ مه ۲۰۱۳. 
  72. «عبدالحسین زرین کوب». دانشنامه رشد. بازبینی‌شده در ۷ مه ۲۰۱۳. 
  73. احمدی، الیاس. «سید جعفر شهیدی؛ از تبار علامه‌های ایرانی». بی‌بی‌سی فارسی، ۱۵ ژانویه ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۱۹ تیر ۱۳۸۹. 
  74. «علامه سید مهدی بحر العلوم». تبیان، 27 تیر 1388. بازبینی‌شده در ۷ مه ۲۰۱۳. 
  75. ۷۵٫۰ ۷۵٫۱ «سوگواری امام حسین و محرم در بروجرد». ویروگرد:دانشنامه بروجرد. بازبینی‌شده در ۱۰ مرداد ۱۳۹۲. 
  76. «ورزشهای بومی و محلی، سندی از هویت فرهنگی بروجرد». ایرنا، ۵ تیر ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۱ کد خبر: ۸۰۱۹۸۳۳۸. 
  77. «لیست کتابخانه‌های عمومی تحت پوشش لرستان». نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. بازبینی‌شده در ۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  78. «لیست کتابخانه‌های عمومی مشارکتی لرستان». نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. بازبینی‌شده در ۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  79. «سینما مکانی فراموش شده در شهر بروجرد». خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  80. «سینماهای استان لرستان». سامانه مدیریت تبلیغات اسلامی. بازبینی‌شده در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  81. «سینما آزادی بروجرد، سینمایی که در زلزله جا ماند». خبرگزاری مهر، ۱۳۸۹/۰۶/۱۷. بازبینی‌شده در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  82. «نمایشگاه بزرگ كتاب روز شنبه در محل سینما آزادی بروجرد افتتاح شد». روزهای بروجرد، ۲۷ خرداد ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  83. {{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= |عنوان=«سینما آزادی بروجرد همچنان در انتظار بازسازی». خبرگزاری مهر، ۱۳۸۹/۰۹/۲۷. بازبینی‌شده در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  84. «سالانه یک هزار ساعت برنامه زنده از رادیو بروجرد پخش می‌شود». خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  85. طرح توانمندسازی ابراهیم آباد بروجرد[۲]
  86. «ناحیه منفصل جهان‌آباد». وب‌سایت شهردادری بروجرد، دی ماه ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۳۰ بهمن ۱۳۹۰. 
  87. قدامه ابن جعفر. الخراج. البرز.  ص ۱۴۲.
  88. «صادرات 13 میلیون دلار دارو به خارج از کشور». ایسنا لرستان، 13/7/1390. بازبینی‌شده در 7 شهریور 1392. 
  89. «آشنایی با صنایع بروجرد». ویستا. 
  90. میرزایی، عبدالعظیم. «از بدو پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون ۴۸۵ واحد تولیدی و صنعتی در این شهرستان راه اندازی شده است». ایرنای لرستان، بهمن ۱۳۹۰. 
  91. «90 درصد صادرات داروهای دامی کشور در کارخانه داروسازی داملران رازک بروجرد بوده است». روزهای بروجرد، ۶ شهریور ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۷ شهریور ۱۳۹۲. 
  92. «صادرات 13 میلیون دلار دارو به خارج از کشور». ایسنا لرستان، 13/7/1390. بازبینی‌شده در 7 شهریور 1392. 
  93. «بیمارستان‌های بروجرد در حال پیوستن به آثار تاریخی!». ایسنا، ۲۸ فروردین ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۹ مرداد ۱۳۹۲. 
  94. «شهرستانی با 400 هزار نفر جمعیت و 270 تخت بیمارستانی». سینا نیوز. بازبینی‌شده در ۲۹ مرداد ۱۳۹۲. 
  95. «فعالیت ۴۰۵ پزشک در بروجرد». روزهای بروجرد، ۲۹ مرداد ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۲۹ مرداد ۱۳۹۲. 
  96. «پایانه شهرداری بروجرد». شهرداری بروجرد. بازبینی‌شده در ۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  97. «سازمان اتوبوسرانی بروجرد». شهرداری بروجرد. بازبینی‌شده در ۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  98. سلیمیان، کیومرث. «میرزا مصطفی‌خان در تاریخ پزشکی». هفته نامه پزشکی امروز، ش. ۸۶۱ (۲۰۱۱). <
  99. عزیزی، علیرضا. از ایران چه میدانم؟ - بروجرد. پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۳. ۱۰۰. 
  100. مقدس جعفری، محمد حسن. جغرافیای شهرستان بروجرد. بی نام، ۱۳۵۴. 
  101. «مرکز علمی کاربردی جهاد کشاورزی بروجرد». دانشگاه جامع علمی کاربردی واحد لرستان. بازبینی‌شده در ۱۳۹۱/۱/۲۰. 
  102. «تاریخچه واحد بروجرد». دانشگاه آزاد اسلامی واحد بروجرد. بازبینی‌شده در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  103. «آغاز ساخت دانشگاه آیت‌الله بروجردی». بولتن نیوز، ۳ مهر ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  104. «تاریخچه دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات بروجرد». دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات بروجرد. بازبینی‌شده در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  105. «معاون استاندار: عملیات اجرایی دانشگاه داروسازی بروجرد باید سریعتر آغاز گردد.». خبرگزاری مهر، ۱۳۸۷/۰۱/۲۳. بازبینی‌شده در ۱۳۹۱/۱/۲۰. 
  106. «دانشگاه آیت‌الله بروجردی». دانشگاه آیت‌الله بروجردی. 
  107. «تاسیس دو رشته جدید در دانشگاه هنر بروجرد». خبرگزاری مهر، ۱۳۸۷/۰۴/۱۲. 
  108. . آموزشکده فنی و حرفه‌ای سما واحد بروجرد. http://www.borujerd-samacollege.ir. 
  109. . دانشکده فنی دختران بروجرد (تزکیه). www.afdbr.ac.ir. 
  110. . آموزشکده فنی و حرفه‌ای پسران بروجرد. www.chtc.ir. 
  111. . موسسه آموزش عالی غیر انتفاعی آفرینش. afarinesh.ac.ir. 
  112. . موسسه آموزش عالی غیرانتفاعی و غیر دولتی یاسین بروجرد. www.yasintc.ir. 
  113. «سرانه فضای سبز هر شهروند بروجردی 4.16 متر مربع است». روزهای بروجرد، ۳۱ خرداد ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۳۱ مرداد ۱۳۹۲. 
  114. [http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=1066

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. مولانا بروجردی، غلامرضا. "تاریخ بروجرد: تاریخ، حکام، رویدادهاً. بروجرد: چاپخانه علمی بروجرد؛ تهران: صدر، ۱۳۵۳
  2. روحبخشان، عبد المحمد. «جغرافیای تاریخی بروجرد». تهران: اساطیر، ۱۳۷۳ صص. ۱۱-
  3. زبان و گویش در لرستان. وب‌گاه سازمان میراث فرهنگی لرستان.
  4. سازمان میراث فرهنگی بروجرد

پیوند به بیرون[ویرایش]

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ بروجرد موجود است.