شهرستان ملایر

شهرستان ملایر ملار
کشور	ایران
استان	همدان
نام(های) قدیمی	مل آگر دولت آباد
مردم
جمعیت	٢٨٧،٩٨٢ نفر
زبان‌ گفتاری	فارسی، ،
مذهب	شیعه
اطلاعات شهری
پیش‌شماره تلفنی	۰۸۵۱و۰۸۵۲

شهرستان ملایر یکی از شهرستان‌های استان همدان ایران است که دارای فرمانداری ویژه است . ادارات ملایر هم به معاونت سازمان و ادارات کل ارتقا پیدا کرده‌اند. مرکز این شهرستان، شهر ملایر است. شهرستان ملایر به دلیل داشتن زمین‌های کشاورزی گسترده، جمعیت روستایی زیادی دارد. شهرستان ملایر از شمال به شهرستانهای همدان و تویسرکان، از غرب به شهرستان نهاوند در استان همدان محدود است. همچنین این شهرستان از جنوب به شهرستان بروجرد در استان لرستان و از شرق به شهرستان اراک در استان مرکزی محدود می‌شود. زبان اهالی این شهرستان فارسی یا آمیزه‌ای از گویش لُری، می‌باشد.

موقعیت جغرافیایی

شهرستان ملایر با وسعتی معادل ۳۲۱۰ کیلومتر مربع درجنوب شرقی استان همدان واقع شده‌است این شهرستان بادارا بودن ۵ شهر (ملایر، سامن، ازندریان، جوکار، زنگنه)، ۴ بخش (مرکزی، سامن، جوکار، زند) و ۱۵ دهستان و ۲۲۰ روستای دارای سکنه، حدود ۳۵۰،۰۰۰ نفر را در خود جای داده‌است که بیش از ۱۸۵٬۰۰۰ نفر آن در شهر ملایر سکونت دارند. وسعت شهرستان نسبت به کل استان ۴۷٫۱۶ درصد، سهم جمعیتی آن نسبت به جمعیت استان ۷۰٫۱۷ درصد، و تراکم نسبی جمعیت در این شهرستان ۵٫۹۲ نفر در کیلومتر مربع است.

جمعیت

جمعیت شهرستان ملایر به طور فصلی می باشد به طوری که در اواخر تابستان و اوایل بهار جمعیت این شهرستان رشد چشم گیری پیدا میکند که بنابر علائم سازمان نظام پزشکی ملایر تا سقف دو برابر شدن جمعیت این شهرستان نیز پیش می رود اما جمعیت مهاجر در جمعیت کل شهرستان و شهر حساب نمیشود با این وجود جمعیت این شهر بر پایه آمار سال ۱۳۹۰ بالغ بر ٢٨٧،٩٨٢ بوده است. شهر ملایر مرکز این شهرستان در سال ۱۳۸۵ بجمعیتی برابر با ۱۵۳۷۴۸ نفر داشته‌است و در استان رتبه دوم را دارد. البته برخی منابع رسمی و غیر رسمی جمعیت شهر ملایر را ۱۹۰،۰۰۰ نفر و شهرستان ملایر را ۳۵۰،۰۰۰ نفر در سال ۸۹ ذکر نموده‌اند که دلیل این اختلاف امار فصلی بودن جمعیت این شهرستان است

تقسیمات کشوری

این شهرستان شهرستانی ویژه‌است و به چهار بخش تقسیم می‌شود:

• بخش مرکزی
  • دهستان جوزان
  • دهستان حرم رودعلیا
  • دهستان موزاران
  • دهستان کوه سرده

نقاط شهری: ملایر

• بخش جوکار
  • دهستان المهدی
  • دهستان ننج
  • دهستان ترک شرقی
  • دهستان ترک غربی
  • دهستان جوکار

نقاط شهری: ازندریان، جوکار، اسلام آباد و علی آباد دمق

• بخش سامن
  • دهستان اورزمان
  • دهستان حرم رودسفلی
  • دهستان سامن
  • دهستان سفیدکوه

نقاط شهری: سامن و حسین آباد ناظم

• بخش زند

• دهستان کمازان سفلی
  

روستای بیاتان سفلی-روستای بیاتان علیا-روستای بید کرپه -روستای بید کرپه علیا-روستای بید کربه وسطی-روستای پاتپه گونسبان- روستای امامزاده خاتون

روستای قلعه نوگونسبان- روستای ارگس سفلی- روستای ارگس علیا (قلعه رفیع)- روستای تله جرد سفلی- روستای تله جرد علیا- روستای دره میانه سفلی

روستای دره میانه علیا- روستای علی آباد- روستای قشلاق محمدی- روستای چم- روستای دره چنار- روستای ملیان- روستای اشمیزان- روستای صدریه (سیردر صدر)

روستای مهدویه (قلعه مهدی خان)- روستای پیهان-روستای مصلحان (قلعه خلیفه- روستای طایمه- روستای کیکله

• دهستان کمازان علیا
  

روستای کمازان- روستای گوشه کساوند- روستای میشن- روستای شرکت معادن سرمک- روستای کساوند- روستای نهندر- روستای احمدیه (احمد روغنی)روستای ده میانه

روستای سیاچاقا-روستای کنجدر روستای گلپرآباد- روستای زنگنه سفلی

• دهستان کمازان وسطی
  

روستای پری (پیروز) - روستای پریدر(پریان)-روستای سیردر(موسیرآباد)-روستای بیغش-روستای سنگده-روستای گرجایی-روستای چشمه زورق-روستای چشمه علی محمد

روستای حمزه لوسفلی-روستای حمزه لو علیا-روستای ده چانه-روستای قاسم آباد

نقاط شهری: زنگنه

شهرهای ملایر

شهرستان ملایر دارای ۸ شهر تابعه می‌باشد که در نوع خود بی نظیر است:

• ملایر: مرکز شهرستان ویژه و بزرگترین شهر
• ازندریان: دومین شهر پر جمعیت این شهرستان ویژه
• جوکار
• سامن
• زنگنه
• طجر سامن
• جوزان

روستاهای ملایر

از روستاهای جاده همدان به ملایر.

ملایر دارای دویست و بیست روستا می‌باشد که از روستاهای شهرستان ملایر می‌توان از این روستاها نام برد:

دانلود نقشه روستاهای ملایر(بخش مرکزی-جوکار-سامن و زند)

• آبدر
• آورزمان (اِورزمُن)
• اُردکلو
• اَرگِس سفلی (ارگس دامُن)
• ارگس علیا
• ازناو(اِزنِو)
• ازناوله (اِزنِولَه)
• ازندریان(اَزَندَریُن)
• الفاوُت(اَلفِوت)
• امیرالامرا(امیرامیرا)
• انوج
• ایرانه
• بابارییس (باوارِیس)
• بابلقانی
• بلَرتو(بلَرتی)
• بورکی
• بیدکُرپه (بیدکُرپَه)
• بیغش
• پری
• پریدر
• پیرسواران(پیر سارُن)
• پیرشاهوردی(پیلَه شَوَردی)
• پیرمشان(پیرمِشُن)
• پیهان (پیون)
• تجر (طجر)
• توجغاز (توجیغاز)
• توسک سفلی (خر دزان)
• جوزان(جِوزُن)(تل آباد)
• چَرّا
• چزّان(چزّون)
• حاجی خدر
• حاجی‌آباد
• حرم‌آباد (حَرَم آواد)
• حسین آباد شاملو(حسین آوادِ شاملو)
• حسین آباد ناظم(حسین آوادِ ناظم)
• دارچَم
• داویجان(دِوُن)
• دایلر
• دره گرگگُلدَرّه
• دشت‌آباد
• ده‌شاکر
• دهلَق
• دهنو
• دهنو آورزمان
• رحمان‌آباد
• زمان‌آباد
• زنگنه
• زیرابیه
• سراب
• سنگ سفید ننج
• سلطان‌آباد (سلطان آواد)
• سلطانیه
• شریف‌آبادی
• شوشاب(شوشِو)
• شیرین‌آباد
• ضرب علی(قلعه نقد علی)
• علمدار
• علی آباد دمق(علی آوادِ دَمَق)
• قشلاق پیرحیاتی
• قپان بری (قَپُن بَری)
• قلعه باباخان
• قلعه خلیفه(قِلا خلیفه)
• قلعه رفیع (قِلارفیع)
• قوزان(قوزُن)
• کرتیل‌آباد
• کردخورد
• کرکان(کَرکُن)
• کساوند
• کِسب
• کمازان
• کمری
• کوسج خلیل
• کهکدان (کِی کَدُن)
• گلابدره
• گَماسا
• گل گل
• گنبد
• گوجک
• گوراب(جوراب - گورِو)
• گوشه کمازان
• مانیزان(مانی زُن)
• مالیچه
• مبارک‌آباد(مارکاواد)
• مَرویل
• مَنگاوی
• مهرآباد
• می‌آباد(مِیوا)
• میانزولان(میزلون)
• میرزابره
• میشن (میشین)
• نازول
• نازول
• نامیله
• نمازگاه
• نَنَّج
• نهندر یا قلعه طاق
• ورچق(وَرچَه)
• ونّایی (ونّو)
• هزار جریب (هزار جیریب)
• یونس

کشاورزی و دامپروری

بیشتر جمعیت شهرستان ملایر به کار کشاورزی اشتغال دارند. نوع کشت آبی و دیم است. مهمترین محصولات کشاورزی در ملایر عبارتند از گندم، جو، بنشن، تره‌بار و چغندر قند. فراورده‌های باغی نیز عبارتند از انگور، بادام، گردو، آلبالو، زردآلو و سیب که بعضی به صورت تازه و بعضی (از جمله انگور و زردآلو) به صورت خشکبار صادر می‌گردد.

انگور مهمترین محصول ملایر محسوب می‌شود که بدلیل نیاز کم به آب بهترین میوه ای است که در این شهر پرورش میابد. از آن فراورده‌های متنوعی چون شیره انگور، باسلق کشمکش تهیه می‌گردد. کشمکش ملایر علاوه بر استان‌های دیگر به خارج از کشور به ویژه به اروپا صادر می‌شود. دامپروری نیز از مشاغل مهم ساکنان ملایر به شمار می‌رود که بیشتر به صورت سنتی وجود داشته و در روستاها به صورت پرورش گوسفند، بز، گاو و گوساله رایج است.

همچنین شیر گاوداری‌ها به کارخانه شیر پاستوریزه همدان حمل می‌شوند. بعضی از اقلام فراورده‌های دامی به خصوص روغن، پنیر و کشک از صادرات مهم این شهرستان به شمار می‌آیند. از دیگر فعالیت‌های مهم در این زمینه، پرورش طیور است که گوشت آن به استان‌های خوزستان، لرستان و شهر همدان صادر می‌شود.

جاذبه های دیدنی

ارگ باستانی نوشیجان

محوطه تاریخی نوشیجان در حدود ۶۰ کیلومتری جنوب همدان و ۲۰ کیلومتری شمال غرب ملایر بر فراز تپه‌ای طبیعی به ارتفاع تقریبی ۳۷ متر قرار گرفته است.

عناصر این مجموعه به عنوان نخستین الگوهای معماری ایرانی در فلات قاره ایران از منحصربه‌فردترین و ارزشمندترین آثار موجود در کشور محسوب می‌گردد.

این اثر تاریخی که ابتدا به صورت تپه‌ای باستانی بود از سال ۱۳۴۶ مورد کاوش‌های باستان‌شناسی قرار گرفت و در نتیجه ۶ فصل کاوش صورت گرفته، ۳ دوره تاریخی در آن شناسایی شد.

آرامگاه بابا حسین

در فاصله ۵۵ کیلومتری غرب ملایر و ۱۲ کیلومتری شرق مرکز دهستان سفید کوه (انوچ) در دامنه باغات روستای سیاه کمر، بنای برج‌مانندی خودنمایی می‌کند که به مقبره بابا حسین (یا ددحسین) معروف است.

این مکان، آرامگاه یکی از پیامبران بنی‌اسرائیل، حضرت یوشع بن نوح است که در گذشته مورد توجه یهودیان ساکن در منطقه بوده است. مقبره بابا حسین در سال ۱۳۷۹ به شماره ۲۷۱۱ در فهرست آاثار ملی ایران به ثبت رسیده است. تالاب فصلی آقا گل

تالاب فصلی و طبیعی آقا گل در حد فاصل استان مرکزی وهمدان در یک کیلومتری جنوب شرقی روستای کرد خور (اسلام آباد) قرار دارد که از بخش جوکار قابل دسترسی است. آب این تالاب از حوضه رودخانه قره چای در دشت کمیجان تأ مین می‌شود.

وسعت آن در حدود ۶۰۰ هکتار می‌باشد و عمق آن از ۱ تا ۶ متر متغیر است و در مسیر مهاجرت پرندگان شمالی که از روسیه، قفقاز و شبه جزیره اسکاندیناوی جذب این تالاب می‌شود قرار دارد که عمده آنها از اردک،غاز، فلامینگو، مرغ باران، حواصیل و... هستند.

کوه یزدگرد، آخرین پناهگاه یزدگرد سوم

در ۱۰ کیلومتری جاده ملایر- بروجرد نیز کوهی به نام کوه یزدگرد که آثار قلعه ای مخروبه بر آن هنوز باقی است، وجود دارد که در این خصوص در تاریخ آمده است یزدگرد سوم آخرین شاه ساسانی هنگامی که از اعراب در مداین شکست خورد برای تجدید قوا و جمع آوری لشکر به حوالی نهاوند گریخت. از آنجا که ملایر در آن زمان یکی از نواحی نهاوند بوده این نام گذاری بی حکمت نبوده و این مکان آخرین پناهگاه یزدگرد سوم بوده است.

برج سامن بلندترین بنای خشتی ملایر

این برج خشتی و گلی، در محله چال خانقلی شهر سامن از توابع شهرستان ملایر واقع شده است. قدمت آن به حدود ۷۰۰ سال قبل می رسد و قطر پایه‌های آن در حدود ۱۵ متر است.

ارتفاع این برج در ابتدا در چهار طبقه بوده که در زمان جنگ جهانی اول در حمله روسها، طبقه بالایی آن با توپ تخریب شده است .

شهر زیرزمینی سامن این مجموعه سکونتگاهی در زیر معابر اصلی و منازل مسکونی در مرکز شهر سامن واقع شده است. این اثر باستانی تماماً در دل سنگ خارا (گرانیت) حفر شده و شامل معابر و تونل‌های ارتباطی است که به اتاق‌های متعددی منتهی می‌شود. در داخل این اتاق‌ها سکوهای یکپارچه‌ای از سنگ تراشیده شده که محل قرار دادن اجساد، اشیاء و یا لوازم زندگی بوده است.

قلعه سلیمان خان بوربور قلعه سلیمان خان بوربور دارای مساحتی حدود یک هکتار است. زمان ساخت آن مشخص نیست اما از کتیبه‌های داخل روستا قدمت آن به ۱۲۸۵ قمری بر می‌گردد که مربوط به اوایل حکومت قاجار است. این قلعه دارای ۱۰ برج است که هریک از دیگری ۴۵ متر فاصله دارند.

سوغات ملایر

قالی، کشمش(مانیزان)، شیره انگور(مانیزان)، باسلق(مانیزان)، سجوق، سبزه(جوزان)، وفتیروگردو گماسا_ مویز، عسل و کلوچه(کلوا)، خیارشور(سامن)، آلو بخارا و لواشک (طجر) مبل و منبت کاری سوغات شهرستان ملایر هستند. شیره انگور این شهرستان به دلیل داشتن تاکستانهای انگور فراوان، از شهرت زیادی برخوردار است. درباره روستاهای ملایر همین بس که روستای ننج یکی از قدیمی ترین روستاهای این شهرستان است به طوری که در نقشه‌های قدیم ایران تنها و تنها نام این روستا دیده می‌شود و طبق گفته‌های اهالی این روستا از چندین روستا دورتر برای خرید مایحتاج زندگی خود به ننج می‌رفتند.

صنایع

ملایر همچنان جاذبه یک شهر صنعتی را دارست. قرار گرفتن در شاهراه مواصلاتی و داشتن دانشگاه‌های متعدد در زمینه فنی و مهندسی و نیروی انسانی ماهر ملایر را دارای جاذبه صنعتی معرفی می‌کند همچنان که وجود ذوب آهن ملایر، لحیم سازی ، کیان کرد، تولید درب و پنجره پی وی سی، پتروشیمی،شهرک شیشه، کارخانه سیم و کابل، کارخانه سیمان نهاوند، کارخانه‌های بسته‌بندی و صادرات کشمش ، سبزه و صنایع بافتینه و...

و صنایع کوچک مهم در استان مانند چاپخانه پارسیان و..

و دارای معادن نقره سیلیس و اورانیوم و...

جستار وابسته

• سامن
• حسین آباد ناظم

منابع

اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران ۱۳۸۳، ص۱۹۱ ‎