ربنا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
«ربنا»
تک‌آهنگ از محمدرضا شجریان
پخش تیرماه ۱۳۵۸
قالب دستگاه سه‌گاه[۱]
سبک موسیقی سنتی ایرانی
www.rabanaa.ir

ربّنا یا ربّنای شجریان، یکی از آثار برجستهٔ محمدرضا شجریان و شامل ۴ دعا از آیات قرآن است که در دستگاه سه‌گاه خوانده شده و همه دعاهای آن با عبارت ربّنا آغاز می‌شوند. این اثر در تیرماه سال ۱۳۵۸[۲] ضبط شده و برای مدت ۳۰ سال، جزء برنامه‌های اصلی رادیو و تلویزیون ایران در ماه رمضان بوده‌است.[۳][۴]

بنا به گفتهٔ محمدرضا شجریان، انگیزهٔ اصلی وی از خواندن این دعا، تدریس آن به دو هنرجو بوده و این اثر در یکی از استودیوهای رادیو ایران ضبط شده‌است.[۳][۴] در سال ۱۳۸۷، زمزمه‌هایی در مورد ثبت این اثر در فهرست آثار ملی ایران به گوش می‌رسید[۲] و در ۱۹ اردیبهشت سال ۱۳۹۶ این اثر در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردید.

متن ربنا[ویرایش]

متن کامل آیه‌هایی که این دعاها از آن‌ها استخراج شده در ادامه آمده‌اند. در ربّنای شجریان، هر آیه از ابتدای ربّنا تا آخر آیه خوانده می‌شود.

  • ربّنای نخست:

﴿رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً ۚ إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ﴾(سورهٔ آل‌عمران-آیهٔ ۸)

باراِلها، دل‌های ما را به باطل میل مده پس از آنکه به حق هدایت فرمودی، و به ما از لطف خویش اجر کامل عطا فرما که همانا تویی بخشندهٔ بی‌منّت.

  • ربّنای دوم:

﴿إِنَّهُ كَانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ﴾(سورهٔ مؤمنون-آیهٔ ۱۰۹)

زیرا شمایید که چون طایفه‌ای از بندگان صالح من روی به من آورده و عرض می‌کردند باراِلها ما به تو ایمان آوردیم، تو از گناهان ما درگذر و در حق ما لطف و مهربانی فرما که تو بهترین مهربانان هستی.

  • ربّنای سوم:

﴿إِذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إِلَى الْكَهْفِ فَقَالُوا رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَهَيِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا﴾(سورهٔ کهف-آیهٔ ۱۰)

آنگاه که آن جوانان کهف (از بیم دشمن) در غار کوه پنهان شدند، از درگاه خدا خواستند: باراِلها تو در حق ما به لطف خاص خود رحمتی عطا فرما و بر ما وسیلهٔ رشد و هدایتی کامل مهیا ساز.

  • ربّنای چهارم:

﴿وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ﴾(سورهٔ بقره-آیهٔ ۲۵۰)

چون آن‌ها در میدان مبارزه جالوت و لشکریان او آمدند، از خدا خواستند که بار پروردگارا به ما صبر و استواری بخش و ما را ثابت قدم دار و ما را بر شکست کافران یاری فرما.

ویژگی‌های موسیقایی[ویرایش]

شجریان ربنا را در دستگاه سه‌گاه خوانده و با مرکب‌خوانی (مدولاسیون یا راه گردانی) سری به دستگاه‌ها و آوازهای دیگر ردیف موسیقی ایرانی از جمله آواز افشاری و گوشه عراق (صبا) می‌زند و سپس به سه‌گاه برمی‌گردد.[۵] ربنا در نواری که محمدرضا شجریان با نام به یاد پدر ضبط کرده، منتشر شده‌است.[۴]

در این اثر به خوبی می‌توان تأثیرات شیخ نصرالدین طوبار و شیخ طه الفشنی را مشاهده کرد. این اجرا تقریباً فاقد تحریر است و بجز چند نت، تماماً بوسیلهٔ غلت و ویبراسیون اجرا شده‌است. ربنای شجریان از ابتدا، روی نتهای سی بمل و سپس دو اوج می‌گیرد (روی خط حامل کلید سل) و در حوالی این نت‌ها گردش دارد و تا نت می بمل به بالاترین نت خود می‌رسد.

ماجرای شکایت شجریان از صدا و سیما[ویرایش]

پس از دهمین دورهٔ انتخابات ریاست جمهوری ایران، محمدرضا شجریان در نامه‌ای به عزت‌الله ضرغامی از وی خواست تا از پخش آثار او در صدا و سیما خودداری کند.[۶] دعای ربّنا با سفرهٔ افطار ایرانیان در ماه رمضان عجین شده‌است.[۷] بنابراین، شجریان هم پس از شکایت از صدا و سیما، به صورت خاص اجازهٔ پخش ربّنا و ادعیه (مثنوی افشاری) را به صدا و سیما داد[۸] ولی اعلام کرد که تا زمانی که وارونه نمایاندن واقعیت‌ها در صداوسیما صورت می‌پذیرد، به پخش سایر آثارش از شبکه‌های مختلف آن رضایت نخواهد داد.[۹] محمد حسین صوفی، معاون صدای صدا و سیمای ایران، در واکنش به این موضوع اعلام کرد که رادیو حتی در ماه رمضان هم ربّنا و ادعیهٔ محمدرضا شجریان را پخش نمی‌کند.[۸]

در تابستان ۱۳۸۹ و هم‌زمان با آغاز ماه رمضان، سازمان صدا و سیما پخش دعای ربنا با صدای محمدرضا شجریان را به‌طور کامل در تمام شبکه‌ها ممنوع کرد. این سازمان اعلام کرد که حتی از پخش آگهی‌های بازرگانی که معمولاً در ماه رمضان با نوای اذان یا دعا همراه است در صورتی که صدای ربنا زیر صدای آگهی قرار گرفته باشد ممانعت می‌کند.[۱۰]

نامه وزیر ارشاد به صدا و سیما و درخواست پخش ربنا[ویرایش]

در خرداد ۱۳۹۶، رضا صالحی امیری، وزیر ارشاد وقت، در نامه‌ای خطاب به رئیس سازمان صدا و سیما خواهان پخش مجدد ربنای شجریان در روزهای رمضان از تلویزیون شد.[۱۱]

در پاسخ به این نامه، محمد جواد لاریجانی به عنوان عضو شورای نظارت بر صدا و سیما، اعلام کرد که پخش ربنای شجریان از تلویزیون خلاف موازین شرعی تلاوت است. در بخشی از این نامه آمده‌است:[۱۱][۱۲][۱۳]

از آنجا که موضوع دفاع از ایشان یک مناقشه سیاسی شده‌است، لذا در تلاوت مذکور توجه به آیت تحت‌الشعاع قرار می‌گیرد و این امر خلاف موازین شرعی تلاوت است؛ لذا خواهشمند است که سایر قطعات آوازی آن هنرمند را مطرح فرمائید که اتفاقاً دارای ساختار موسیقایی مهمتری هم هستند. حتماً می‌دانید که تحت‌الشعاع قرار گرفتن توجه به آیات باهرات نسبت به مقارنات آنقدر مهم بوده که برخی از فقهای بزرگ، تلاوت ملحون را مورد شبهه قرار داده‌اند.

این نامه محمدجواد لاریجانی، واکنش‌های مختلفی را در پی داشت. حمیدرضا نوربخش در این‌باره به ایلنا گفت:[۱۱]

چطور کسی که در وادی کار قرآنی هیچ سابقه‌ای نداشته، به خودش اجازه می‌دهد این‌گونه جسورانه و با اعتماد به نفس دربارهٔ مقوله‌ای که اطلاعاتی در موردش ندارد، سخن بگوید؟ … سؤال من این است که آقای دکتر لاریجانی از کدام جایگاه کارشناسی دربارهٔ ربنای استاد شجریان صحبت می‌کند؟ ایشان استاد قرائت هستند؟ یا کارشناس قرآن؟ یا مفسر هستند؟ نکته آخر اینکه می‌خواهم به آقای دکتر محمدجواد لاریجانی بگویم با این قاعده‌ای که شما می‌گویید، اذان مرحوم موذن‌زاده اردبیلی نیز از نظر قواعد قرائت قرآن مشکل دارد. ایشان لطف کنند به صدا و سیما بگویند دیگر اذان موذن‌زاده اردبیلی را پخش نکنند. به دلیل اینکه اگر بخواهیم از نظر قواعد تجوید بررسی کنیم، اذانی که مرحوم استاد موذن‌زاده اردبیلی گفته‌اند اذان فارسی محسوب می‌شود و از لحن فارسی در آن استفاده شده و تجویدش هم متفاوت است.

به گفته نوربخش، یکی از بهترین قرائت‌ها در زمینه مناجات‌خوانی، همین ربنای شجریان است و مناجات‌خوانی با تلاوت قرآن تفاوت دارد و استاد شجریان آثاری در زمینه قرائت قرآن هم دارند که دکتر لاریجانی می‌توانند به آنها مراجعه کنند.[۱۴][۱۵]

همچنین عبدالحسین مختاباد در واکنش به غیرشرعی خواندن ربنای شجریان توسط محمدجواد لاریجانی، واکنش تندی از خود نشان داد و در کانال تلگرامی خود نوشت: «جناب لاریجانی، شما بهتراست به سیاست‌بازی خود بپردازید و در امور موسیقی دخالت نفرمایید… بزرگش نخوانند اهل خرد، که نام بزرگان به زشتی بَرَد.»[۱۶]

ربنای شجریان در دهه ۶۰ که حساسیت‌ها بر روی موسیقی بیشتر بود، بدون مشکل از تلویزیون ایران پخش می‌شد. به گفته محمد هاشمی که در فاصلهٔ سالهای ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۲ رئیس سازمان صدا و سیما بوده‌است، در این سالها در صورت وجود اشکالی شرعی در برنامه‌های تلویزیون ایران، روح‌الله خمینی تذکر می‌داد؛ ولی در مورد ربنا هیچ تذکری ندادند. به گفته وی رهبر وقت ایران، بارها ربنا را شنیده بود.[۱۱]

ربنای شجریان از نگاه دیگران[ویرایش]

«ربنا»، با صدای سعید حاتم‌زاده ورمزیار، به پیروی از شیوهٔ شجریان، ایجادشده برای انتشار تحت محتوای آزاد
  • راغب مصطفی غلوش از قاریان نامدار مصری که در سفرش به ایران ربنای شجریان را می‌شنود، نسخه ای از آن را برای الگو سازی در اختیار می‌گیرد اما پس از مدتی بیان می‌کند که خواندن ربنای شجریان کار هر خواننده ای نیست.[۱۷]
  • هوشنگ ابتهاج ربنا را اثری غیرزمینی و «شاهکار بزرگ شجریان» می‌داند و می‌گوید هیچ‌کس، حتی خود شجریان نمی‌تواند این‌طور بخواند.[۱۸]
  • کویتی‌پور، خواننده مطرح مذهبی، گفته‌است: «اگر کلام خدا عاشقانه خوانده شود و عاشقانه به آن گوش کنی، امکان ندارد تن و بدنت نلرزد. به‌خاطر ندارم زمانی را که «ربنا» ی استاد شجریان را شنیده باشم و از خود بی‌خود نشوم. ربنای ایشان، مثل بسیاری از آثار دیگرشان، جاودانه و جزئی از فرهنگ و هنر ماست.»[۱۹][۲۰]
  • سید علی خامنه‌ای (سال ۱۳۷۰): «... آن «ربّنا» هایی که شجریان خوانده و در ماه رمضان قبل از اذان مغرب می‌گذارند، یک کار هنری است؛ یک کارِ حالی نیست؛ مناسب نیست که بعد از اذان، کسی بخواهد آن‌طور چیزی را بگذارد؛ نه، بعد از اذان، به نظرم می‌رسد که همین صدای معمولیِ مسجدیِ ما بهتر و مناسب‌تر باشد.»[۲۱]

پانویس[ویرایش]

  1. محمد جواد لاریجانی: پخش ربنای شجریان خلاف موازین شرعی تلاوت است، بی‌بی‌سی فارسی
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «ربنای شجریان ثبت ملی شد». روزنامه شرق. ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۶.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «رمز ماندگاری یک مناجات در گفتگو با اهالی موسیقی؛ سی سال رمضان با ربنای شجریان». خبرگزاری ایسکانیوز. ۱۹ شهریور ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۴ مرداد ۱۳۸۸.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ «ربنا با صدای شجریان». وبگاه هارمونی‌تاک. دریافت‌شده در ۴ مرداد ۱۳۸۸.
  5. «در حاشیه توقیف یک دعا؛ ربنای شجریان، یک آواز ایرانی است». بی‌بی‌سی فارسی. ۱ شهریور ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۲۵ شهریور ۱۳۹۰.
  6. «شجریان بار دیگر رادیو و تلویزیون را از پخش آثارش منع کرد». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۶ خرداد ۱۳۸۸.
  7. «صوت: رمضان و سی سال ربنای شجریان». وبگاه رسمی خبرگزاری تابناک. ۱۱ شهریور ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۴ مرداد ۱۳۸۸.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ «ارادهٔ یک مدیر در برابر خواست مردم؛ رادیو «ربنا» ی شجریان را پخش نمی‌کند». وبگاه رسمی خبرگزاری تابناک. ۱۳ مرداد ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۴ مرداد ۱۳۸۸.
  9. «جزئیات شکایت شجریان از صدا و سیما و کیهان». وبگاه رسمی خبرگزاری تابناک. ۴ مرداد ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۴ مرداد ۱۳۸۸.
  10. «پخش ربنای استاد شجریان از صداوسیما ممنوع شد». پایگاه خبری فراکسیون خط امام مجلس شورای اسلامی (پارلمان‌نیوز). ۲۱ مرداد ۱۳۸۹. دریافت‌شده در ۱۴ مرداد ۱۳۸۹.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ «تلاوت غیرشرعی!». پیشخوان. روزنامه قانون. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۱۹.
  12. «محمد جواد لاریجانی: پخش ربنای شجریان خلاف موازین شرعی تلاوت است». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۱۹.
  13. «پاسخ محمدجواد لاریجانی به وزیر ارشاد؛ پخش ربنای شجریان خلاف موازین شرعی تلاوت است+متن نامه». ایلنا. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۱۹.
  14. «واکنش صریح نوربخش به نظر لاریجانی دربارهٔ ربنا». ایسنا. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۱۹.
  15. «انتقاد از خلاف شرع خواندن پخش ربنای شجریان». دویچه وله فارسی. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۱۹.
  16. «واکنش هنرمندان به نامه لاریجانی در مورد ربنا». پیشخوان. روزنامه بهار. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۱۹.
  17. «در حاشیه توقیف یک دعا؛ ربنای شجریان، یک آواز ایرانی است». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۱۹.
  18. «روایت هوشنگ ابتهاج از "ربنا"ی محمدرضا شجریان». ایلنا. دریافت‌شده در ۲۸ خرداد ۱۳۹۶.
  19. «غلام کویتی‌پور: ربنای شجریان جاودانه است، چه پخش شود و چه نه/ ای کاش انتقادپذیر باشیم و از ظلم تبرّی بجوییم». موسیقی ایرانیان. ۲۰۱۵-۰۵-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۰۶-۲۶.
  20. «یادداشت کویتی‌پور دربارهٔ «ربنا» ی شجریان: هروقت «ربنا» را می‌شنوم از خود بی‌خود می‌شوم». وبگاه قطره.
  21. «بیانات در دیدار اعضای گروه ویژه و گروه معارف اسلامی صدای جمهوری اسلامی ایران». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای. ۱۳ اسفند ۱۳۷۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۰۶-۲۷.

پیوند به بیرون[ویرایش]