شبه‌علم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از شبه علم)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

شبه‌علم (به انگلیسی: pseudoscience) به ادّعاها، باورها، یا کارهایی گفته می‌شود که به‌غلط با عنوان علم ارائه می‌شوند، ولی بر پایهٔ روش علمی نیستند. (همهٔ درمان‌های جایگزین[۱] خلقت گرایی و طراحی هوشمند،[۲][۳][۴][۵][۶] پیدایش بشقاب‌پرنده‌ها، طالع‌بینی، کف‌بینی، فال قهوه، ستاره‌بینی، و انرژی‌درمانی نمونه‌هایی از شبه‌علم هستند. شبه‌علم، خوراک نوشتاری بسیاری از مطبوعات عامه‌پسند موسوم به مجلات زرد را می‌سازد.

تاریخچه[ویرایش]

تاریخچه شبه‌علم مطالعه بر روی تئوری‌های شبه‌علمی در طول زمان است. شبه‌علم عقایدی است که خود را به جای علم معرفی می‌کنند، در حالی که معیارهای کافی برای علم واقعی بودن را ندارند.[۷][۸] تشخیص دادن میان علم و شبه‌علم گاهی اوقات بسیار سخت می‌باشد. یک پیشنهاد برای تمایز بین این دو، معیار جعلی است، که بیشتر به کارل پوپر فیلسوف مربوط می‌شود. در تاریخچه علم و شبه‌علم ممکن است تمایز بین این دو بسیار دشوار باشد، زیرا بعضی از علوم مشتقی از شبه‌علم‌ها هستند. به عنوان مثالی برای این دگرگونی می‌توان به علم شیمی اشاره کرد، که خاستگاه آن در مطالعات کیمیاگری شبه‌علم یا پیش‌علم ریشه دارد.

تنوع بسیار گستردهٔ شبه‌علم باعث سردرگمی بیشتر در تاریخچهٔ علم می‌گردد. ریشه برخی از شبه‌علوم امروزی همانند ستاره‌شناسی و طب سوزنی به قبل از عصر علمی برمی گردد. بقیه به عنوان بخشی از ایدئولوژی گسترش یافته‌اند، مانند لیسنکوئیسم یا پاسخی برای تهدیدات ایدئولوژی. مثالهایی برای این روند ایدئولوژی، به وجود آمدن علم و طراحی هوشمندانه است که در پاسخ به سیر تکاملی تئوری علمی گسترش یافته‌است.[۹]

تعاریف[ویرایش]

در گزارشی سینگر و بناسی (۱۹۸۱) اینگونه نوشتند که عقاید شبه‌علمی ریشه در حداقل یکی از منابع زیر دارند.[۱۰]

  • اشتباهات شناختی رایج از تجربیات شخصی
  • پوشش نادرست رسانه‌های جمعی.
  • عوامل اجتماعی فرهنگی.
  • آموزش علمی ضعیف یا نادرست.

یکی دیگر از مطالعات آمریکایی (ایو و دان، ۱۹۹۰) از یافته‌های سینگر و بناسی حمایت کرد و اعتقادات شبه‌علمی را به وسیلهٔ معلمان علوم انسانی و دبیرستان به دست آورد.[۱۱]

روانشناسی[ویرایش]

روانشناسی علم شبه تلاش می‌کند تا تفکر شبه‌علمی را با تفسیر کامل در ایجاد تمایز بین علم و شبه‌علم مورد بررسی قرار دهد.

سیاست‌ها، سلامت و آموزش و پرورش[ویرایش]

معانی سیاسی[ویرایش]

سرحد مشکلات بین علم و شبه‌علم باعث به وجود آمدن بحث در قلمرو علمی، فلسفی و سیاسی می‌شود. برای مثال ایمره لاکاتوس به حزب کومونیسمی هیئت حاکمه اتحاد جماهیر شوروی اشاره می‌کند، که اظهار به شبه‌علم بودن قوانین وراثت مندل داشت و از آن دفاع می‌کرد، که دانشمندانی شناخته شده همچون نیکولای وویلوف، به گولاگ فرستاده شده بودند که «تأسیس لیبرال غرب» انکار کننده آزادی بیان در موضوعاتی که به عنوان علوم شبه به‌شمار می‌آید، بود. مخصوصاً در مواردی که آنها علیه تجارب اجتماعی مبارزه می‌کنند.[۱۲]

زمانی که علم نتواند از ایدئولوژی تمیز گردد، دانشمندان اطلاعات غلطی را برای تبلیغ یا ترویج توجه به تبلیغ مشتبه می‌کنند. زمانی که سیاستمداران، روزنامه نگاران و نخبگان روشنفکر ملت، حقایق علمی را برای بهره‌مندی کوتاه مدت سیاسی تحریف می‌کنند، یا هنگامی که افراد قدرتمند از طریق علم و دانش، با یکدیگر مرتبط می‌شوند. این عقاید باعث کاهش نفوذ، اهمیت، کمال، و استقلال علم در جامعه می‌گردد.

معانی سلامت و آموزش و پرورش[ویرایش]

متمایز کردن علم از شبه‌علم ملزم به داشتن مفاهیم کاربردی در شاخه‌های سلامت و مراقبت، گواهی کارشناس، سیاست‌های زیست‌محیطی، و آموزش‌های علمی است. راه‌های درمانی با زنگار در مفاهیم علمی که در واقع آزمایش علمی غیر واقعی است و ممکن است برای بیماران، درمان کنندگان، بیمه کننده گان، تصمیم گیرندگان دولت و عموم مردم اتخاذ کردن تصمیم نادرست، ناکارآمد، پرهزینه و حتی خطرناک باشد.

تمیز علم از شبه‌علم[ویرایش]

فیلسوفان علم کوشش‌های فکری بسیاری کرده‌اند تا بتوانند معیاری برای تفکیک علم از شبه‌علم پیدا کنند. حتّیٰ راجع به این موضوع بحث کرده‌اند که آیا اساساً چنین معیاری وجود دارد یا نه؟[۱۳] یکی از اهداف رشتهٔ فلسفه علم، تشخیص نظریات و روش‌های علمی از روش‌های غیرعلمی است. برای نمونه برخی از نظریه‌پردازان در حوزهٔ فلسفهٔ علم مانند کارل پوپر بر این باورند که یکی از معیارهای تمیز علم از شبه‌علم، ابطال‌پذیری مدعیات مطرح شده‌است. گزاره‌های شبه‌علمی معمولاً ابطال‌ناپذیر هستند، در حالی که مدعاهای علمی ابطال‌پذیرند. ریشهٔ بسیاری از باورهای شبه‌علمی، برقراری اشتباه ربط‌های غیرمنطقی است و همچنین تلاش برای صورت‌بندی یک رابطهٔ علّت و معلول دروغین. مثلاً باور به ربط بین وقوع زلزله و پروژهٔ هارپ[۱۴]

نشانه‌های شبه‌علم[ویرایش]

پروفسور روبرت پارک ۷ نشانهٔ هشداردهنده برای شبه‌علم معرفی می‌کند که در ضمن به گفتهٔ وی می‌توان آن‌ها را در ادعاهای طب سنتی نیز یافت:[۱۵]

  • فرار به رسانه: اصحاب شبه‌علم، ادّعاهای خود را مستقیماً به رسانه‌های گروهی می‌برند. صحّت و سلامت علم، وابسته به آن است که هر کشف تازه، در ابتدا به همتایان عرضه و توسّط ایشان نقد شود. وجود ژورنال‌هایی دارای مرور همتا دقیقاً برآوردگار همین مقصود است. امّا اصحاب شبه‌علم این مرحله را دور می‌زنند و یافته‌ها و بافته‌های خود را مستقیماً به رسانه‌های عمومی می‌برند.
  • توطئه‌اندیشی: اصحاب شبه‌علم مدّعی هستند که بسیاری از نهادهای دارای قدرت و ثروت، در حمایت از علم رسمی و آکادمیک قرار گرفته‌اند و با توطئه و حق‌کشی مانع از ابراز وجود و ارائهٔ یافته‌های ایشان می‌شوند.
  • تکیه بر همهمه به جای پیام: شبه‌علم بر یافته‌های اتّفاقی که در اندازه‌گیری‌های علمی وجود دارند (و بهترین نمودار آن‌ها در پزشکی، اثر دارونما ست) تکیه می‌کنند و با ترفندهای آماری سعی می‌کنند که به جای پیام، همهمه را عمده‌سازی کنند و به نتیجه‌گیری‌های غیرمنطقی برسند. یافته‌های علمی ایشان مبتنی بر تغییرات تصادفی و یافته‌های مرزی «اتّفاقی» در مطالعه‌هاست.
  • تکیه بر تک‌نگاری تجربه‌های شخصی: نقل تجربه‌های شخصی به‌صورت تک‌نگاری ادعاها، راه زنده ماندن خرافات در عصر علم تجربی بوده‌است. از همین روست که می‌گویند: «کشف بزرگ علم تجربی نه واکسن بوده‌است و نه آنتی‌بیوتیک، بلکه کارآزمایی تصادفیِ دوسوکور بوده‌است!». درحالیکه علم پزشکی، از طریق شواهد و «داده‌ها» پیشرفت می‌کند، نه از راه مدعیات ذهنی و فردی. شبه‌علم اما افرادی را می‌آورد تا جلوی ما بنشینند و بگویند که مدعیات آن‌ها را «شخصاً تجربه کرده‌اند».[۱۵]
  • تکیه بر قدیمی و باستانی بودن ادعا: اهالی شبه‌علم بر این مدعا تکیه می‌کنند که صدها و بلکه هزاران سال پیش، باور مورد ادعای ایشان رواج داشته و مورد تأیید بزرگانی بوده‌است و به درست یا غلط از شخصیت‌های قدیمی شهیر یا مورد احترام، برای تأیید خود نقل قول می‌آورند.
  • کار در انزواء: اصحاب شبه‌علم معمولاً در انزواء کار می‌کنند. شفافیت را برنمی‌تابند و یافته‌های خود را نیز معمولاً در مجامع و همایش‌ها و رسانه‌های ویژهٔ خودشان مطرح می‌کنند.
  • طرح کردن قوانین تازه برای طبیعت: اصحاب شبه‌علم برای آنکه یافته‌ها و مشاهده‌های ادعایی خود را توجیه کنند، «قوانین» تازه و بدیعی را برای طبیعت پیشنهاد می‌کنند.

علمی بودن[ویرایش]

راه دیگر تمیز علم از شبه‌علم وجود امکان راستی‌آزمایی آن است. به این معنا که یک استدلال، امکان بررسی نقّادانه را داشته باشد. برای نمونه، فرض کنید ادّعا می‌شود درون هر تخم‌مرغ، قورباغه‌ای وجود دارد، ولی اگر تلاشی برای مشاهدهٔ درون آن، چه از راه شکستنش و چه از راه اشعهٔ X انجام شود، قورباغه تغییر ماهیت می‌دهد. این مدّعا قابل بررسی و راستی‌آزمایی نبوده و به همین علّت علمی نیست. به همین سبب حتّیٰ برخی تاریخ را علم تلقّی نمی‌کنند، چرا که امکان راستی‌آزمایی دقیق آن وجود ندارد. البتّه در کنار آن تاریخ تحلیلی با بکارگیری شیوه‌های خاص خود، این مسئله را جبران می‌کند.[۱۶]

قابلیت تکرار[ویرایش]

راه دیگر بررسی علمی بودن یک پدیده، امکان تکرار آن است. برای نمونه وقتی دربارهٔ مسئله‌ای ادّعایی صورت می‌گیرد، صرف نظر از دقّتی که برای رخ دادن آن صرف شده، باید بتوان مجدّداً به نتایج نسبتاً ثابتی رسید.[۱۶]

جستارهای وابسته[ویرایش]

مفاهیم مرتبط[ویرایش]

عبارات مشابه[ویرایش]

دیگر جستارها[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Research, Center for Drug Evaluation and. "Medication Health Fraud - Alternative Medicine Fraud". Retrieved 2017-07-28.
  2. ASSOC, BERNAN (2008-01-30). Parliamentary Assembly, Working Papers: 2007 Ordinary Session (Third Part) 25-29 June 2007. Council of Europe. ISBN 9789287162908.
  3. manson, joseph. "Intelligent design is pseudoscience". Archived from the original on 15 May 2014. Retrieved 2017-07-28.
  4. «Overview of the Nature of Intelligent Design as a Pseudoscience». 2007 AAS/AAPT Joint Meeting, American Astronomical Society Meeting 209, id.174.01; Bulletin of the American Astronomical Society, Vol. 38, p.1152. American Astronomical Society. 12/2006. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  5. Simanek، Donald E. «Intelligent Design Creationism: Fraudulent Science». دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۷-۲۸.
  6. «Intelligent Design is NOT Science». دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۰۷-۲۸.
  7. "Pseudoscientific". Oxford American Dictionary. Oxford English Dictionary. Pseudoscientific – pretending to be scientific, falsely represented as being scientific
  8. "Pseudoscience". The Skeptic's Dictionary. Archived from the original on 2009-02-01.
  9. Greener M (December 2007). "Taking on creationism. Which arguments and evidence counter pseudoscience?". EMBO Reports. 8 (12): 1107–9. doi:10.1038/sj.embor.7401131. PMC 2267227. PMID 18059309.
  10. Singer B, Benassi VA (January–February 1981). "Occult beliefs: Media distortions, social uncertainty, and deficiencies of human reasoning seem to be at the basis of occult beliefs". American Scientist. 69 (1): 49–55. JSTOR 27850247.
  11. Eve RA, Dunn D (January 1990). "Psychic powers, astrology & creationism in the classroom? Evidence of pseudoscientific beliefs among high school biology & life science teachers" (PDF). The American Biology Teacher. 52 (1): 10–21. doi:10.2307/4449018. Archived (PDF) from the original on 2017-10-13.
  12. Devilly (2005)، ، ص.  439
  13. تفکیک علم از شبه‌علم چه فایده‌ای دارد؟| عرفان کسرایی| مجله دانستنیها
  14. «چطور می‌توانیم علم را از شبه‌علم تشخیص بدهیم؟» (PDF). مجلهٔ دانستنیها. همشهری. هفتم بهمن ۱۳۹۶. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ http://www.salamatiran.com/NSite/FullStory/?Id=50819&Type=3
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ««شبه‌علم» چیست؟».
  • چیستی علم: درآمدی بر مکاتب علم‌شناسی فلسفی، آلن اف. چالمرز، ترجمهٔ سعید زیباکلام، انتشارات سمت، ۱۳۸۰
  • علم و نابخردی، انتشارات انجمن فیزیک ایران

پیوند به بیرون[ویرایش]