دامپزشکی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

دامپزشکی دانشی تجربی است که به شناخت، درمان و پیشگیری بیماریهای حیوانات به غیر از انسان (non-human animals) می‌پردازد. در این رشته همچنین به بیماریهای مشترک انسان و دام پرداخته می‌شود.

دامپزشکی دانشی کهن است و در ایران قدیم از دامپزشک به عنوان بیطار یاد می‌شده است. واژه انگلیسی دامپزشکی (veterinary) برای اولین بار توسط توماس براون در سال ۱۶۴۶ به کار گرفته شد.

دکتر تقی زاده جاهد متخصص جراحی و هوشبری دامپزشکی

تاریخچه[ویرایش]

دامپزشکی در جهان[ویرایش]

علم دامپزشکی با عبور انسان نخستین از حالت شکارچی به کشاورز متولد شد. همزمان با رواج اهلی کردن حیوانات، دامپزشکی اهمیت بیشتری یافت. در لوح حمورابی (۲۲۰۰ سال قبل از میلاد) ارزش کار فردی که به معالجه گاو وسایر حیوانات می‌پرداخته تعیین نموده‌است. بعد از سقوط امپراطوری روم و تا حدود قرن سیزدهم میلادی، اسناد کلی راجع به دامپزشکی وجود دارد. در قرون وسطی و اعراب اطلاعاتی را در مورد دامپزشکی از هند و ایران کسب نمودند. کلود بورگلا (۱۷۷۹ – ۱۷۰۲) مطالعات فراوانی بر روی اسب انجام داد و دائرةالمعارف جالبی راجع به آن به رشته تحریر در آورد.

بورگلا باهمکاری آلمبرت، مالشرب، ولتر، دیدرو و تورگو اولین مدرسه دامپزشکی را در شهر لیون فرانسه تاسیس نمودند. با موافقت لوئی پانزدهم، شورای دولتی پادشاهی قانون تاسیس مدارس دامپزشکی را در تاریخ ۴ اوت ۱۷۶۱ تصویب نمود و در تاریخ ۱۰ ژانویه ۱۷۶۲ اولین مدرسه دامپزشکی در دنیا افتتاح شد. در سال ۱۷۶۶ مدرسه دامپزشکی دیگری در مزون آلفورت (پاریس) تاسیس شد. سپس تا قبل از سال ۱۸۰۰ به طور متوالی مدارس دامپزشکی در وین، تورین، کپنهاک، پادوآ، هانور، لایپزیک، بولونیا، ناپل، برلین، مونیخ، میلان، لندن و مادرید تاسیس شدند. دامپزشکی همگام با پزشکی پیشرفت نموده و روشها و تکنیکهای مورد استفاده خود را بصورت مشترک با آن بدست آورده‌است. دامپزشکی در واقع در تقاطع راه پزشکی و کشاورزی قرار گرفته و در روابط میان انسان و حیوان نقش مهمی را ایفا می‌کند.

دانشجویان دامپزشکی آمریکایی در حال معاینه دندانهای یک اسب

دامپزشکی در ایران[ویرایش]

دامپزشکی کهن در ایران[ویرایش]

در سفرنامه فیثاغورث در مورد زرتشت و آئین او نکته جالبی وجود دارد و آن نکته این است که زرتشت از فن دامپزشکی و درمان حیوانات اطلاع داشته‌است که در کتاب اوستا می‌توان نکات متعددی درباره پرورش حیوانات و روش درمان بیماریهای دام مشاهده کرد.

در این کتاب برای اولین بار به طبقه‌بندی حیوانات برمی خوریم. مسئولیت پرورش و درمان بیماریهای حیواناتی چون اسب، گاو، گوسفند، شتر، سگ، و پرندگان به عهده دامپزشکان بوده‌است و دامپزشکان بدین جهت دارای مقامی ارجمند و با ارزش بوده‌اند.

علاوه بر این چون اسب در ارتش ایران باستان نقش بسیار ارزنده و مهمی داشته‌است، لذا دامپزشکانی که عهده دار تربیت و پرورش و همچنین درمان بیماریهای آنها بوده‌اند، دارای مقامی بسیار والا بوده‌اند. چنانکه رئیس اداره دامپزشکی ارتش در زمان داریوش دارای مقام سپهبدی و فرماندهی دسته سواره نظام بوده‌است. فن دامپزشکی در حدود ۵۰۰ سال بعد از میلاد مسیح در ایران به صورت علمی و کلاسیک در آمده‌است. باید توجه داشت هدف از تربیت مدرسه دامپزشکی در آن زمان درمان اسبان ارتش بوده‌است لذا احتیاج به داشتن افراد متخصص و کاردان زیاد بوده و دامپزشکان در آن زمان به نگارش کتبی تحت عناوین پرورش اسب، فن سوارکاری، درمان بعضی از بیماریهای غیر عفونی و عفونی و چگونگی استفاده از اسب در جنگ اقدام نموده‌اند.

مهمترین وظیفه دامپزشک درایران بعد از اسلام درمان و جلوگیری از بیماری اسبان بود که از دو جنبه جهاد و انجام فریضه حج اهمیت فوق‌العاده داشت. در ایران در تمام سده‌های بعد از اسلام دامپزشکی در مدارس و جایگاههای خاصی تدریس می‌شد.

دامپزشکی نوین در ایران[ویرایش]

در سال ۱۲۹۰ هجری شمسی که دولت ایران تصمیم گرفت تشکیلات ژاندارمری نوینی را پایه‌گذاری نماید از دولت سوئد عده‌ای کارشناس نظامی برای تأسیس ژاندارمری استخدام نمود که به همراه افسران سوئدی دو نفر دکتر دامپزشک نیز بودند این دو نفر افسر دامپزشک به اتفاق دامپزشکان اقدام به تأسیس مدرسه دامپزشکی برای تربیت کادر مورد احتیاج ارتش نمودند.

- در سال ۱۳۱۱ بنای دانشکده دامپزشکی ابتدا به صورت مدرسه و بعداً دانشکده گذارده شد. در ابتدای امر این دانشکده زیر نظر وزارت کشاورزی بود ولی بعد با اعزام تعداد قابل ملاحظه‌ای دانشجو به کشور فرانسه و مراجعت ایشان از وزارت کشاورزی منتزع گردید و ضمیمه دانشگاه تهران شد.

-در سال ۱۳۰۴ پس از همه گیری طاعون گاوی (اولین بار در سال ۱۲۹۵ همه گیری طاعون گاوی در شمال و مرکز ایران گزارش شده‌است) شیوع یافت و خسارات بسیاری را سبب شد و در نتیجه در وزارت کشاورزی اداره‌ای به نام سازمان دفع آفات حیوانی (که بعداً به صورت سازمان دامپزشکی درآمد) تأسیس گردید. این شعبه تحت نظارت مؤسسه پاستور (وابسته به وزارت فوائدعامه) با ۲۲نفر پرسنل شامل ۱۴ نفرکادر فنی و ۸ نفر کادر خدماتی تشکیل و مسئولیت آن به عهده مرحوم دکتر عبداله حامدی گذاشته شد.

- در سال ۱۳۰۵ مؤسسه پاستور شعبه دفع آفات حیوانی به وزارت فلاحت منتقل شد.

- در سال ۱۳۱۴ با توجه به ضرورت کنترل بیماریهای مهلک دامی و نظارت بهداشتی دام و فراورده‌های دامی قانون تفتیش صحی حیوانات به تصویب مجلس شورای ملی رسید و اداره کل دامپزشکی جایگزین مؤسسه دفع آفات حیوانی شد.

- در سال ۱۳۲۴ آئین‌نامه بازرسی مواد خوراکی مورد تصویب هیئت وزیران قرار گرفت و مسئولیت مهمی به دامپزشکی محول گردید.

- در سال ۱۳۲۵ بنابر مصوبه هیئت دولت، بنگاه کل امور دام شامل دو اداره کل دامپروری و دامپزشکی تشکیل گردید. به موجب این مصوبه ادارات دامپزشکی در استانها و شهرستانها بخشی از ادارات کشاورزی استان گردید.

- در سال ۱۳۲۶ اختیارات محدودی به دامپزشکی استانها داده شد به طوری که در هر اداره کشاورزی ۲ معاونت ایجاد شد. یکی از این معاونتها ویژه دامپزشکی در نظر گرفته شد. معاون دامپزشکی رئیس اداره دامپزشکی نیز بود و کلیه امور فنی و مالی در اختیار وی قرار داشت.

- درسال ۱۳۳۹ طی دستور وزیر کشاورزی کلیه ادارات دامپزشکی استانها مستقل و تحت نظارت مستقیم مدیر کل دامپزشکی کشور قرار گرفتند.

- بروز بیماری طاعون گاوی در سال ۱۳۴۸ و تلفات سنگین ناشی از آن و نقش حیاتی دامپزشکی در ریشه کنی آن و گسترش دامداریهای صنعتی در کشور، بازنگری در وظایف و تشکیلات دامپزشکی را اجتناب ناپذیر نمود.

- سرانجام با تلاش و پیگیری مسئولین در سال ۱۳۵۰ قانون سازمان دامپزشکی کشور مشتمل بر ۲۱ ماده و یک تبصره به تصویب مجلس شورای ملی و مجلس سنا رسید.

- در سال ۱۳۶۷ شبکه‌های دامپزشکی استانها دوباره تشکیل و زیر نظر سازمان مرکزی قرار گرفتند. بنا بر دستور وزیر کشاورزی بودجه مستقل به ادارات دامپزشکی استانها اختصاص یافت.

- در سال ۱۳۶۸ بنا بر تصویب مجلس شورای اسلامی، سازمان دامپزشکی کشور و شبکه هادر استانها از وزارت کشاورزی جدا و به وزارت جهاد سازندگی پیوست.

- در تشکیلات کنونی وزارت جهاد کشاورزی سازمان دامپزشکی کشور به عنوان سازمانی مستقل وابسته به آن وزارت شناخته شده و رئیس سازمان دامپزشکی کشور مستقیماً تحت نظارت وزیر به انجام وظیفه می‌پردازد. در استانها نیز ادارات کل دامپزشکی ودر شهرستانها شبکه دامپزشکی به طورعمودی زیر نظر سازمان مرکزی دامپزشکی وبه شکل افقی با سازمان جهاد کشاورزی و مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان مرتبط می‌باشد.

وضعیت دامپزشکی در ایران روند تحولات در قوانين و تشكيلات دامپزشكي برقراري‌ تشكيلات‌ نوين‌ دامپزشكي‌ در اغلب‌ کشورها به‌ واسطه‌ بروز همه‌گيريهاي‌ طاعون‌ گاوي‌ بوده‌است‌. بعنوان‌ نمونه‌، اداره‌ دامپزشكي‌ در فرانسه‌ در سال‌ 1815 به‌ واسطه‌ طاعون‌ گاوي‌ ايجاد شد. همچنين‌ در سوئد نيز پس‌ از بروز طاعون‌ گاوي‌ اداره‌ دامپزشكي‌ در سال‌ 1824 تاسيس‌ گرديد. در انگلستان‌ نيز همين‌ بيماري‌ باعث‌ گرديد كه‌ در سال‌ 1878 اداره‌ دامپزشكي‌ ايجاد گردد. دليل‌ ايجاد اداره‌ دامپزشكي‌ در ژاپن‌ هم‌ در سال‌ 1896 طاعون‌ گاوي‌ بوده‌ است‌. ايران‌ نيز از اين‌ قاعده‌ غالب‌ مستثني‌ نبوده‌ و بروز طاعون‌ گاوي‌ موجب‌ ايجاد تشكيلات‌ آموزشي‌ و اجرائي‌ دامپزشكي‌ نوين‌ آن‌ شده‌ است‌. در جريان‌ جنگ‌ جهاني‌ اول‌ در سال‌ 1295 ش‌ / 1916 م‌ ، طاعون‌ گاوي‌ به‌ ايران‌ سرايت‌ كرد و نواحي‌ شمالي‌ و مركزي‌ كشور را فراگرفت‌ و خسارتهاي‌ فراواني‌ وارد نمود. در اواخر سال‌ 1302 و اوايل‌ 1303 نيز همه‌گيري‌ طاعون‌ گاوي‌ در اردبيل‌ و همدان‌ ظاهر شد و سرانجام‌ به‌ تهران‌ رسيد و چون‌ به‌غير از انستيتو پاستور تشكيلات‌ منسجم‌ پزشكي‌ و دامپزشكي‌ در كشور وجود نداشت‌، ناچار به‌ اين‌ موسسه‌ مراجعه‌ و پس‌ از بررسي‌ بيماري‌، طاعون‌ گاوي‌ تشخيص‌ داده‌ شد. در اواسط‌ سال‌ 1303 در وزارت‌ فوائد عامه‌ اداره‌ كوچكي‌ به‌ نام‌ فلاحت‌ وجود داشت‌ و معاون‌ وزارتخانه‌ آقاي‌ مصطفي‌ قلي‌خان‌ بيات‌ مبارزه‌ با طاعون‌ گاوي‌ را سرلوحه‌ اقدامات‌ خود قرار داد. در اين‌ زمان‌ يادداشت‌ كميته‌ بهداشت‌ مجمع‌ دولتهاي‌ متفقه‌ به‌ ايران‌ واصل‌ و در آن‌ ذكر شده‌ بود كه‌ براي‌ مبارزه‌ با بيماريهاي‌ دامي‌ هريك‌ از دولتهاي‌ عضو بايد اداره‌ مخصوص‌ دامپزشكي‌ داشته‌ باشند. از يك‌ طرف‌ گسترش‌ طاعون‌ گاوي‌ و از طرف‌ ديگر اين‌ تذكر سبب‌ شد تا قانون‌ تشكيل‌ اداره‌ دفع‌ آفات‌ حيواني‌ در دي‌ ماه‌ سال‌ 1303 به‌ تصويب‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ برسد. قانون‌ دفع‌ آفات‌ حيواني و سرم‌سازي‌ ماده‌ واحده‌ : «مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ به‌ دولت‌ اجازه‌ مي‌دهد كه‌ شعبه‌ مخصوص‌ به‌ نام‌ دفع‌ آفات‌ حيواني‌ و سرم‌سازي‌ تحت‌ نظارت‌ مؤسسه‌ پاستور تأسيس‌ نمايد» شعبه‌ دفع‌ آفات‌ حيواني‌ با بيست‌ و دو نفر پرسنل‌ شروع‌ به‌ فعاليت‌ نمود كه‌ از اين‌ تعداد 14 نفر كادر فني‌ و 8 نفر بعنوان‌ خدماتي‌ و راننده‌ بودند. در بهمن‌ماه‌ سال‌ 1303 بودجه‌اي‌ به‌ مبلغ‌ سي‌هزار تومان‌ جهت‌ تاسيس‌ مؤسسه‌ دفع‌ آفات‌ حيواني‌ به‌ تصويب‌ مجلس‌ رسيد و در اوايل‌ 1304 اين‌ مبلغ‌ دريافت‌ شد، ولي‌ بعلت‌ عدم‌ كفايت‌ علاوه‌ بر مبلغ‌ قبلي‌ مبلغ‌ بيست‌ هزار تومان‌ ديگر تخصيص‌ داده‌ شد. مسئوليت‌ اداره‌ دفع‌ آفات‌ حيواني‌ به‌عهده‌ دكتر عبدالله‌ حامدي‌ گذاشته‌ شد و ايشان‌ از مبلغ‌هاي زياد شده‌ پانزده‌ هزار تومان‌ صرف‌ خريد ساختمان‌ و بنائي‌ مؤسسه‌ و تمركز آن‌ در حصارك‌، سيزده‌ هزار تومان‌ براي‌ خريد لوازم‌ مورد نياز آزمايشگاه‌ و مقداري‌ نيز براي‌ تشكيلات‌ در گيلان‌ و مازندران‌ مصرف‌ نمود و هفت‌ هزار تومان‌ نيز صرف‌ خريد سرم‌ از هندوستان‌ گرديد و همزمان‌ براي‌ توليد واكسن‌ در ايران‌ اقداماتي‌ شروع‌ شد. از آن‌ نظر كه‌ بودجه‌ مصوب‌ موسسه‌ دفع‌ آفات‌ حيواني‌ براي‌ مبارزه‌ با طاعون‌ گاوي‌ و همچنين‌ سياه‌زخم‌ كافي‌ نبود بنا به‌ پيشنهاد شماره‌ 4315 وزارت‌ فلاحت‌ ، هيئت‌ وزيران‌ در جلسه‌ 29 مرداد 1304 دريافت‌ بهاي‌ واكسن‌ يا سرم‌ را از متقاضيان‌ مجاز شمرد. از اوايل‌ 1305 موسسه‌ پاستور و دفع‌ آفات‌ حيواني‌ در وزارت‌ فوائد عامه‌ قرا رگرفتند و در ديماه‌ همان‌ سال‌ بنا بر تصويب‌ هيئت‌ وزيران‌ ، موسسه‌ پاستور رسماً به‌ وزارت‌ فلاحت‌ منتقل‌ شد، دكتر بهرامي‌ به‌عنوان‌ كفيل‌ مؤسسه‌ پاستور و دفع‌ آفات‌ حيواني‌ انتخاب‌ شد و دكتر حامدي‌ همچنان‌ بعنوان‌ متصدي‌ دفع‌ آفات‌ حيواني‌ باقي‌ ماند و بودجه‌ موسسه‌ به‌ مبلغ‌ هشتاد هزار تومان‌ پيشنهاد گرديد. شرح‌ وظايف‌ موسسه‌ دفع‌ آفات‌ حيواني‌ 1- جلوگيري‌ از امراض‌ حيوانات‌ كه‌ به‌ وسيله‌ علمي‌ در تمام‌ دنيا معمول‌ است‌. 2- تهيه‌ واكسن‌ و سرم‌ براي‌ تمام‌ امراض‌ كه‌ سرم‌ و واكسن‌ آنها كشف‌ شده‌ است‌. 3- مطالعه‌ امراض‌ نباتي‌ و شناختن‌ حشرات‌ مفيد و مضره‌ و به‌ دست‌ آوردن‌ طريقه‌ علمي‌ و عملي‌ براي‌ برانداختن‌ حشرات‌ موذيه‌ از قبيل‌ ملخ‌، سن‌ و غيره‌. 4- سعي‌ در ازدياد حيوانات‌ اهلي‌ و نباتات‌ مفيد از روي‌ قواعد علمي‌ 5- بسط‌ و توسعه‌ شعبات‌ موسسه‌ در تمام‌ ايالات‌ و ولايات‌ و توسعه‌ عمليات‌ خود در تمام‌ مملكت‌ بعد از دكتر حامدي‌، دكتر مرتضي‌ گلسرخي‌ كفالت‌ موسسه‌ را تا سال‌ 1307 بعهده‌ گرفت‌. در اين‌ سال‌ سرلشكر شيباني‌ به‌ وزارت‌ فلاحت‌ و فوائد عامه‌ منصوب‌ گرديد و مؤسسه‌ و شعبات‌ آن‌ را تعطيل‌ نمود، (اگر چه‌ علت‌ اين‌ تعطيلي‌ بوضوح‌ مشخص‌ نيست‌ ليكن‌ به‌ احتمال‌ قوي‌ پس‌ از فروكش‌ كردن‌ طاعون‌ گاوي‌، ايشان‌ نياز ظاهري‌ براي‌ وجود مؤسسه‌ احساس‌ نكرده‌ است‌) در سال‌ 1309 دكتر (لوئي‌ دلپي‌) دامپزشك‌ فرانسوي‌ استخدام‌ و وارد تهران‌ شد و مأمور ايجاد بنگاه‌ سرم‌ و واكسن‌ سازي‌ و تشكيل‌ اداره‌ دفع‌ آفات‌ حيواني‌ گرديد و پس‌ از تجديد بناي‌ حصارك‌ واحداث‌ آزمايشگاه‌ وتربيت‌ پرسنل‌ مورد نياز اداره‌ دفع‌ آفات‌ حيواني‌ در سال‌ 1311 مجدداً شروع‌ به‌ فعاليت‌ نمود، تا اينكه‌ براي‌ تسريع‌ در انجام‌ امور مبارزه‌ با بيماريهاي‌ دامي‌ و ضمانت‌هاي‌ اجرائي‌ براي‌ انجام‌ آن‌ در 25 شهريور ماه‌ 1314 قانون‌ تفتيش‌ صحي‌ حيوانات‌ مشتمل‌ بر 9 ماده‌ به‌ شرح‌ ذيل‌ به‌تصويب‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ رسيد. قانون‌ تفتيش‌ صحي‌ حيوانات‌ بموجب‌ ماده‌ ششم‌ قانوني‌ كه‌ در جلسه‌ 23 بهمن‌ ماه‌ 1305 مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ به‌ تصويب‌ رسيده‌ بود به‌ وزارت‌ فلاحت‌ و تجارت‌ و فوائد عامه‌ اجازه‌ داده‌ شده‌ بود براي‌ جلوگيري‌ از امراض‌ ساريه‌ حيوانات‌ و ضدعفوني‌ كردن‌ پشم‌ و پوست‌ و غيره‌ نظامنامه‌ تهيه‌ و پس‌ از تصويب‌ هيئت‌ وزراء بموقع‌ اجرا گذارده‌ شود. تا سال‌ 1314 بموجب‌ نظامنامه‌هاي‌ وضع‌ شده‌ مؤسسه‌ دفع‌ آفات‌ حيواني‌ اقدام‌ نموده‌ و چون‌ لازم‌ بود قانوني‌ براي‌ تفتيش‌ صحي‌ حيوانات‌ برقرار شود لذا در جلسه‌ 25 شهريور 1314 قانوني‌ مشتمل‌ بر 9 ماده‌ از مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ بشرح‌ زير گذشت‌ : ماده‌ اول‌ - صاحبان‌ و مباشرين‌ و مستحفظين‌ اغنام‌ و احشام‌ موظفند به‌ محض‌ بروز مرض‌ مسري‌ بين‌ حيوانات‌ خود مراتب‌ را فوراً به‌ مامورين‌ تفتيش‌ صحي‌ حيواني‌ محل‌ خود و اگر نباشد به‌حكومت‌ - نظميه‌ - يا امنيه‌ همان‌ محل‌ - اطلاع‌ دهند. تبصره‌ - صورت‌ امراض‌ مسري‌ و علامات‌ آن‌ از طرف‌ اداره‌ كل‌ فلاحت‌ بوسيله‌ اعلان‌ به‌ اطلاع‌ عامه‌ خواهد رسيد.

ماده‌ دوم‌ - كليه‌ مستخدمين‌ دولت‌ به‌ محض‌ اطلاع‌ از وجود يا بروز مرض‌ مسري‌ حيواني‌ مكلفند فوراً به‌ نزديكترين‌ مامور تفتيش‌ صحي‌ حيواني‌ مراتب‌ را اطلاع‌ دهند.

ماده‌ سوم‌ - هر حيواني‌ كه‌ مبتلا يا مظنون‌ به‌ ابتلاي‌ يكي‌ از امراض‌ مسري‌ باشد بايد بدون‌ تاخير از ساير حيوانات‌ جدا و در محل‌ عليحده‌ نگاهداري‌ شود - ذبح‌ و باز كردن‌ جسد - حمل‌ و نقل‌ و فروش‌ و استعمال‌ گوشت‌ و پوست‌ و روده‌ و پشم‌ حيوان‌ مبتلاي‌ به‌ امراض‌ مسري‌ ممنوع‌ است‌. ماده‌ چهارم‌ - در موقع‌ بروز مرض‌ مسري‌ حيواني‌ رئيس‌ تفتيش‌ صحي‌ حيواني‌ حق‌ دارد مقررات‌ ذيل‌ را در منطقه‌اي‌ كه‌ مورد تهديد مرض‌ قرار گرفته‌ به‌ موقع‌ اجرا گذارد : جدا كردن‌ حيوانات‌ مريض‌ از سالم‌ . ممانعت‌ ورود يا عبور حيوانات‌ سالم‌ به‌ منطقه‌ آلوده‌ - تلقيح‌ حيواناتي‌ كه‌ مستعد قبول‌ مرض‌ مي‌باشند. كشتن‌ و دفن‌ كردن‌ حيوانات‌ مريض‌ - ضدعفوني‌ كردن‌ طويله‌ ها - اصطبلها - و كليه‌ اشيائي‌ كه‌ ممكن‌ است‌ موجب‌ انتقال‌ مرض‌ شوند. ماده‌ پنجم‌ - تهيه‌ دوا و مايه‌هائي‌ كه‌ تلقيح‌ آن‌ اجباري‌ است‌ و مخارج‌ ضدعفوني‌ كردن‌ مجاناً بعهده‌ اداره‌ كل‌ فلاحت‌ است‌. ماده‌ ششم‌ - مستخدمين‌ تفتيش‌ صحي‌ حيواني‌ اقلاً سه‌ ماه‌ يكمرتبه‌ طويله‌ها اماكن‌ مخصوصه‌ تربيت‌ حيوانات‌ - كارخانه‌هاي‌ مخصوص‌ تهيه‌ محصولات‌ حيواني‌ را معاينه‌ مي‌كنند. ماده‌ هفتم‌ - 1) به‌ گوشت‌ حيواناتي‌ كه‌ در مسلخ‌ سالم‌ تشخيص‌ داده‌ شوند مهر مخصوص‌ زده‌ مي‌شود مفتش‌ صحي‌ هر مسلخ‌ موظف‌ است‌ گوشتهاي‌ غيرسالم‌ را معدوم‌ يا بصورتي‌ در مي‌آورد كه‌ استفاده‌ از آن‌ براي‌ مصرف‌ ارتزاقي‌ مقدور نباشد. 2) اداره‌ تفتيش‌ صحي‌ محصولات‌ حيواني‌ موظف‌ است‌ موسسات‌ و كارخانجاتي‌ را كه‌ به‌ تهيه‌ مصنوعات‌ و محصولات‌ حيواني‌ اشتغال‌ دارند هميشه‌ تحت‌ تفتيش‌ صحي‌ قرا ردهند. 3) مؤسسات‌ مذكوره‌ در فوق‌ موظفند محصولات‌ خود را طبقه‌بندي‌ صحيح‌ نموده‌ بطوري‌ كه‌ اداره‌ كل‌ فلاحت‌ دستور مي‌دهد براي‌ صادرات‌ باربندي‌ نمايند. روي‌ لفاف‌ هر بسته‌ از محصولات‌ مزبور توسط‌ مامورين‌ صحي‌ حيواني‌ نمره‌گذاري‌ و ممهور خواهد شد. 4) اداره‌ كل‌ فلاحت‌ بايد براي‌ هر عدل‌ محصولي‌ كه‌ بترتيب‌ فوق‌ نمره‌گذاري‌ و مهر شده‌ باشد تصديق‌ نامه‌ صحي‌ مجاني‌ مطابق‌ نمونه‌ كه‌ بموجب‌ نظامنامه‌ معين‌ مي‌شود صادر نمايد. ماده‌ هشتم‌ - متخلفين‌ از مقررات‌ اين‌ قانون‌ محكوم‌ به‌ حبس‌ از يك‌ تا هشت‌ روز و يا جزاي‌ نقدي‌ از ده‌ تا پانصد ريال‌ خواهند گرديد. تبصره‌ - متخلفين‌ از ماده‌ يك‌ اين‌ قانون‌ در حكم‌ متخلفين‌ از دستورات‌ صحي‌ محسوب‌ و به‌ مجازات‌ خلافي‌ محكوم‌ خواهند شد. ماده‌ نهم‌ - تاريخ‌ اجراي‌ اين‌ قانون‌ را در هر يك‌ از ايالات‌ اداره‌ كل‌ فلاحت‌ تعيين‌ و اعلان‌ خواهدنمود اين‌ قانون‌ كه‌ مشتمل‌ بر (نه‌) ماده‌ است‌ در جلسه‌ بيست‌ و پنجم‌ شهريور ماه‌ يكهزار و سيصد و چهارده‌ شمسي‌ به‌ تصويب‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ رسيد. در سال‌ 1314 دكتر حامدي‌ به‌ رياست‌ دامپزشكي‌ كل‌ كشور منصوب‌ گرديد و مدرسه‌ عالي‌ بيطاري‌ و موسسه‌ حصارك‌ و دامپروري‌ حيدرآباد و كشتارگاه‌ نيز تحت‌ نظر اين‌ تشكيلات‌ قرار گرفت‌. در سال‌ 1316 دكتر حامدي‌ با حفظ‌ سمت‌ به‌ رياست‌ دانشكده‌ دامپزشكي‌ انتخاب‌ شد. لازم‌ به‌ توضيح‌ است‌ در سال‌ 1311 مدرسه‌ عالي‌ بيطاري‌ جهت‌ تربيت‌ پرسنل‌ متخصص‌ مورد نياز دامپزشكي‌ تحت‌ نظر تشكيلات‌ وزارت‌ جنگ‌ تأسيس‌ گرديد و در سال‌ 1314 به‌ كرج‌ منتقل‌ و از نظارت‌ ارتش‌ خارج‌ شد و همراه‌ با دانشكده‌ كشاورزي‌ تحت‌ نظر اداره‌ كل‌ فلاحت‌ قرار گرفت‌. به‌ نحوي‌ كه‌ در فوق‌ اشاره‌ شد به‌ تشكيلات‌ دامپزشكي‌ ملحق‌ گرديد. همچنين‌ فرهنگستان‌ ايران‌ در سال‌ 1316، لغت‌ دامپزشكي‌ را به‌ جاي‌ بيطاري‌ و دانشكده‌ رابه‌ جاي‌ مدرسه‌ عالي‌ وضع‌ نمود. در سال‌ 1318 بموجب‌ بخشنامه‌ وزارتي‌ شماره‌ 43497 مورخه‌ 28/12/1318 دامپزشكي‌ شهرستانها ضميمه‌ ادارات‌ كشاورزي‌ گرديد. اين‌ بخشنامه‌ اداري‌ كشمكش‌ و سرو صداي‌ زيادي‌ ايجاد و با مخالفت‌ دامپزشكي‌ كل‌ و ادارات‌ دامپزشكي‌ شهرستانها مواجه‌ و باعث‌ گرديد در بخشنامه‌ شماره‌ 1245 مورخه‌ 12/1/1319 توضيح‌ داده‌ شود كه‌ منظور از بخشنامه‌ مذكور تمركز كارها بوده‌ است‌ نه‌ تنزل‌ موقعيت‌ و مقام‌ دامپزشكي‌. در سال‌ 1319 سازمان‌ كل‌ كشاورزي‌ از طرف‌ رئيس‌ وقت‌ تنظيم‌ و مقام‌ مديريت‌ كل‌ فني‌ به‌ دكتر حامدي‌ تفويض‌ گرديد. و ادارات‌ كشاورزي‌ و دامپزشكي‌ توام‌ شده‌ استانها و شهرستانها از نظر فني‌ تحت‌ نظر وي‌ قرار گرفت‌. دكتر حامدي‌ در طي‌ اين‌ سالها كوشيد دامپزشكي‌ را بصورت‌ اوليه‌ برگرداند. ضمن‌ سلسله‌ بخشنامه‌هايي‌ استقلال‌ تعدادي‌ از استانها را تحصيل‌ و براي‌ ديگر استانها مقرراتي‌ وضع‌ گرديد كه‌ استقلال‌ كامل‌ دامپزشكي‌ را تأمين‌ مي‌نمود. در سال‌ 1319 بعلت‌ شيوع‌ و تلفات‌ بيماريي‌ مشمشه‌ و براي‌ مقابله‌ با اين‌ بيماري‌ آئين‌نامه‌مبارزه‌ با بيماري‌ مشمشه‌ مورد تصويب‌ هيئت‌ وزيران‌ قرار گرفت‌. دكتر رضا رستگار در سال‌ 1320 رياست‌ دامپزشكي‌ را عهده‌دار شد و دكتر حامدي‌ همچنان‌ رياست‌ دانشكده‌ را در درست‌ داشت‌ با فوت‌ دكتر حامدي‌ در سال‌ 1322 رياست‌ دانشكده‌ نيز به‌ دكتر رضا رستگار واگذار گرديد. در همين‌ سال‌ مؤسسه‌ سرم‌سازي‌ رازي‌ و دامپروري‌ حيدرآباد (بعلت‌ تشكيل‌ اداره‌ دامپروري‌) و در سال‌ 1323 دانشكده‌ دامپزشكي‌ از اداره‌ دامپزشكي‌ جدا گرديد. جدا شدن‌ دانشكده‌ دامپزشكي‌ از اداره‌ دامپزشكي‌ در ابتدا به‌منظور اعتلاي‌ سطح‌ علمي‌ دانشكده‌ و الحاق‌ به‌ دانشگاه‌ تهران‌ بود ولي‌ بعداً بعلت‌ دوگانگي‌ در مديريت‌ دانشكده‌ كه‌ برنامه‌ تحصيلات‌ وامتحانات‌ و امور علمي‌ دانشكده‌ در اختيار دانشگاه‌ تهران‌ بود و از نظر بودجه‌، مديريت‌ و تعيين‌ استادان‌ و كاركنان‌ تحت‌ نظر اداره‌ كل‌ كشاورزي‌ قرار داشت‌ اين‌ نابساماني‌ و آشفتگي‌ در ميان‌ استادان‌ و دانشجويان‌ سرانجام‌ در مهرماه‌ 1323 در كابينه‌ آقاي‌ ساعد مراغه‌اي‌ هيئت‌ دولت‌ با توجه‌ به‌ اهميت‌ حرفه‌ دامپزشكي‌ الحاق‌ دانشكده‌ دامپزشكي‌ به‌ دانشگاه‌ تهران‌ را تصويب‌ كرد. در سال‌ 1324 آئين‌ نامه‌ بازرسي‌ مواد خوراكي‌ به‌ تصويب‌ هيئت‌ وزيران‌ رسيد و مسئوليتهاي‌ مهمي‌ بعهده‌ دامپزشكي‌ محول‌ گرديد. در سال‌ 1325 بنا بر مصوبه‌ هيئت‌ دولت‌، بنگاه‌ كل‌ امور دام‌ تشكيل‌ شد كه‌ شامل‌ دو اداره‌ كل‌: دامپروري‌ و دامپزشكي‌ بود. بموجب‌ اين‌ مصوبه‌ اداره‌هاي‌ دامپزشكي‌ در استانها و شهرستانهاي‌ مستقل‌ غير از تهران‌ جزء اداره‌هاي‌ كشاورزي‌ استان‌ گرديد. با اين‌ مصوبه‌ مجدداً ارتباط‌ مستقيم‌ واحدهاي‌ استاني‌ با مركز دچار اختلال‌ گرديد و موجب‌ آشفتگي‌ و اعتراض‌ شد و به‌ همين‌ علت‌ در سال‌ 1326 مجدداً اختيارات‌ محدودي‌ به‌ دامپزشكي‌ استانها داده‌ شد ، بدين‌ ترتيب‌ كه‌ در هر اداره‌ كشاورزي‌ دو معاونت‌ ايجاد شد كه‌ يكي‌ از آنها مستقلاً و منحصراً براي‌ دامپزشكي‌ در نظر گرفته‌ شد. معاون‌ دامپزشكي‌ ، رئيس‌ اداره‌ دامپزشكي‌ نيز بود و امور فني‌ و مالي‌ در اختيار وي‌ قرار داشت‌. نهايتاً در سال‌ 1339 طي‌ دستور وزير كشاورزي‌ كليه‌ ادارات‌ دامپزشكي‌ استانها مستقل‌ شده‌ و تحت‌ نظر مستقيم‌ مديركل‌ دامپزشكي‌ كشور قرارگرفت‌. نگاهي‌ گذرا به‌ تركيب‌ پرسنل‌ دامپزشكي‌ در سال‌ 1340 جهت‌ مقايسه‌هاي‌ بعدي‌ خالي‌ از لطف‌ نيست‌. دكتر دامپزشك‌ 136 نفر كادر فني‌ غير از دكتر دامپزشك‌ 448 نفر كادر اداري‌ و پشتيباني‌ 275 نفر جمع ‌ 859 نفر

در سالهاي‌ بعد بسته‌ به‌ شرايط‌ بيماريها و خسارات‌ حاصله‌ و با استناد به‌ قانون‌ تفتيش‌ صحي‌ حيوانات‌ و نيز قانون‌ مبارزه‌ با آفات‌ حيواني‌، مقررات‌ و آئين‌نامه‌هاي‌ جديدي‌ وضع‌ شد.

در سال‌ 1346 آئين‌نامه‌هاي‌ ذيل‌ مورد تصويب‌ هيئت‌ دولت‌ قرار گرفت‌. 1-آئين‌نامه‌ ريشه‌كني‌ بيماري‌ سقط‌جنين‌ واگير گاو، گوسفند و بز 2-آئين‌نامه‌ ريشه‌كني‌ سل‌ گاوي‌ 3-آئين‌نامه‌ ورود و مصرف‌ داروهاي‌ دامپزشكي‌ در سالهاي‌ دهه‌ 40 احتمالاً بمنظور ايجاد ظرفيت‌ براي‌ ارتقاء تشكيلات‌ كشاورزي‌ استان‌ و نيز احتمالاً به‌ دليل‌ كاهش‌ خسارات‌ ناشي‌ از بيماريهاي‌ دامي‌و عدم‌ وجود بيماريهاي‌ مهلك‌، طبق‌ بخشنامه‌ وزارتي‌ اختيارات‌ ادارات‌ دامپزشكي‌ استانها محدود و ادارات‌ مذكور تحت‌ نظر ادارات‌ كل‌ كشاورزي‌ قرار گرفت‌. بروز بيماري‌ طاعون‌ گاوي‌ در سال‌ 1348 و تلفات‌ سنگين‌ ناشي‌ از آن‌ و نقش‌ حياتي‌ دامپزشكي‌ در ريشه‌كني‌ آن‌ و گسترش‌ دامداريهاي‌ صنعتي‌ در كشور بازنگري‌ وظايف‌ و تشكيلات‌ دامپزشكي‌ كشور را اجتناب‌ ناپذير نمود تا جايي‌ كه‌ سرانجام‌ با تلاش‌ مسئولين‌ در سال‌ 1350 قانون‌ سازمان‌ دامپزشكي كشور‌ مشتمل‌ بر 21 ماده‌ به‌ تصويب‌ مجلسين سنا و ‌ شوراي‌ ملي‌ رسيد و به‌ موجب‌ آن‌ سازمان‌ دامپزشكي كشور‌ وابسته‌ به‌ وزارت‌ كشاورزي‌ كه‌ داراي‌ ذيحساب‌ مستقل‌ بود بوجود آمد و جايگزين‌ اداره‌ كل‌ دامپزشكي‌ گرديد. با توجه‌ به‌ شرح‌ تفصيلي‌ روند تحولات‌ در قوانين‌ و تشكيلات‌، خلاصه‌ چگونگي‌ تشكيل‌ دامپزشكي‌ به‌ شرح‌ ذيل‌ ميباشد: 1303 تأسيس‌ شعبه‌ مخصوصي‌ به‌ نام‌ دفع‌ آفات‌ حيواني‌ و سرم‌سازي‌ تحت‌ نظارت‌ مؤسسه‌ پاستور بر اساس‌ به‌ مصوبه‌ ماده‌ واحده‌ در مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ - تعداد كاركنان‌ 22 نفر (14 نفر فني‌ - 8 نفر مستخدم‌ و راننده‌) اعتبار مصوب‌ سي‌هزار تومان‌. 1304 تخصيص‌ بيست‌ هزار تومان‌ اعتبار براي‌ توسعه‌ شعب‌ دفع‌ آفات‌ حيواني‌ به‌ وزارت‌ فوائد عامه‌. مصوبه‌ هيئت‌ وزيران‌ جهت‌ دريافت‌ بهاي‌ واكسن‌ يا سرم‌ از متقاضيان‌ بعلت‌ كمبود اعتبار لازم‌ براي‌ مبارزه‌ با اين‌ بيماريها 1305 قرار گرفتن‌ موسسه‌ پاستور و دفع‌ آفات‌ حيواني‌ زيرنظر وزارت‌ فوائد عامه‌ و در اواخر همان‌ سال‌ تحت‌ نظر وزارت‌ فلاحت‌. 1314 تصويب‌ قانون‌ تفتيش‌ صحي‌ حيوانات‌ مشتمل‌ بر 9 ماده‌ توسط‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ و تأسيس‌ اداره‌ دامپزشكي‌ كل‌ كشور، داير شدن‌ اداره‌ دامپزشكي‌ در مركز استان‌ها و شهرستانها تحت‌ نظر مستقيم‌ اداره‌ دامپزشكي‌ كل‌ كشور. 1319 شيوع‌ بيماري‌ مشمشه‌ و تصويب‌ آئين‌نامه‌ مبارزه‌ با اين‌ بيماري‌ توسط‌ هيئت‌ دولت‌ به‌ استناد قانون‌ تفتيش‌ صحي‌ حيوانات‌ 1325 مصوبه‌ هيئت‌ دولت‌ مبني‌ بر تشكيل‌ بنگاه‌ كل‌ امور دام‌ متشكل‌ از اداره‌ كل‌ دامپروري‌ و اداره‌ كل‌ دامپزشكي‌. قرار گرفتن‌ اداره‌ دامپزشكي‌ استان‌ در تشكيلات‌ اداره‌ كل‌ كشاورزي‌ و محدود شدن‌ اختيارات‌ آن‌ . 1326 دادن‌ اختيارات‌ محدود به‌ دامپزشكي‌ استانها و تعيين‌ رئيس‌ اداره‌ دامپزشكي‌ به‌ عنوان‌ معاون‌ اداره‌ كشاورزي‌ استان‌. 1339 قرار گرفتن‌ كليه‌ ادارات‌ دامپزشكي‌ استانها زيرنظر مستقيم‌ مديركل‌ دامپزشكي‌ بر اساس‌ بخشنامه‌ وزارتي‌. 1346 به‌ دليل‌ ضرورت‌ مبارزه‌ با بيماريها و به‌ استناد قانون‌ تفتيش‌ صحي‌ حيوانات‌ تصويب‌ آئين‌نامه‌هاي‌ ورود و مصرف‌ داروهاي‌ دامپزشكي‌، ريشه‌كني‌ سل‌ گاوي‌ و سقط‌ جنين‌ واگير دامي‌ توسط‌ هيئت‌ دولت‌. 1348 بروز بيماري‌ طاعون‌ گاوي‌ در سال‌ 1348 و تلفات‌ سنگين‌ ناشي‌ از آن‌ و نقش‌ حياتي‌ دامپزشكي‌ در مهار و ريشه‌كني‌ آن‌ و توجه‌ به‌ دامپزشكي‌ و بازنگري‌ تشكيلات‌ آن‌. 1350 تصويب‌ قانون‌ سازمان‌ دامپزشكي‌ مشتمل‌ بر 21 ماده‌ توسط‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌. به‌موجب‌ اين‌ قانون‌ سازمان‌ دامپزشكي‌ كشور با ذيحساب‌ مستقل‌ وابسته‌ به‌ وزارت‌ كشاورزي‌ جايگزين‌ اداره‌ كل‌ دامپزشكي‌ گرديد. 2-1351 تصويب‌ آئين‌نامه‌ اجرائي‌ ماده‌ 19 قانون‌ سازمان‌ دامپزشكي‌ كشور (اخذ پروانه‌ تأسيس‌ دامداري‌) و آئين‌نامه‌ اجرائي‌ ماده‌ 18 (بازرسي‌ و معاينه‌ بهداشتي‌ گوشت‌) توسط‌ هيئت‌ دولت‌. 1354 به‌ تصويب‌ رسيدن‌ تشكيلات‌ سازماني‌، سازمان‌ دامپزشكي‌ كشور توسط‌ سازمان‌ امور اداري‌ و استخدامي‌ كشور. 1361 تشكيل‌ مراكز خدمات‌ روستائي‌ و كاهش‌ ارتباط‌ مستقيم‌ بين‌ سازمان‌ مركزي‌ و ادارات‌ دامپزشكي‌ استانها. 1363 حذف‌ كدهاي‌ بودجه‌اي‌ دامپزشكي‌ استانها 1364 تصويب‌ آئين‌نامه‌ اجرائي‌ ماده‌ 14 قانون‌ سازمان‌ دامپزشكي‌ كشور (وصول‌ درآمد) توسط‌ هيئت‌ دولت‌ 1367 صدور بخشنامه‌ وزارتي‌ و تشكيل‌ شبكه‌هاي‌ دامپزشكي‌ استانها و برقراري‌ ارتباط‌ مستقيم‌ استانها با سازمان‌ مركزي‌ و داير شدن‌ مجدد كدهاي‌ بودجه‌اي‌ استان‌ها با تصويب‌ مجلس‌ شوراي‌ اسلامي‌. 1368 تصويب‌ قانون‌ تفكيك‌ وظايف‌ وزارتين‌ كشاورزي‌ و جهاد سازندگي‌ توسط‌ مجلس‌ شوراي‌ اسلامي‌، و قرار گرفتن‌ سازمان‌ دامپزشكي‌ تحت‌ نظر وزارت‌ جهاد سازندگي‌. 1372 شناخته‌ شدن‌ سازمان‌ دامپزشكي‌ كشور بعنوان‌ سازمان‌ مستقل‌ وابسته‌ در تشكيلات‌ وزارت‌ جهاد سازندگي‌ و انجام‌ وظيفه‌ رئيس‌ سازمان‌ مستقيماً تحت‌نظ وزير جهاد سازندگي‌. در استانها ادارات‌ كل‌ دامپزشكي‌ و در شهرستانها شبكه‌هاي‌ دامپزشكي‌، بطور عمودي‌ زير نظر سازمان‌ دامپزشكي‌ و بطور افقي‌ با سازمان‌ جهاد سازندگي‌ و مديريت‌ جهاد شهرستان‌ مرتبط‌ مي‌باشند. مصوب‌ شدن‌ تشكيلات‌ سازمان‌ دامپزشكي‌ توسط‌ سازمان‌ امور اداري‌ و استخدامي‌ كشور . 1373 تصويب‌ آئين‌نامه‌ كنترل‌ بهداشتي‌ تردد (بند د) ماده‌ 3 و بند (ب‌) ماده‌ 5 قانون‌ سازمان‌ دامپزشكي‌ و آئين‌نامه‌ اجرائي‌ ماده‌ 10 (صدور پروانه‌ بيمارستان‌، درمانگاه‌ و ...) توسط‌ هيئت‌ دولت‌. 1374 تصويب‌ قانون‌ وصول‌ برخي‌ از درآمدهاي‌ دولت‌ (درآمد حاصل‌ از اجراي‌ ماده‌ 14 سازمان‌ دامپزشكي‌) توسط‌ مجلس‌ شوراي‌ اسلامي‌ 1375 تصويب‌ تشكيلات‌ «تشكيل‌ شوراي‌ هماهنگي‌ مبارزه‌ با بيماريهاي‌ قابل‌ انتقال‌ بين‌ انسان‌ و دام‌» توسط‌ هيئت‌ دولت‌. 1379 ادغام وزارتخانه هاي جهاد سازندگي و كشاورزي و قرار گرفتن سازمان دامپزشكي كشور تحت نظر وزارت جهاد و كشاوري در سالهای اخیر دانشکده‌های متعددی با ایجاد رشته‌های تخصصی دامپزشکی به توسعه این رشته کمک فراوانی کرده‌اند. همچنین بخش خصوصی سرمایه‌گذاری مناسبی در زمینه امور درمانی به انجام رسانده‌است. در سال ۱۳۶۹ خورشیدی به دنبال تلاش برای اختصاص روزی به نام روز دامپزشکی دکتر حسن تاج بخش روز ۱۴ مهر را به یاد (گوش روز) که در ایران باستان روز مبارکی بوده پیشنهاد کردند که مورد موافقت همه قرار گرفته و تأئید شد. دانشکده‌های دامپزشکی ایران به دو دسته عمده سراسری و آزاد تقسیم‌بندی شده‌اند.[۱] دانشکده‌های دامپزشکی دانشگاه‌های سراسری شامل: تهران، شهرکرد، سمنان، تبریز، رازی کرمانشاه، مشهد، اهواز، باهنر کرمان، ارومیه، خرم‌آباد، شیراز و زابل می‌باشند. دانشکده‌های دامپزشکی دانشگاه‌های آزاد شامل واحدهای: تهران-علوم وتحقیقات، کرج، تیریز، شوشتر، شهرکرد، سنندج، کازرون، ارومیه، گرمسار، شبستر و بابل می‌باشند. بعضی از دوره‌های تخصصی این رشته در دانشگاه‌های سراسری تهران، تبریز، مشهد، اهواز، باهنر کرمان، ارومیه، شیراز، واحد آزاد اسلامی تهران-علوم وتحقیقات دایر است.

پیوند به بیرون[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «۱۴مهر ماه روز دامپزشکی». شبکه اینترنتی آفتاب، ۱۴ مهر ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۵. 

veterinary science. (۲۰۰۸). Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica.