طالع‌بینی

طالع‌بینی «به انگلیسی Divination» همان پیشبینی یا بهتر بگوییم پیشگویی آینده از روی حرکات ستاره ها و وضعیت ماه و خورشید است. طالع بینی یا اختر گویی که هزاران سال قدمت دارد علم ستاره خوانی و مطالعه کائنات است که البته از لحاظ علمی مورد تایید نیست و از نظر خیلی از مردم نیز خرافات است. امروز طالع بینی یا ستاره خوانی مورد تأیید مجامع علمی نیست، و بسیاری از مردم آن را خرافات و موهوم پرستی می‌دانند.

طالع بینی را می‌توان زیرمجموعه ستاره‌بینی دانست که معمولاً با توجه به تطبیق وضعیت سماوی با تولد فرد مربوط می‌شود؛ ولی طالع‌بینی اعداد، اسامی، رنگ (علاقه به رنگ خاص) و امور دیگر نیز گفته می‌شود.اما با این حال بعضی باور طالع را به ارواح اختصاص میدهند.

تاریخچه

هزاران سال پیش آسمان شب برای مردم نسبت به امروز اهمیت بسیار بیشتری داشت. آن‌ها نقوش درهم و برهم ستارگان را به عنوان تصویری از جهان زمینی می‌پنداشتند و نام اشیا، قهرمانان افسانه‌ای و بیش از هر چیز جانوران مورد علاقه و احترام خود را به این نقوش آسمانی می‌دادند. آن‌ها در گروه معینی از ستارگان درخشان نقش ثور (گاو)، حمل (بره)، حوت (ماهی) و جدی (بز) و بسیاری از صورت‌های دیگر را می‌دیدند.

علاوه بر آن‌ها به فرایندهایی که در آسمان نقش می‌گرفتند، قبل از هر چیز توجه می‌کردند: آن‌ها مشاهده می‌کردند که چگونه ماه به‌طور منظم و به تناوب تغییر شکل می‌دهد. آن‌ها این نکته را دریافتند که تعدادی از ستاره‌های درخشان متفاوت از اغلب ستارگان دیگر حرکت می‌کنند و آن‌ها را ستاره‌های مهاجر یا سیاره‌ها نامیدند؛ و آن‌ها با اشتیاق می‌خواستند بدانند که این بازی‌های آسمانی منحصربه‌فرد چه معنا و مفهومی برای آن‌ها می‌تواند داشته باشد. آیا خورشید، ماه و سیاره‌ها شاید خدایانی بودند، که در ارتفاعی غیرقابل دسترس و بالاتر از همه چیز این سو و آن سو می‌رفتند؟ یا این که خدایان به این طریق خواسته‌ها و اخطارهای خود را به آدمیان منتقل می‌کردند؟ بنابراین کم و بیش به این ترتیب بود که طالع بینی (اخترگویی یا تنجیم) به وجود آمد، علمی که در آن انسان بر اساس وضعیت ستارگان به ظاهر می‌تواند آینده را پیشگویی کند.

طالع‌بینی در بابل

آنچه ما امروز به عنوان طالع بینی (اخترگویی) یا علم ستاره خوانی می‌شناسیم و برحسب آن عمل می‌کنیم ریشه تاریخی اش به راهبان بابلی در دوران باستان باز می گردد.

طالع بینی در مصر

مصریان از خیلی خیلی قدیم رابطه قابل اعتمادی میان پدیده‌های آسمانی و فرایندهای زمینی یافته بودند: هنگامی که در تابستان ستاره نورانی سیروس (شعرای یمانی) برای نخستین بار در آسمان غروب ظاهر می‌شد، خیلی زود پس از آن رود نیل از بستر خود طغیان می‌کرد.

طالع‌بینی در یونان و روم

یونانیان و سپس رومیان دانش و آگاهی خود را در این باره از بابلی‌ها به دست آوردند و آن را توسعه دادند. ما امروزه هم سیاره‌های دستگاه خورشیدی را به نام خدایان روم باستان می‌نامیم (نام لاتین). اغلب خصوصیات سیاره‌ها برای نام‌گذاری آن‌ها تعیین‌کننده بود. رنگ قرمز رنگ خون است؛ بنابراین سیاره سرخ‌فام مریخ (Mars) به نام خدای جنگ نامیده شد. سیاره چالاک و سریع مهاجر آسمان، به نام سفیر خدایان، تیر (Mercury)، سیاره درخشان و زیبای زهره (Venus) به نام الهه عشق و باروری، سیاره درخشان آرام و موقر مشتری (Jupiter) به نام خدای خدایان روم، ژوپیتر نام گرفت.

طالع‌بینی در ایران

در ایران «فال‌گیری با عوامل و وسایل متعددی انجام می‌شد، از جمله ستارگان، کتاب، تاس (در رمل)، جداول و دوایر (در جفر)، استخوان شانۀ گوسفند (کتف)، کف دست آدمی (کف‌بینی)، گیاهان، جانوران و نخود»

برای نمونه، طالع‌بینان دربار ساسانی به خسروپرویز گفتند که پسری از تو زاده می‌شود که در بدنش علامت‌هایی دارد و این پسر کسی است که قلمرو تو را از بین می‌برد و به دست اقوام بیگانه می‌اندازد. خسروپرویز چون این علامت‌ها را در بدن یزدگرد سوم دید، دستور داد او را به اصطخر تبعید کنند تا پادشاه نشود. چند سال بعد، یزدگرد سوم بر تخت نشست و در همین زمان عرب‌ها به ایران حمله کردند و ایران را تسخیر کردند.

همین‌طور رستم فرخزاد، فرمانده بزرگ ارتش ساسانیان، که از علم اختربینی سررشته داشت، با دیدن وضعیت وخیم جبهه‌ها از دانش خود در باره صورت‌های فلکی استفاده کرد و خبر آن حقیقت تلخ را با رعایت نزاکت سیاسی در نامه‌ای خطاب به برادرش نوشت که آن سال سال بدی برای ساسانیان و ایران خواهد بود و همین‌طور نیز شد.

طالع بینی در فقه شیعه

مشهور فقهای شیعه بر این باورند که طالع بینی اگر زمینه ساز انکار قدرت خدا نشود و فساد انگیز نباشد، اشکال ندارد. در واقع اگر شخص با اعتقاد به خداوند و مؤثر حقیقی بودن او قائل به این‏گونه تأثیرات باشد و مشیت خداوند را در آن مؤثر بداند و به صورت جزمی و حتمی نسبت به آینده پیش‏بینی نکند، جایز میدانند.

تأثیرات طالع بینی

تمام تمدن‌های بزرگ قدیمی در آسیا، آفریقا، آمریکا منجم‌هایی، اغلب از فرقه راهبان و عالمان، در دربار و بارگاه خود داشتند که به‌طور مرتب فرایندهای آسمانی را مشاهده و نظاره می‌کردند، مشاهدات خود را در دفاتری ثبت می‌کردند و تلاش می‌کردند این فرایندها را تعبیر و تفسیر کنند. طالع بینان یا منجمان به پیشگویی سرنوشت شاهان یا قلمرو پادشاهی آنان می‌پرداختند. در همه جا حکمرانان تصمیم‌های خود را با توجه به رای و نظر منجمان دربار خود اتخاذ می‌کردند. برای نمونه آن‌ها مسائلی را ازقبیل این که چه موقع باید ازدواج کنند، یا به لشکرکشی و جنگ بپردازند یا به ساخت یک کشتی اقدام کنند، همیشه از منجمان خود می‌پرسیدند.

از حدود دو هزار سال پیش ستاره خوان‌ها یا طالع گویان به تعبیر و تفسیر آینده مردم عادی نیز پرداختند. آن‌ها برای این کار آنچه را اصطلاح «طالع نما» نامیده می‌شود، و در آن وضعیت سیاره‌ها در لحظه تولد شخص کشیده شده‌است، تهیه می‌کنند. یکی از طالع بینان معروف قدیمی «کلادیوس بطلمیوس» (تولد ۸۷، وفات ۱۶۸ میلادی) که در شهر اسکندریه (در مصر) زندگی می‌کرد، در سال ۱۵۰ میلادی آگاهی‌های طالع‌شناسی آن زمان خود را در کتابش به نام «تترابیبلوس» گردآوری کرد و انتشار داد که طالع بینی یا اخترگویی یا ستاره خوانی امروز هنوز هم بر اساس و مبنای این کتاب قرار دارد.

فال ابجد

فال ابجد یکی از شیوه‌های سنتی پیشگویی در فرهنگ ایرانی و جهان اسلام است که بر پایهٔ تبدیل حروف به مقادیر عددی (حساب‌الجُمَّل) و تفسیر نمادین آن‌ها عمل می‌کند. این روش در متون علوم غریبه و در کنار جَفر، رَمل و دیگر شیوه‌های پیشگویی غیرتجربی طبقه‌بندی می‌شود و در فرهنگ عامهٔ ایران نیز رواج داشته‌است.

ریشه‌شناسی و ارزش‌های ابجد

واژهٔ «ابجد» در اصل نام چهار حرف نخستینِ ترتیب قدیم حروف سامی است و در متون اسلامی به‌عنوان سیستم تبدیل حروف به اعداد به‌کار می‌رود. در این نظام، هر حرف دارای ارزش عددی مشخص است و محاسبات گوناگونی مانند «ابجد کبیر»، «ابجد صغیر» و «ابجد وسیط» در سنت علوم خفیه تعریف شده‌اند.

پیشینهٔ تاریخی

اسناد نسخه‌شناسی نشان می‌دهد که استفاده از محاسبات ابجد برای پیشگویی، از دوره‌های میانهٔ اسلامی در رساله‌های جَفر و علوم خفیه به‌چشم می‌خورد. در دوره‌های صفوی و قاجار، فال‌نامه‌ها و رساله‌های رموز حروف کاربرد ابجد را برای تعبیر اسامی، ازدواج، بخت و آینده‌گویی ثبت کرده‌اند. در پژوهش‌های مردم‌نگاری معاصر، فال ابجد نمونه‌ای از آیین‌های پیشگویی نمادین در میان گروه‌های مختلف فرهنگی معرفی می‌شود.

روش محاسبه در سنت‌های عامیانه

در شیو‌ه‌های عامیانه، نام فرد یا عبارت خاص ابتدا به ارزش عددی تبدیل و سپس جمع آن تفسیر می‌شود. در برخی متون سنتی، زوج و فرد بودن عدد نهایی یا تطبیق آن با جدول‌هایی خاص، مبنای تعبیر فال قرار می‌گیرد. تفاوت‌های میان «ابجد کبیر»، «صغیر» و «وسیط» نیز گاهی در فال‌نامه‌ها کاربرد داشته‌اند.

جایگاه در فرهنگ ایرانی

در مناطق مختلف ایران، فال ابجد بخشی از آیین‌های مشورتی، پیشگویی روزمره و گاه تصمیم‌گیری‌های نمادین بوده‌است. مردم‌نگاری‌های محلی از کاربرد آن در مراسم ازدواج، مشورت‌های خانوادگی و تعبیر روابط حکایت دارد؛ هرچند این کاربردها جنبهٔ آیینی-نمادین داشته و جایگاه تجربی یا علمی نداشته‌اند.

کاربردهای معاصر در فضای مجازی

با گسترش رسانه‌های دیجیتال، فال ابجد در برخی وب‌سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی به‌عنوان یکی از شیوه‌های پیشگویی عامه‌پسند معرفی می‌شود. برای نمونه، در برخی منابع اینترنتی، این روش برای «تعیین جنسیت با فال ابجد» به‌کار می‌رود که بیانگر حضور آن در فرهنگ دیجیتال معاصر است. این کاربرد فاقد پشتوانهٔ تاریخی و در زمرهٔ تفسیرهای مدرن و غیرمستند تلقی می‌شود.

نقد علمی

در علوم زیستی، جنسیت جنین بر پایهٔ ترکیب کروموزومی حاصل از لقاح مشخص می‌شود و هیچ شواهد آماری یا تجربی مبنی بر ارتباط محاسبات ابجد با پیش‌بینی جنسیت وجود ندارد. در روان‌شناسی شناختی نیز، استمرار باور به چنین روش‌هایی با پدیده‌هایی مانند «سوگیری تأییدی»، «اثر بارنوم» و «معنابخشی به الگوهای تصادفی» مرتبط دانسته می‌شود.

جایگاه ابجد در سنت عرفانی

در متون صوفیانه و فلسفی مانند آثار ابن‌عربی، سهروردی و اخوان‌الصفا، حروف و اعداد گاه دارای ارزش نمادین و کیهانی هستند. با این حال، این کاربرد عرفانی با «فال ابجد» در فرهنگ عامه تفاوت بنیادین دارد؛ در عرفان اسلامی، حروف ابزار تأویل رمزی‌اند، نه شیوه‌ای برای پیش‌بینی.

مقایسهٔ تطبیقی

سیستم‌های مشابهی در فرهنگ‌های دیگر نیز دیده می‌شود. در یهودیت، «جماتریا» و در سنت یونان، «ایسوپسفی» از تبدیل حروف به اعداد برای تفسیرهای رمزی استفاده می‌کنند. این شباهت‌ها نشان‌دهندهٔ گسترهٔ تاریخیِ «عددباوری» در سنت‌های باطنی و زبان‌محور است.

منابع

• برگرفته از کتاب رازهای ناشناخته اثر دکتر راینر کوته (مترجم بهروز بیضایی)