قمرالملوک وزیری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
قمرالملوک وزیری
Qamar-ol-Moluk Vaziri.jpg
قمرالملوک وزیری
اطلاعات پس‌زمینه
نام مستعار قمر
هزاردستان آواز ایران[۱]
تولد ۱۲۸۴
تاکستان، ایران Iran flag with emblem 1964-1979.png
ملیت ایرانی
مرگ ۱۴ مرداد، ۱۳۳۸
شمیران، ایران (۵۴ سال) Iran flag with emblem 1964-1979.png
مدفن: گورستان ظهیرالدوله، دربند
سبک‌(ها) موسیقی سنتی ایرانی
سال‌های فعالیت حدود ۳۰ سال
ناشرین کمپانی «هیز ماسترز ویس»
کمپانی «پولیفون» رادیو
این یکی از معروفترین عکس‌های بانو قمرالملوک وزیری در جوانی است که نیم‌تاج طلا بر سر دارد.

قمرالملوک وزیری‌زاده (۱۲۸۴ تاکستان - ۱۴ مرداد ۱۳۳۸ تهران) خواننده آوازهای سنتی ایران بود.

وی نخستین زن خواننده ایرانی بود که صدایش ضبط شد و نخستین زنی بود که در ایران بدون حجاب روی صحنه رفت. مهم‌ترین عامل موفقیت شتابنده او نیاز زمانه به نو شدن و دگرگونی بود. وی در نوع‌دوستی و بخشش افراط داشت، چنان‌که اواخر عمر خود را به تنگ‌دستی گذراند.[۲]

زندگی‌نامه[ویرایش]

قمرالملوک وزیری که نام شناس‌نامه‌ای‌اش پیش‌تر «قمرخانم سید حسین‌خان» بود، نخستین زن در دوران تاریخ معاصر ایران بود که بی‌حجاب به خوانندگی در حضور مردان پرداخت. از وی به عنوان پرآوازه‌ترین خواننده زن آوازهای سنتی ایران یاد می‌شود.[۳][۱]

در جلد نخست کتاب سیمای هنرمندان ایران که بیش از یکصد و سی صفحه از قمرالملوک نوشته است، به "نقل از جهان‌شاه صارمی در آدینه شمارهٔ ۳۷" آمده است: «قمر در ۱۲۸۴ شمسی در تاکستان قزوین چشم به جهان گشود. پدرش سید حسن چهار ماه قبل از تولد او درگذشته بود. از دامان مادرش که طوبی نام داشت بیش از هشت ماه بهره‌مند نشد و از هشت‌ماهگی تحت تکفل و سرپرستی مادربزرگش خیرالنساء ملقب به افتخارالذاکرین قرار گرفت».[۴] در هجده‌ماهگی مادرش به دلیل ابتلا به بیماری حصبه درگذشت و از این زمان تحت سرپرستی مادربزرگش که روضه‌خوان زنانه حرم ناصرالدین شاه بود قرار گرفت. او در جایی گفته‌است: «من مدیون تربیت اولیهٔ خودم هستم، چراکه همان پامنبری کردن‌ها به من جرئت خوانندگی داد.»

در جوانی پس از آشنایی با مرتضی نی‌داوود با ردیف موسیقی ملی آشنا شد و راهش را برای کسب تجربیات از استادان دیگر هموار ساخت. کار پیش‌رفت قمر در مدتی کوتاه به آن‌جا رسید که کمپانی «هیز ماسترز ویس» به‌خاطر ضبط صدای او دستگاه صفحه‌پرکنی به تهران آورد. بعد از آن کمپانی «پولیفون» هم آمد. به گفته ساسان سپنتا و امیرجاهد ۲۰۰ صفحه از قمر ضبط شده‌است.

قمر نخستین کنسرت خود را در سال ۱۳۰۳ در گراند هتل برگزار کرد. روز بعد نظمیه از او تعهد گرفت که بی‌حجاب کنسرت ندهد، زیرا در آن زمان، زنان بی‌چادر را در خیابان‌ها دست‌گیر می‌کردند و به کلانتری‌ها و بازداشت‌گاه‌ها می‌بردند. اما این اتفاق باعث ریختن ترس زنان از خوانندگی و ورود خوانندگان دیگری چون ملوک ضرابی و روح‌انگیز شد.[۵] قمر عواید کنسرت را به امور خیریه اختصاص داد. قمر در سفر خراسان در مشهد کنسرت داد و عواید آن را صرف آرامگاه فردوسی کرد. در همدان در سال ۱۳۱۰ کنسرت داد و ترانه‌هایی از عارف خواند. وقتی نیرالدوله والی خراسان چند گلدان نقره به او هدیه کرد، آن را به عارف پیشکش نمود، با این‌که عارف مورد غضب والی و دستگاه رضاشاه بود. در سال ۱۳۰۸ به نفع شیر و خورشید سرخ کنسرت داد و عواید آن به بچه‌های یتیم اختصاص داده شد. گشایش رادیو ایران در سال ۱۳۱۹ صدای قمر را به عموم مردم رساند.

قمر در پانزده‌سالگی به ازدواج یک صاحب‌منصب درآمد و پس از یک ماه طلاق گرفت. بعدها که سی‌ساله بود (۱۳۱۴)، به عقد امین‌التجار درآمد که این ازدواج هم دوام نیافت.[۱]

قمرالملوک وزیری در تاریخ ۱۴ مرداد ۱۳۳۸ در شمیران، براثر سکته مغزی درگذشت.[۶] وی در گورستان ظهیرالدوله بین امام‌زاده قاسم و تجریش شمیران به خاک سپرده شده‌است.

روابط با سیاست‌مداران[ویرایش]

او به‌خاطر داشتن صورتی زیبا با دولت‌مردان رابطه‌ای محکم داشت و اگرچه اهل سیاست نبود، مراوداتش با دولت‌مردان از او هنرمندی آگاه به مسائل سیاسی پدید آورده بود. شهرت قمر به جایی رسیده بود که او در مورد شرکت در مهمانی‌ها و جشن و سرورها خود تصمیم می‌گرفت و غالباً دعوت خانواده‌های تهی‌دست را بر پذیرش دعوت بزرگان ترجیح می‌داد و بارها جواهرات اهدایی بزرگان را پس فرستاد یا میان نیازمندان تقسیم کرد.

او در جریان برپایی جمهوری، صدای رسای خود را در اجرای مارش جمهوری عارف رها کرد و مورد تحسین روشن‌فکران قرار گرفت. مرغ سحر سروده ملک‌الشعرا بهار در صدر این ترانه‌هاست؛ ولی به‌محض آن که کشتنیان را سیاستی دگر آمد، رفتارشان با جمهوری‌خواهان عوض شد و عده زیادی گرفتار تعقیب و زندان شدند. شهرت قمر که آن هم آسان به دست نیامده بود او را از مکافات مصون نگاه داشت، ولی صفحات مارش جمهوری از بازار فروش بیرون ریخته شد و تا مدت‌ها هر جا صفحه مارش پیدا می‌شد کلی برای صاحبش دردسر می‌آفرید.[۷]

روابط با هنرمندان[ویرایش]

با وجود رقابت با ملوک ضرابی و روح‌انگیز، دوستی صمیمانه‌ای بین آنها وجود داشت. ملوک ضرابی دربارهٔ وی گفته است: «قمر زیاد من و امثال من را جدی نمی‌گرفت. خود را بالاتر از ما می‌شمرد. البته بالاتر هم بود. میان ما بیشتر رفاقت بود تا رقابت».

همچنین بنان در وصف این بانو گفته: «قمرالملوک ام کلثوم ایران است.»

آوازه بلند قمر در جرگه روشن‌فکران و قلم‌به‌دستان زمانه نیز پیچید. شعرها برایش سرودند و مقالات تحسین‌آمیز بر کنسرت‌های او نوشتند. او نیز شعر شاعران نام یافته را در کنسرت‌های خود به کار می‌گرفت و برخی از اجراهای خود را به آنان تقدیم می‌کرد. عارف قزوینی، ایرج‌میرزا و تیمورتاش وزیر دربار، شیفته او شده بودند.[۷]

نوشته روی سنگ قبر[ویرایش]

Ghamar.JPG
تنها نه قمر بود هنرمند به عالم روح مَلَکی بود که در جسم بشر رفت
آتشی در سینه دارم جاودانی عمر من مرگی‌ست نامش زندگانی
رحمتی کن کز غمت جان می‌سپارم بیش از این من طاقت هجران ندارم

بیت اول (تنها نه قمر بود) از استاد عبدالله طالع همدانی است.

در وصف قمر[ویرایش]

محمدحسین شهریار غزل زیبایی در مدح این زن خوش‌صدا سروده‌است:

از کوری چشم فلک امشب قمر این‌جاست

آری قمر امشب به خدا تا سحر این‌جاست

آری قمر آن قُمری خوش‌خوان طبیعت

آن نغمه‌سرا بلبل باغ هنر این‌جاست

ای عاشق روی قمر ای ایرج ناکام

برخیز که باز آن بت بیدادگر این‌جاست

ای‌کاش سحر ناید و خورشید نزاید

کامشب قمر این‌جا، قمر این‌جا قمر این‌جاست غزل شهریار با مطلع «از کوری چشم فلک امشب قمر این‌جاست» سروده شده.

با وجود مخالفت دولت جمهوری اسلامی ایران با ذکر نام قمرالملوک وزیری، صدیق تعریف آلبوم ماه بانو را برای بزرگ‌داشت او خواند و منتشر کرد.[۸]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ قمر در محاق؛ یادی از قمرالملوک وزیری در سال‌مرگش بی‌بی‌سی فارسی، ۱۴ مرداد ۱۳۹۱
  2. «سالمرگ قمرالملوک وزیری و صداهای شنیده نشده». بی‌بی‌سی فارسی، سه شنبه ۷ مرداد ۱۳۹۳. 
  3. پنجاهمین سال‌گرد درگذشت قمرالملوک وزیری بی‌بی‌سی فارسی، ۱۵ مرداد ۱۳۸۸
  4. سیمای هنرمندان ایران؛ موسیقی، تئاتر و سینما، به کوشش و گزینش حبیب‌اله نصیری‌فر، انتشارات صفی علی‌شاه، تهران، 1374، جلد یک، صفحهٔ 24.
  5. قمرالملوک وزیری؛ صدایی که تابوها را شکست بی‌بی‌سی فارسی، ۱۵ مرداد ۱۳۸۸
  6. پنجاهمین سال‌گرد درگذشت قمرالملوک وزیری, بی‌بی‌سی فارسی، ۱۵ مرداد ۱۳۸۸
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ قمرالملوک وزیری؛ صدایی که تابوها را شکست بی‌بی‌سی فارسی، ۱۴ مرداد ۱۳۹۳
  8. Sedigh Tarif.. ::.. صدیق تعریف

پیوند به بیرون[ویرایش]