اسماعیل ادیب خوانساری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
اسماعیل ادیب خوانساری
ادیب خوانساری.jpg
اطلاعات
نام اصلی اسماعیل ادیب خوانساری
تولد ۱۲۸۰ خورشیدی
خوانسار، استان اصفهان
ملیت ایرانی ایران
مرگ ۶ فروردین ۱۳۶۱
تهران

اِسماعیل اَدیب خوانساری (۱۲۸۰ - ۱۳۶۱) نخستین خواننده مرد در رادیوی ملی ایران بود.[۱]

زندگی‌نامه[ویرایش]

اسماعیل ادیب خوانساری فرزند یک روحانی و خوشنویس برجسته به نام میرزا محمود بن ابی القاسم الخوانساری و شاگرد عندلیب گلپایگانی (تولایی)، سید رحیم اصفهانی، حبیب شاطر حاجی، نایب اسدالله (و غیرمستقیم: طاهرزاده) بود.

ادیب از سال ۱۳۰۳ تا سال ۱۳۰۹ گاه در اصفهان گاه در تهران به سر می‌برد. در سال ۱۳۰۹ وارد خدمات دولتی شد و کار اداری خود را از ۱۶ مهر ماه ۱۳۰۹ در بلدیه که همان شهرداری تهران امروزیست آغاز کرد.[۲]

در سال ۱۳۱۹ وقتی برای نخستین بار در ایران رادیو ملی تأسیس شد، در حالی که سی‌ونهمین سال زندگی را می‌گذراند به عنوان نخستین خواننده مرد رادیوی ملی ایران، به رادیو دعوت شد. او در آن دوران با نوازندگانی چون ابوالحسن صبا، علی اکبر شهنازی، حسین یاحقی، حبیب سماعی، عبدالحسین شهنازی، مهدی خالدی و مرتضی محجوبی همکاری می‌کرد.[۳]

آثار او در صفحات گرامافون ۷۸ دور (صفحات سنگی)، آثار رادیویی، آوازها و تصانیف همراه با ساز و ارکستر و تعداد بیشماری ضبط‌های خصوصی و خانگی به‌جا مانده‌است. از آوازهای محلی بختیاری (اجرا شده باارکستر انجمن موسیقی ملی) شلیل و خون دل قابل ذکر است، ادیب خوانساری دربرنامه برگ سبز و گل‌های جاویدان هم چندین اجرا داشته‌است.
او برای هنرش قدر و منزلت زیادی قائل بود، خودش در این باره می‌گوید: «هیچگاه از کسی در ازای خواندن نوا پول نگرفته‌ام؛ زیرا این کار را دون شخصیت یک هنرمند می‌دانم.»[۳] از ویژگی‌های منحصر به فرد این استاد آواز می‌توان به دارا بودن زمینه معنوی و عرفانی در آثار ایشان، ادای صحیح شعر و حفظ حالت درونی آن و تکنیک‌های منحصر به فرد در ساختار تحریرها اشاره کرد.[۴] در تاریخ ۱۹ فروردین ۱۳۸۶ کتاب ادیب خوانساری: آوای جاویدان در موسیقی ایران نوشته شیرین ادیب (دختر استاد) که در ۵ فصل شامل زندگی نامه، فعالیت‌های هنری، گفته‌ها، نوشته‌ها و خاطرات ادیب ارائه شده است،[۵] توسط مؤسسه فرهنگی و هنری آوای هنر و اندیشه منتشر شد.[۶][۷]

تدریس و شاگردان[ویرایش]

اسماعیل ادیب خوانساری مدتی در مدرسه عالی موسیقی مرحوم خالقی به تدریس آواز مشغول شدند که از جمله مرحوم احمد ابراهیمی از شاگردان ایشان بودند. با پایه‌گذاری مرکز حفظ و اشاعه موسیقی توسط داریوش صفوت در سال ۱۳۴۹از ایشان نیز برای تدریس آواز دعوت به عمل آمد. در سال‌های ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۵ به دعوت استاد هوشنگ ابتهاج (سایه) که مدیریت موسیقی رادیو ایران را به عهده داشتند مدتی را به تعلیم تعدادی از هنرجویان علاقه‌مند به یادگیری آواز در رادیو ایران اختصاص دادند.[۸] از کسانی که مستقیماً از تعلیمات ادیب بهره گرفته‌اند می‌توان به حسن کسایی، هنگامه اخوان و فخری ملکپور اشاره کرد، اکبر گلپایگانی نیز از محضر ادیب بهره بسیار برده و ظرائف مکتب اصفهان را از ایشان آموخته.[۹][۱۰]
حسن کسایی از هنرمندانی است که آثار خصوصی و رادیویی زیادی با ادیب دارد. در سالهای ۱۳۳۴ تا ۱۳۳۵ به مدت یک سال در تهران و در خانه ادیب بود و از وی درس می‌گرفت. پس از اینکه به اصفهان بازگشت شعر زیر را سرود:[۹]

اگرچه در همه آفاق شهره‌ام به هنر کنون چه چاره که هستم به شهر خویش غریب
مرا ز خطه ری خاطرات شیرینیست که روزهای خوشی بود در حضور ادیب

دیسکوگرافی آثار استاد ادیب خوانساری[ویرایش]

دیسکوگرافی آثار استاد ادیب‌خوانساری بر روی صفحات سنگی ۷۸ دور رامی‌توان از لحاظ زمانی به چهار دوره تقسیم کرد:

  • ۱. توسط کمپانی هیزمسترزویس، تهران، زمستان ۱۳۰۶ خ.
  • ۲. توسط کمپانی هیزمسترزویس، تهران، تابستان ۱۳۰۸ خ.
  • ۳. توسط کمپانی بایدافون، تهران، اوایل ۱۳۰۹ خ.
  • ۴. توسط کمپانی هیزمسترزویس، تهران، ۱۳۲۶ خ.

در مجموع آثار ضبط شده از استاد ادیب خوانساری بر روی صفحات سنگی گرامافون ۷۸ دور، ۸۰ روی صفحه می‌باشد.[۱۱]

۶ آلبوم از مجموعه آثار موسیقیایی «اسماعیل ادیب خوانساری» ۲۵ سال پس از درگذشت او به شرح زیر منتشر شده است:

  1. در سی‌دی نخست این آلبوم، آوازهای ادیب خوانساری در بیات ترک، اصفهان، ماهور شکسته و ماهور دلکش، شور و صدا همراه با تار «موسی معروفی»، «کرد بیات»، «چهارگاه»، «مخالف چهارگاه» و «نوا» همراه با ویولن «حسین یاحقی»، افشاری و نوا، همراه با نی «مهدی نوایی» و بیات اصفهان و با همراهی تار «عبدالحسین برازنده» اجرا شده است
  2. همچنین در سی‌دی دوم این مجموعه نیز آوازهایی در دشتی و همایون با پیانوی «مرتضی محجوبی»، شور با ویولن «رضا محجوبی»، سه‌گاه و شور همراه با ارکستر طاطایی، دشتی و رهاوندی با تار «عبدالحسین شهنازی»، ابوعطا با سنتور «قباد ظفر» و شلیل با ارکستر انجمن موسیقی ملی همراهی شده است.[۱۲]
  3. در سی دی سوم از این مجموعه، آوازهای ادیب خوانساری در دستگاه همایون با پیانوی مرتضی محجوبی، سنتور رضا ورزنده، ویولن حسین یاحقی، و تار لطف‌الله مجد در سال ۱۳۳۰ و بیداد همایون، شوشتری- منصوری و شور با سنتور رضا ورزنده در سال‌های نخست دهه ۳۰ اجرا و ضبط شده است.
  4. در سی دی چهارم نیز آوازهایی در بیات ترک، بیات اصفهان، شوشتری، بختیاری و بیداد همایون، با کمانچه اصغر بهاری در سال ۱۳۳۶ اجرا و ضبط شده است.[۱۳]
  5. در سی دی ۵ آوازهای ادیب خوانساری در دستگاه ماهور و همایون (مثنوی) همراه با نی حسن کسایی؛ مثنوی در شور همراه با نی حسن کسایی، تار لطف‌الله مجد و تنبک حسین تهرانی؛ اجرا شده است.
  6. در سی دی ۶ آوازهایی در افشاری همراه با سه‌تار ابوالحسن صبا، نی حسن کسایی و تنبک حسین تهرانی؛ بیات ترک همراه با سه‌تار ابوالحسن مشیرمعظم افشار؛ بیات اصفهان و شور همراه با سه‌تار ارسلان درگاهی به اجرا درآمده است.[۱۴]

آثار ضبط شده ادیب خوانساری موجود در آرشیو رادیو، توسط مشیر همایون شهردار، رئیس وقت موسیقی رادیو به دلیل کدورت قدیمی با وی پاک شد و از بین رفت و به این ترتیب گنجینه مهمی از موسیقی اصیل ایرانی نابود شد. آثاری که از این استاد بزرگ باقی مانده، ضبط‌های خصوصی و خانگی و ردیف آوازی وی است که در سالهای کهولت او ضبط شده و به جا مانده‌است.

جمله زیر نقلی است از ادیب خوانساری:

روزگاری، زندگی‌ام را به پای هنر قربانی کردم و حالا زندگی‌ام دارد هنرم را قربانی می‌کند.[۱۵]

مرگ[ویرایش]

ادیب خوانساری سال‌های متمادی به‌خاطر ناراحتی ریوی از تنگی نفس رنج می‌برد؛ در سال‌های ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴ دو بار تحت عمل جراحی ریه قرار گرفتند و هر از گاه دچار مشکلات قلبی و تنفسی می‌شدند. سرانجام این هنرمند ششم فروردین‌ماه سال ۱۳۶۱ در سن ۸۱ سالگی پس از این‌که مدت‌ها دچار ضعف جسمانی و بیمار و بستری بود، درگذشت.[۱۶] آرامگاه وی در بهشت زهرا، قطعه ۹۱ ردیف ۱۰۳ شماره ۴ قرار دارد.[۹]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع بیرونی[ویرایش]

  • ادیب، شیرین. " ادیب خوانساری، آوای جاویدان در موسیقی ایران". انتشارات مؤسسه آوای هنر و اندیشه، ۱۳۸۵. 
  • بروشور آلبوم‌های صوتی " ادیب خوانساری، مجموعه آثار ۱، ۲، ۳ و ۴
  • موسیقی هنری ایران. «Biography A Persian Art Music». بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  • هزاردستان؛ انگاره موسیقی ایران، محسن محسنی، سوره مهر، تهران،1395.

پانویس[ویرایش]

  1. صدا و سیمای کردستان. «اسماعیل ادیب خوانساری». تولیدات ویژه مرکز کردستان. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  2. برنامهٔ آوای ایرانی شبکه چهار صدا و سیمای ایران.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «تنها صداست که می‌ماند». دنیای اقتصاد، ۱۳۸۸/۰۲/۰۵. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  4. «شیوه آواز نخستین خواننده مرد در رادیو بررسی می‌شود». خبرگزاری مهر، شنبه ۲۹ مهر ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  5. شیرین ادیب. کتاب ماه هنر. خانه کتاب، فروردین و اردیبهشت 1386 - شماره 103 و 104. ۷۱. 
  6. شیرین ادیب. «ادیب خوانساری: آوای جاویدان در موسیقی ایران». مؤسسه فرهنگی و هنری آوای هنر و اندیشه، 19 فروردین، 1386. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  7. «پالایش و انتشار دو ضبط خصوصی ادیب خوانساری». همشهری آنلاین، نجشنبه 4 آبان 1391. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  8. فاطمه نوروند. «استاد اسماعیل ادیب خوانساری از نگاه فرزندش». مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۴/۱/۱۹. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ علی خیری. «استاد اسماعیل ادیب خوانساری». اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  10. روزنامه اطلاعات. «گلپا: “ادیب” یک ستون آواز مملکت است». خوانسار نیوز، فروردین ۶, ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  11. «زندگینامه: اسماعیل اَدیب خوانساری (۱۲۸۰–۱۳۶۱)». همشهری‌آنلاین، چهارشنبه 3 آبان 1391. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  12. ایسنا. «بعد از 25 سال، مجموعه آثار موسیقیایی ادیب خوانساری منتشر شد». ایسنا، یکشنبه ۱۶ فروردین ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  13. ایسنا. «انتشار دومین آلبوم از مجموعه آثار ادیب خوانساری». ایسنا، جمعه ۱۶ دی ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  14. «آلبوم ٥ و ٦ از مجموعه آثار ادیب خوانساری». سایت خانه موسیقی، دوشنبه 2 اردیبهشت 1392. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  15. «روزی که استاد ادیب خوانساری درگذشت». ایمنا. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. 
  16. ایسنا. «اولین خواننده رادیو ملی، مخفیانه آواز می‌خواند». ایسنا، جمعه ۶ فروردین ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶.