مرتضی محجوبی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
مرتضی محجوبی
Mahjobi1.jpg
اطلاعات پس‌زمینه
زادگاه ۱۲۷۸ خورشیدی
تهران
خاستگاه ایرانی
تاریخ مرگ ۱ فروردین ۱۳۴۴ (۶۶ سال)
تهران
حرفه‌(ها) نوازنده
سازها پیانو

مرتضی محجوبی (۱۲۷۸ خورشیدی در تهران - ۱ فروردین ۱۳۴۴)، نوازنده پیانو اهل ایران است. او از بنیانگذاران موسیقی ملی ایران به‌شمار می‌رود. او سال‌ها تکنواز پیانو در برنامه گل‌های رنگارنگ بود. مرتضی محجوبی در محافل هنری ایران به نام مرتضی‌خان یا مرتضی‌خان محجوبی معروف است.

زندگی‌نامه[ویرایش]

مرتضی محجوبی فرزند عباسعلی، معروف به ناظر، سال ۱۲۷۸ در تهران متولد شد. بودن پیانو در منزلشان و آشنایی مادرش فخرالسادات با آن، وی را به سوی این ساز کشاند.

او برای تعلیم موسیقی به حسین هنگ‌آفرین معروف به حسین خان «ر» سپرده شد. در ده سالگی هنگام کنسرت عده‌ای از هنرمندان در سالن سینما فارووس، آواز عارف قزوینی را با پیانو همراهی کرد. مرتضی به زودی سرآمد نوازندگان پیانو در زمان خود شد.[۱]

اهمیت کار محجوبی، در این است که باسازی کاملاً اروپایی، موسیقی ایرانی را به خوبی می‌نواخت. این نحوهٔ نوازدگی خاص خود او بود و دقیقاً تأثیر یک ساز صد در صد اصیل و سنتی را در شنونده باقی می‌گذارد. بدین ترتیب محجوبی یکی از پایه گذاران موسیقی ملی ایران به حساب می‌آید.

وی علاوه بر نوازندگی، چندین تصنیف و پیش درآمد و رنگ نیز تصنیف کرده‌است. تصنیف‌هایش پلی است میان تصنیف‌های عارف قزوینی و علی اکبر شیدا و تصنیف‌های زمانه‌اش. در کارش آثار قدما را مد نظر داشت ولی اثر خود را به صورتی جامع‌تر ارائه می‌داد. در این زمینه کافی است به تصنیف معروف او با مطلع «من از روز ازل دیوانه بودم» که با صدای غلامحسین بنان خوانده شده اشاره کرد. لازم است ذکر شود که مصرع اول شعر «من از روز ازل دیوانه بودم» را خود مرتضی خان محجوبی سروده و باقی شعر از رهی معیری است.

مرتضی محجوبی نت نمی‌دانست، ولی برای خود نتی اختراع کرده بود که بی‌شباهت به خط سیاق نبود (خط سیاق علاماتی است در قدیم برای ثبت کردن وزن اجناس یا ارقام پول به کار می‌بردند). در اینباره پرویز یاحقی به شاپور بهروزی گفته‌است:

«آهنگی در دستگاه شور ساخته بودم، به نام «ای امید دل من کجایی» که از گلهای رنگارنگ ۱۷۲ پخش شد. هنگامی که به همهٔ اعضای ارکستر نت این تصنیف را برای اجرا دادم مرتضی محجوبی از من خواست، آهنگ تصنیف را با ویولون بنوازم و او آن را با علایم ویژهٔ خود پشت قوطی سیگار همای خود نوشت و عجب این بود که این آهنگ را همان مرتبه اول از همهٔ اعضای ارکستر بهتر و درست‌تر نواخت.»[۲]

ثبت ملی نت نویسی مرتضی محجوبی[ویرایش]

شیوه نت‌نویسی مرتضی محجوبی که شیوه‌ای کاملاً ایرانی است به همت دکتر پویان آزاده به عنوان میراث ملی، معنوی ایران به ثبت ملی رسید. پویان آزاده در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی موسیقی ایران در اینباره می‌گوید:

شیوه نت نویسی پیانو ایرانی مرتضی خان محجوبی توسط خانواده مرحوم آذر میدخت ملک منصور ملقب به خانم رکنی که به روایتی بهترین شاگرد استاد محجوبی بوده به‌طور محضری در اختیار من قرار گرفت. این نت نویسی تماماً ایرانی است و با نت نویسی غربی کاملاً تفاوت دارد. در این شیوه، نوشتن از راست به چپ صورت می‌گیرد و هیچ خط حاملی وجود ندارد، تمام علائم نیز مشخص شده‌است.[۳]

برگردان دست‌نوشته‌های مرتضی محجوبی به خط موسیقی بین‌المللی[ویرایش]

دستنوشته‌های مرتضی محجوبی برای اولین بار توسط بهار برخوردار پژوهشگر موسیقی به خط نت موسیقی بین‌المللی برگردانده شده و در تابستان 1397 در قالب کتاب "ردیف پیانو استاد مرتضی محجوبی" توسط انتشارات هنر و فرهنگ منتشر گردید.[۴][۵][۶][۷] بهار برخوردار طی توضیحاتی درباره این کتاب به خبرگزاری مهر گفت:

«مبنای نگارش این ردیف موسیقی ارزشمند ایرانی، دست نوشته های باقی مانده از زنده یاد مرتضی محجوبی است. ردیف پیانوی استاد محجوبی، با وجود ارزشمندی آن، به دلیل نامأنوس بودن روش نت نگاری آن، مهجور واقع شده و تاکنون علاقه مندان به موسیقی ایرانی از آن بی بهره بوده اند. از این رو، در ابتدا به تحقیق و پژوهش در مورد نحوه نت نویسی استاد پرداختم و سپس دست نوشته های ردیف پیانوی استاد محجوبی را به خط نت موسیقی بین المللی که برای همه هنردوستان قابل درک است برگردانده و نهایتا نت نویسی کامپیوتری آن را انجام دادم که حاصل آن کتاب ۳۶۶ صفحه ای حاضر، مشتمل بر ۷ دستگاه و ۵ آواز است. این کتاب اولین و تنها کتاب از ردیف پیانوی استاد مرتضی محجوبی به خط نت موسیقی بین المللی است. یکی از ویژگی های مهم این کتاب علاوه بر نوشته شدن به صورت حامل مضاعف برای ساز پیانو؛ قابلیت اجرای نت های دست راست آن (نت های کلید سل) به وسیله کلیه سازهای سنتی است. دیگر ویژگی این کتاب دو زبانه بودن آن است. به عبارتی معنی پیشگفتار و فهرست کتاب علاوه بر زبان فارسی به زبان انگلیسی هم آورده شده تا توضیحات مربوط به تکنیک های لازم برای پیانو نوازی ایرانی و نحوه کوک شدن ساز پیانو و همچنین نت نگاری استاد محجوبی برای غیر فارسی زبانان علاقه مند به موسیقی کلاسیک ایرانی قابل استفاده باشد. علاوه بر آن در این کتاب، در زیر عنوان فارسی هر گوشه، آوانگاری لاتین آن نیز آورده شده است.»[۵]

سازمان میراث فرهنگی و گردشگری طی مراسمی از بهار برخوردار مولف کتاب "ردیف پیانو استاد مرتضی محجوبی" به خاطر انتشار این کتاب به عنوان اولین و تنها کتاب از ردیف پیانو استاد مرتضی محجوبی که بعد از دهه‌ها این ردیف را بصورت مجموعه‌ای قابل استفاده برای عموم منتشر نموده تقدیر کرد و با ارائه لوح تقدیری از سوی مدیر کل دفتر ثبت آثار، حفظ و احیای میراث معنوی از وی تجلیل نمود. همچنین این کتاب از سوی سازمان میراث فرهنگی به عنوان مرجع در دو پرونده «شیوه نوازندگی پیانو کلاسیک ایرانی» به شماره ثبتی 1410 و «شیوه نوازندگی پیانو ایرانی به سبک استاد مرتضی محجوبی» به شماره ثبتی 1409، که پیش از این به عنوان میراث ناملموس در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده اند، ضمیمه شد.[۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳]

سبک نوازندگی[ویرایش]

او را در نوازندگی پیانو، یک نابغه دانسته‌اند چراکه با وجود این که کوک کردن پیانو مدت زمانی وقت می‌گیرد ولی مرتضی خان به هر پیانویی در هر محفلی می‌رسید در یک چشم بهم زدن آن را کوک می‌کرد و سپس شروع به نواختن می‌کرد. وی از جمله نخستین نوازندگانی بود که به دعوت کمیسیون موسیقی رادیو در هنگام افتتاح رادیو به جمع نوازندگان پیوست و به سرپرستی دستهٔ دوم ارکستر رادیو منصوب شد. مرتضی خان سال‌ها تکنواز پیانو در برنامه گل‌ها بود.

منصور یاحقی در این زمینه می‌گوید: تمام سازها را که من گوش می‌کردم، آن جور که باید میزان کوک باشند متأسفانه کوک نیستند. فقط یک نفر را دیدم که استاد بزرگی بود در موسیقی ایران، آن هم آقای مرتضی محجوبی بود که در کوک قیامت بود، یعنی از نظر سلفژ و صداشناسی وقتی پیانو را کوک می‌کرد، برای تمام موزیسین‌ها درس بود.[۱۴]

پیانوی مرتضی محجوبی همراه با آواز بنان از نمونه‌های عالی موسیقی آوازی ایران است، زیرا صدای غلامحسین بنان دارای حالت و کیفیتی خاص بود که پیانوی مرتضی خان نیز همان حال و هوا را داشت به ویژه اگر اشعار آواز هم از رهی معیری می‌بود.[۱۵]

فریدون مشیری شعری در اینباره سروده‌است:

یاد باد آن همدلی، آن همدمی، آن همرهیساز محجوبی و آواز بنان، شعر رهی

در نگاه دیگران[ویرایش]

آرامگاه وی در گورستان ظهیرالدوله، که به دلیل بی‌توجهی رو به تخریب است.

غلامحسین بنان از وی به نام «مرتضی پیانو» یاد می‌کند و در پاسخ گزارشگر، مرتضی محجوبی را بهترین نوازنده موسیقی ایران می‌نامد.[۱۶]

روح‌الله خالقی در این زمینه می‌گوید: «وی نوازندهٔ منحصربه‌فردی است که آوازها و نغمات ایرانی را به روش مطلوب و با شیوهٔ دلپسند در روی پیانو می‌زند. وقتی نوای سازش از بلندگوی رادیو شنیده می‌شود، بی‌اختیار همهٔ شیفتگان موسیقی ایرانی را مجذوب می‌کند.[۱۷]

درگذشت[ویرایش]

مرتضی خان محجوبی ۱ فروردین ۱۳۴۴ در سن ۶۵ سالگی در گذشت. پیکر وی در گورستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شد. بنابر وصیت وی، اکبر گلپایگانی پس از خاکسپاری بر مزارش آواز خواند.[نیازمند منبع]

آثار[ویرایش]

مرتضی محجوبی بیست تصنیف برای برنامهٔ گل‌ها ساخته‌است که آن‌ها را می‌توان از بهترین و زیباترین و دلکش‌ترین تصنیفهای خالص ایرانی دانست.[۲] شعر بیشتر ترانه‌های مرتضی محجوبی را رهی معیری سروده‌است.

برخی از آثار مرتضی محجوبی:[۲]

  1. ترانه‌ای به نام اشک و آه در آواز ابوعطا با شعر رهی معیری، «دارم غم جانکاهی، شب‌های سیاهی دور از رخ ماهی»
  2. ترانه‌ای به نام کاروان در آواز دشتی با شعر رهی معیری، «همه شب نالم چون نی، که غمی دارم»
  3. ترانه‌ای به نام از روز ازل در دستگاه سه گاه با شعر رهی معیری، «من از روز ازل دیوانه بودم»
  4. ترانه‌ای به نام نوای نی در آواز دشتی با شعر رهی معیری، «چنانم بانگ نی، آتش بر جان زد»
  5. ترانه‌ای به نام بزم گدا در آواز افشاری با شعر اسماعیل نواب صفا، «دیشب که تو در خانهٔ ما آمده بودی»
  6. ترانه‌ای به نام من بیدل ساقی در دستگاه سه گاه با شعر رهی معیری، «من بیدل ساقی به نگاهی مستم»
  7. ترانه‌ای به نام امشب در آواز افشاری با شعر موید ثابتی، «جانا نداری خبر از حال ما امشب»
  8. ترانه‌ای به نام چه شب‌ها در آواز دشتی با شعر اسماعیل نواب صفا، «چه شب‌ها، چه شب‌ها که از هجرت نخفتم»
  9. ترانه‌ای به نام هجران در دستگاه سه گاه با شعر اسماعیل نواب صفا، «گفتم با تو شبی را به سر آرم نشد»
  10. ترانه ای به نام عشق سوزان در دستگاه شور با شعر تورج نگهبان، «خدایا عشقی خواهم چون شراره سوزان»

تمام آثار بالا با صدای غلامحسین بنان خوانده شده‌اند.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. کتاب چهره‌هایی از پیشروان هنر و ادبیات معاصر ایران
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ کتاب چهره‌های موسیقی ایران
  3. «ثبت نت نویسی پیانو ایرانی توسط پویان آزاده». انجمن موسیقی ایران. 
  4. «برگردان دست‌نوشته‌های مرتضی محجوبی به خط نت موسیقی بین‌المللی». ایسنا. ۲۰۱۸-۰۹-۰۲. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۱۲-۰۸. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «کتاب ردیف پیانوی استاد مرتضی محجوبی منتشر شد». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۰۹-۰۲. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۱۲-۰۸. 
  6. «کتاب ردیف پیانو استاد مرتضی محجوبی منتشر شد». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بازبینی‌شده در 2018-12-08. 
  7. «کتاب «ردیف پیانو» مرتضی محجوبی منتشر شد». خبرگزاری ایلنا. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۱۲-۰۸. 
  8. «قدردانی سازمان میراث فرهنگی از یک پژوهشگر موسیقی». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۱۱-۲۱. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۱۲-۰۸. 
  9. «ردیف پیانو محجوبی به میراث ناملموس ملی اضافه شد». خبرگزاری جمهوری اسلامی. بازبینی‌شده در 2018-12-08. 
  10. «اضافه شدن کتاب ردیف پیانوی محجوبی به پرونده میراث ناملموس ملی». انجمن موسیقی ایران. 1397-08-30\11:57:29. بازبینی‌شده در 2018-12-08. 
  11. «نواختن پیانوی ایرانی شیوه استاد جواد معروفی و هنر ساختن و نواختن رباب ثبت ملی شد». سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری. ﺳﻪشنبه, 29 آبان,1397. بازبینی‌شده در 2018-12-08. 
  12. www.yjc.ir. بازبینی‌شده در 2018-12-08. 
  13. «اضافه شدن کتاب ردیف پیانوی محجوبی به پرونده میراث ناملموس ملی». خبرگزاری ایلنا. بازبینی‌شده در ۲۰۱۸-۱۲-۰۸. 
  14. کتاب حبیب سماعی و راویان آثار او صفحهٔ ۵۴۶
  15. کتاب رؤیای هستی
  16. ویدیوی منتشر شده به نام گل‌های ماندگار، با گزارشگری مسعود بهنود در وبگاه تماشای بی‌بی‌سی فارسی
  17. کتاب سرگذشت موسیقی ایران، جلد اول، صفحهٔ ۲۵۱

پیوند به بیرون[ویرایش]

برخی از آثار مرتضی محجوبی