ایرانالدوله هلن
ایرانالدوله هلن | |
|---|---|
 تصویر منسوب به ایرانالدوله هلن | |
| اطلاعات پسزمینه | |
| نام(های) دیگر | ایرانالدوله هلن، ایرانالدوله هلنی، ایران خانم هلنی، هلن |
| زاده | اشرفالسادات حسینی ۱ مهر ۱۲۸۲ |
| خاستگاه | ایرانی |
| درگذشته | ۷ مرداد ۱۳۲۴ |
| ژانر(ها) | موسیقی سنتی ایرانی |
| ساز(ها) | آواز؛ تار و پیانو بر پایهٔ برخی روایتهای متأخر |
| سالهای فعالیت | خواننده |
ایرانالدوله هلن، که با نامهای ایرانالدوله هلنی، ایران خانم هلنی و هلن نیز شناخته شده است، از نخستین زنان خوانندهٔ ایرانی بود که صدایش بر صفحه گرامافون ضبط شد.[۱] ضبطهای باقیمانده از او آوازها و تصنیفهایی در ماهور، شور، همایون، بیات اصفهان، بیات ترک و افشاری را دربرمیگیرد.[۲]
از او همچنین به عنوان یکی از نخستین زنان آموزشدهندهٔ ردیف موسیقی ایرانی یاد شده است.[۳]
زندگی
[ویرایش | اشتراکگذاری]اطلاعات مستند دربارهٔ زندگی شخصی ایرانالدوله هلن اندک است. در برخی منابع متأخر نام اصلی او اشرفالسادات حسینی ذکر شده و تاریخ تولدش ۱ مهر ۱۲۸۲ و تاریخ درگذشتش ۷ مرداد ۱۳۲۴ آمده است.[۴] همین منابع او را دختر «آقا سید مهدی خان جواهرفروش» معرفی کردهاند؛ با این حال، برای این جزئیات زندگینامهای منابع دستاول یا پژوهشهای مستقل کافی در دسترس نیست.[۵]
در روایتی متأخر آمده است که او مدتی در فرانسه موسیقی آموخت و پس از بازگشت به ایران با موسیقیدانانی چون موسی معروفی، علینقی وزیری، درویشخان و عارف قزوینی ارتباط آموزشی داشت؛ همچنین نواختن تار و پیانو به او نسبت داده شده است.[۶] از آنجا که خود منبع منتشرکننده نیز دربارهٔ اعتبار این زندگینامه ابراز تردید کرده است، این اطلاعات قطعی دانسته نمیشوند.
ضبطهای موسیقی
[ویرایش | اشتراکگذاری]ایرانالدوله هلن در دورهای فعالیت میکرد که ضبط تجاری موسیقی ایرانی بر روی صفحهٔ سنگی رو به گسترش بود. آثاری از او برای شرکتهای کلمبیا و هیز مسترز ویس ضبط شده است. یکی از ضبطهای شناختهشدهٔ او آواز بیات ترک و شکسته است که در زمستان ۱۳۰۶ در تهران ضبط شد. در مشخصات منتشرشده برای این صفحه، صدابردار آرتور جیمز تواین و شمارهٔ صفحه «AX693» ذکر شده است؛ همراهی تار در این ضبط با تردید به یحیی زرپنجه نسبت داده شده است.[۷]
از دیگر ضبطهای شناختهشدهٔ او آواز ابوعطا بر شعری از حافظ است که بر صفحهٔ شرکت کلمبیا منتشر شده،[۸] و نیز آواز بیات اصفهان با همراهی تار که در برچسب صفحه نام نوازنده به صورت «علی خان» ثبت شده است.[۹]
آوازهایی از او در ماهور نیز باقی مانده است؛ یکی از آنها بدون همراهی ساز و بر غزلی از حافظ برای هیز مسترز ویس ضبط شده است.[۱۰]
شماری از ضبطهای او در سال ۲۰۱۴ در مجموعهٔ پژوهشی Let No One Judge You: Early Recordings From Iran, 1906–1933 بازنشر شدند. این مجموعه که به ضبطهای آغازین موسیقی ایران اختصاص دارد، چهار قطعه از ایرانالدوله هلن را شامل میشود: «بیداد» در همایون، «درآمد، داد، خاوران» در ماهور، «دلکش، عراق» در ماهور و «گلریز» در شور.[۱۱] یادداشتهای این مجموعه را مارک اینلی و محسن محمدی نوشتهاند و بازسازی و مسترینگ صدا در ابی رود استودیوز انجام شده است.[۱۲]
در سال ۲۰۱۸ نیز مجموعهای مستقل با نام Iran–od–Dowleh Helen شامل ۱۴ قطعه از ضبطهای او از سوی انجمن توسعهٔ موسیقی ایرانی منتشر شد.[۱۳] این مجموعه آوازها و تصنیفهایی در بیات اصفهان، ماهور، افشاری، شور، دشتی، بیات ترک و همایون را دربرمیگیرد و نشان میدهد دامنهٔ ضبطهای باقیمانده از او بسیار گستردهتر از «مرغ سحر» بوده است.[۱۴]
از جمله قطعات منتشرشده در این مجموعه میتوان به «مرغ سحر»، «عمر حقیقت»، «باد خزانی»، «چه شورها»، یک تصنیف در دشتی، دو اجرای بیات ترک، آواز افشاری، آواز بیداد همایون و چند اجرای ماهور و بیات اصفهان اشاره کرد.[۱۵]
مرغ سحر
[ویرایش | اشتراکگذاری]ایرانالدوله هلن با تاریخ اجرای تصنیف مرغ سحر نیز پیوند خورده است. در روایت رایج قدیمی، قمرالملوک وزیری یا ملوک ضرابی از نخستین اجراکنندگان این تصنیف دانسته شدهاند، اما ناصرالدین پروین در پژوهشی دربارهٔ تاریخ «مرغ سحر» نوشته است که نخستین خوانندهٔ آن «به احتمال قوی» ایرانالدوله هلن بوده و اجرای او در باغ سهمالدوله صورت گرفته است.[۱۶]
محمود خوشنام نیز در نوشتهای دربارهٔ محمدتقی بهار، ایرانالدوله هلن را نخستین خوانندهٔ «مرغ سحر» معرفی کرده است.[۱۷] دویچه وله نیز در برنامهای دربارهٔ ایرانالدوله او را نخستین اجراکنندهٔ این تصنیف خوانده است.[۱۸]
با این حال، به سبب کمبود اسناد همزمان با نخستین اجرا، بهتر است تقدم او در اجرای «مرغ سحر» به صورت قطعی بیان نشود. خود ناصرالدین پروین نیز عبارت «به احتمال قوی» را به کار برده است.[۱۶]
نسخهای از «مرغ سحر» با صدای ایرانالدوله هلن در مجموعهٔ ۱۴ قطعهای آثار او که در سال ۲۰۱۸ انتشار یافت نیز وجود دارد.[۱۹]
جایگاه در تاریخ ضبط موسیقی زنان
[ویرایش | اشتراکگذاری]ظهور ایرانالدوله هلن به دورهای مربوط است که حضور زنان در صنعت نوپای ضبط موسیقی ایران در حال گسترش بود. خوانندگانی مانند افتخار، امجد، پروانه، ملوک ضرابی و بعدها قمرالملوک وزیری نیز در نسلهای آغازین زنان خوانندهای قرار داشتند که صدای آنان بر صفحه ثبت شد.[۱][۲۰]
وجود چندین اجرای ایرانالدوله هلن در مجموعهٔ بینالمللی ضبطهای آغازین ایران در کنار آثاری از سید حسین طاهرزاده، عبدالحسین شهنازی، ادیب خوانساری، مرتضی نیداوود، پروانه و ملوک ضرابی نشاندهندهٔ جایگاه ضبطهای او در تاریخ صفحهپرکنی موسیقی ایرانی است.[۲۱]
بازنشر آثار
[ویرایش | اشتراکگذاری]ضبطهای ایرانالدوله هلن پس از چند دهه دوباره مورد توجه آرشیوداران و پژوهشگران موسیقی قرار گرفت. آثار او در مجموعههای بینالمللی تاریخ ضبط موسیقی ایران، از جمله The Secret Museum of Mankind, Volume 3: Ethnic Music Classics 1925–48 و Let No One Judge You: Early Recordings From Iran, 1906–1933 بازنشر شدهاند.[۲۲]
در سال ۲۰۱۸ انجمن توسعهٔ موسیقی ایرانی مجموعهای ۱۴ قطعهای را بهطور کامل به او اختصاص داد.[۲۳]
جستارهای وابسته
[ویرایش | اشتراکگذاری]منابع
[ویرایش | اشتراکگذاری]- 1 2 «نقش زنان در موسیقی ایرانی (III) – گفتگوی هارمونیک». گفتگوی هارمونیک. ۲۰۱۷-۰۴-۰۶. دریافتشده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (رده) - ↑ "Let No One Judge You: Early Recordings From Iran, 1906-1933" (in English). Honest Jon's Records. Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ «از دوره پهلوی اول زنان وارد عرصه اجتماعی هنر شدند». بایگانیشده از اصلی در ۲۱ آوریل ۲۰۱۵. دریافتشده در ۱ اکتبر ۲۰۱۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «ایرانالدوله هلن – آواز ابوعطا». صفحه ادبی و هنری مهربان. ۱۵ اکتبر ۲۰۲۲. دریافتشده در ۲۷ اوت ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «ایران الدوله هلن – ماهور». صفحه ادبی و هنری مهربان. ۶ فوریه ۲۰۲۳. دریافتشده در ۲۷ اوت ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «ایران الدوله هلن – ماهور». صفحه ادبی و هنری مهربان. ۶ فوریه ۲۰۲۳. دریافتشده در ۲۷ اوت ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «ایران الدوله هلن – بیات ترک». صفحه ادبی و هنری مهربان. ۲ اکتبر ۲۰۲۳. دریافتشده در ۲۷ اوت ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «ایرانالدوله هلن – آواز ابوعطا». صفحه ادبی و هنری مهربان. ۱۵ اکتبر ۲۰۲۲. دریافتشده در ۲۷ اوت ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «ایرانالدوله هلن – بیات اصفهان». صفحه ادبی و هنری مهربان. ۲۴ دسامبر ۲۰۲۲. دریافتشده در ۲۷ اوت ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «ایران الدوله هلن – ماهور». صفحه ادبی و هنری مهربان. ۶ فوریه ۲۰۲۳. دریافتشده در ۲۷ اوت ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ "Let No One Judge You: Early Recordings From Iran, 1906-1933" (in English). Honest Jon's Records. Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ "Let No One Judge You: Early Recordings From Iran, 1906-1933" (in English). Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ "Iran–od–Dowleh Helen". اپل موزیک (in English). 10 مارس 2018. Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ "Irān-od-Dowleh Helen". اپل موزیک (in English). Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ "Avaz-e Bayat-e Esfahan - Avaz-e Zarbi-ye Esfahan". اسپاتیفای (in English). Retrieved 27 اوت 2026.
- 1 2 «دربارهٔ ترانهٔ مرغ سحر». سایت رسمی ملکالشعرای بهار. دریافتشده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ خوشنام، محمود (۱ اردیبهشت ۱۳۹۵). «ملکالشعرای بهار و شعر و ترانه وطنی». بیبیسی فارسی. دریافتشده در ۱۶ فوریه ۲۰۲۰.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ بهطور خودکار ترجمهشده (رده) - ↑ «آواهای کمشنیده از دیروز تا امروز؛ ایرانالدوله». دویچه وله فارسی.
- ↑ "Iran–od–Dowleh Helen". اپل موزیک (in English). Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ ملکی، توکا. زنان موسیقی ایران: از اسطوره تا امروز. تهران: کتاب خورشید. شابک ۹۷۸۹۶۴۷۰۸۱۰۶۱.
- ↑ "Let No One Judge You: Early Recordings From Iran, 1906-1933" (in English). Honest Jon's Records. Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ "Irān-od-Dowleh Helen". موزیکبرینز (in English). Retrieved 27 اوت 2026.
- ↑ "Iran–od–Dowleh Helen". اپل موزیک (in English). 10 مارس 2018. Retrieved 27 اوت 2026.
