ساسان سپنتا

ساسان سپنتا
زادهٔ	۱۲ مرداد ۱۳۱۳ بمبئی، هند
درگذشت	۳ آبان ۱۳۹۳ اصفهان، ایران
آرامگاه	باغ رضوان اصفهان
ملیت	ایرانی
پیشه(ها)	زبان‌شناسی، موسیقی
همسر	مهناز بقراطیان
فرزندان	داریوش، دانش
والدین	عبدالحسین سپنتا

ساسان سپنتا (۱۲ مرداد ۱۳۱۳ – ۳ آبان ۱۳۹۳ ه‍.خ) پژوهشگر زبان‌شناسی، ادبیات فارسی و موسیقی ایرانی بود. وی در بمبئی به دنیا آمد؛ در میشیگان در زمینهٔ مخابرات و سپس در تهران در زمینهٔ ادبیات فارسی و زبان‌شناسی تحصیل کرد و به موازات آن موسیقی ایرانی را نیز فراگرفت. سپنتا پژوهش‌های فراوانی دربارهٔ رابطهٔ موسیقی و زبان انجام داد و بیش از صد مقاله در حوزه‌های زبان‌شناسی، ادبیات و موسیقی منتشر کرد. او نسخه‌های ضبط‌شدهٔ تاریخی از موسیقی قدیم ایران را بازسازی و تحلیل کرد و در رسانه‌های ملی به معرفی آنان پرداخت.

سپنتا چند کتاب منتشر کرد که تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران و چشم‌انداز موسیقی ایران از آن جمله هستند. همچنین وی جلد سوم کتاب سرگذشت موسیقی ایران (نوشتهٔ روح‌الله خالقی) را تصحیح و تکمیل کرد. یونسکو، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از او تقدیر کردند و موسیقی‌دانان دیگر همچون ساسان فاطمی از وی ستایش کرده‌اند. سپنتا در ۳ آبان ۱۳۹۳ در اصفهان درگذشت و در باغ رضوان به خاک سپرده شد.

زندگی

ساسان سپنتا در ۱۲ مرداد ۱۳۱۳ در بمبئی کشور هند متولد شد. پدرش، عبدالحسین سپنتا، اهل تهران بود که نویسندهٔ فیلم‌نامه دختر لر (نخستین فیلم ناطق تاریخ سینمای ایران) بود. مادرش گوهرتاج نام داشت و اهل اصفهان بود. سپنتا در یک سالگی به همراه مادربزرگش به ایران آمد. وی نواختن ویلن را نزد محمد نیکنام آغاز کرد و سپس نزد آرمیک گورگین (تحصیل‌کردهٔ هنرستان موسیقی سن پترزبورگ در روسیه) ادامه داد. وی سپس نزد علینقی وزیری، روح‌الله خالقی، ابوالحسن صبا و محمود تاج‌بخش و مهدی برکشلی به فراگیری موسیقی ادامه داد. او همچنین با موسیقی‌دانان برجسته‌ای همچون قمرالملوک وزیری، جلال تاج اصفهانی، حسن کسایی و عبدالحسین برازنده همنشین بود. به گفتهٔ خودش، علاقهٔ وی به موسیقی چنان بود که از پول توجیبی خود برای خریدن صفحه‌های موسیقی قدیمی ایرانی هزینه کند. سپنتا همچنین در زمینهٔ ادبیات فارسی از شاگردان جلال همایی، محمد خوانساری، ناتل خانلری، ابراهیم پورداود و لطفعلی صورتگر بود.

سپنتا از سال ۱۳۳۵ در رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران مشغول تحصیل شد. سپس چند دورهٔ آموزشی در بخش تلکس هواپیمایی ملی ایران گذراند و در آزمون ادارهٔ هماهنگی‌های ایران و آمریکا پذیرفته شد. در آمریکا او در رشتهٔ مخابرات تحصیل کرد و در سال ۱۹۶۳ م (معادل ۱۳۴۲ ه‍.خ) از دانشگاه میشیگان در رشتهٔ علوم ارتباطات گواهی تحصیل دریافت کرد. وی در دوره‌ای که نصرت‌الله معینیان وزیر راه بود و همزمان نظارت بر رادیو را بر عهده داشت، سرپرست فنی شبکهٔ بی‌سیم کشور شد. او تحصیلات عالی را در دانشگاه تهران انجام داد که شامل دورهٔ کارشناسی زبان و ادبیات فارسی (۱۳۴۶) و دوره‌های کارشناسی ارشد (۱۳۴۸) و دکترا (۱۳۵۱) در رشتهٔ زبان‌شناسی بود. موضوع پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد وی اندازه‌گیری فرکانس صدای خوانندگان معاصر ایران بود که وی این پژوهش را با راهنمایی هرمز میلانیان انجام داد. موضوع پایان‌نامهٔ دکترای وی هم «بررسی فونتیکی خصوصیات واج‌های زبان فارسی» بود که با راهنمایی ماهیار نوابی انجام داد.

از راست: مهدی مشکوةالدینی، محمد دبیرمقدم، ساسان سپنتا، احمد معین‌زاده، مهرداد نغزگوی کهن و محمد راسخ مهند، ششمین کنفرانس زبان‌شناسی، دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۸۳

سپنتا استاد دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان بود و تا درجهٔ استداد تمام ارتقا یافت. او در مدرسه عالی ترجمه، دانشگاه تهران، دانشگاه هنر اصفهان و دانشگاه دورام انگلستان نیز تدریس کرد. سپنتا گروه زبان‌شناسی دانشگاه اصفهان را تأسیس کرد و تا مدتی مدیر گروه بود. او در سال ۱۳۸۲ از دانشگاه اصفهان بازنشسته شد.

سپنتا در تاریخ ۳ آبان ۱۳۹۳ در سن ۸۰ سالگی در خانه‌اش در اصفهان در اثر سکته قلبی درگذشت. وی در قطعه هنرمندان باغ رضوان اصفهان به خاک سپرده شد. از او دو فرزند به جای مانده: داریوش که وکیل پایه یک دادگستری است و دانش که در آلمان در رشتهٔ ریاضی تحصیل کرد و نوازندهٔ پیانو نیز هست. همسر سپنتا مهناز بقراطیان نام دارد که او نیز نوازندهٔ پیانوست.

فعالیت‌ها و آثار

سپنتا در زمینهٔ زبان‌شناسی و ادبیات فعالیت‌های بسیاری داشت و در دوره‌ای سرپرست فرهنگستان زبان ادبیات فارسی اصفهان بود. آثار و تحقیقات ساسان سپنتا از سوی دانشگاه دورام، سازمان جهانی یونسکو، دانشگاه اصفهان، کنسرواتوار شیان، انجمن خاورشناسان شوروی سابق (تاجیک) و مؤسسه بین‌المللی لینگافون (واقع در لندن) مورد تقدیر قرار گرفته است. سپنتا خود موضوع نوشته‌های دیگران بوده است و کتاب زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی مرحوم دکتر ساسان سپنتا با مقدمهٔ محمدرضا نصیری که توسط انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در سال ۱۳۹۴ منتشر شد، از آن جمله است. با آنکه تحصیلات و تحقیقات سپنتا در زبان‌شناسی بود اما وی بابت فعالیت‌هایش در حوزهٔ موسیقی بیشتر شناخته شده است.

تحقیقات زبان‌شناسی

سپنتا با استفاده از وسایل آزمایشگاهی به اندازه‌گیری فیزیک صوتی (الکتروآکوستیک) زبان فارسی پرداخت. برای نمونه، در مقالهٔ «همزه در زبان فارسی» او با استناد به بررسی‌های آزمایشگاهی به این نتیجه رسید که برخلاف نظر رایج، همزه جزء دستگاه واجی فارسی است و تنها در میان و پایان واژگان شنیده می‌شود و در ابتدای واژگان ظاهرا نمی‌شود. وی مقاله‌های دیگری نیز در خصوص ساختمان هجایی، عناصر نوایی و مشخصات واجی گویش‌های مرکزی ایران نوشت.

احیای موسیقی

سپنتا در سال ۱۳۳۸ آثار صوتی موسیقی‌دانان شاخص دورهٔ ناصرالدین شاه را که بر استوانه‌های مومی دستگاه فونوگراف ضبط شده بودند، با ساختن ابزارهای فنی بازیابی کرد. در دههٔ ۱۳۵۰ ه‍.خ، سپنتا همچنین مطالبی را در تحلیل و توصیف سبک و ویژگی‌های هنری آثار بازیابی‌شده در برنامه‌های رادیو و تلویزیون ملی ایران عرضه کرد. سپنتا از جمله چند استوانهٔ فونوگراف که به دوستعلی معیرالممالک تعلق داشت را روی نوار پیاده کرد که از نخستین آثار بازماندهٔ صوتی ضبط‌شده در ایران به‌شمار می‌روند.

کتاب‌ها

سپنتا چهار کتاب تألیف کرد که از این قرار هستند:

• روشهای فنی سمعی و بصری (سینما)، زهره، تهران، ۱۳۵۱
• تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران، چاپ اول نیما، اصفهان، ۱۳۶۶، چاپ دوم ماهور، تهران، ۱۳۷۷
• چشم‌انداز موسیقی ایران، مشعل، تهران، ۱۳۶۹
• آواشناسی فیزیکی زبان فارسی، گلها، اصفهان، ۱۳۷۷

سپنتا کتاب مفهوم فیلم نوشتهٔ سرگئی آیزنشتاین را به فارسی ترجمه کرد که در سال ۱۳۵۱ توسط نشر میترا در تهران چاپ شد. همچنین وی جلد سوم کتاب سرگذشت موسیقی ایران (نوشتهٔ روح‌الله خالقی) را تصحیح و تکمیل کرد که توسط مؤسسهٔ ماهور در سال ۱۳۷۷ در تهران منتشر شد.

مقاله‌ها

سپنتا در حدود ۱۲۰ مقاله تخصصی در رشته‌های ادبیات، زبان‌شناسی و موسیقی در نشریات علمی-پژوهشی منتشر کرد. سپنتا نگارش مقاله در مورد موسیقی ایرانی را در مجلهٔ موزیک ایران شروع کرد و سپس در مجله موسیقی (در دوره‌ای که زاون هاکوپیان سردبیر آن بود) مقاله منتشر کرد. در سال‌های دههٔ ۱۳۷۰ وی با فصلنامه موسیقی ماهور همکاری کرد و در نشریات دیگری همچون آینده، ادبستان و آدینه نیز مقاله نوشت.

افتخارات

سپنتا در طول دورهٔ فعالیتش چندین نشان و افتخار کسب کرد؛ از جمله تقدیرنامه از سازمان ملی یونسکو به مناسبت پژوهش در کتاب مخارج الحروف ابن سینا و تطبیق آن با موازین زبان‌شناسی جدید، لوح تقدیر از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در جشنوارهٔ علمی «بیست سال موسیقی ایران» در بخش پژوهش‌های علمی دربارهٔ موسیقی ایران (بهمن ۱۳۷۷) و تقدیرنامه از دبیرکل یونسکو در ایران بابت پژوهش در رسالهٔ علمی خیام و تطبیق آن به موازین علمی جدید (۱۳۷۹). همچنین سپنتا در زمان بازنشستگی از سوی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری به‌عنوان استاد نمونهٔ اصفهان مورد تقدیر قرار گرفت.

ساسان فاطمی از سپنتا در کنار روح‌الله خالقی و حسن مشحون به عنوان سه رأس «مثلث تاریخ‌نویسی موسیقی» دورهٔ معاصر نام برده است. وی اقدامات سپنتا برای احیای موسیقی دورهٔ قاجار و انتقال آن به نسل بعدی از طریق پیاده کردن استوانه‌های فونوگراف بر روی نوارهای مغناطیسی را ستوده و مستدام بودن فعالیت‌های او در نشر مقاله‌ها (از زمان مجلهٔ موزیک ایران پیش از انقلاب اسلامی ایران تا فصلنامهٔ ماهور در دهه‌های بعد از انقلاب) را قابل توجه برشمرده است.

دیدگاه‌ها

برخی از دیدگاه‌های سپنتا مورد توجه و نقل قول دیگران قرار گرفته است. از جمله، در دههٔ ۱۳۴۰ زمانی که سپنتا سرپرست شبکه بی‌سیم کشور و عملاً یکی از مدیران زیر دست نصرت‌الله معینیان (وزیر راه و سرپرست رادیوی ملی) بود، سپنتا در مقاله‌ای به تندی از موسیقی لاله‌زاری انتقاد کرد. این مقاله به معینیان خوش نیامد و بهمن هیربد مدیر مسؤول مجلهٔ موزیک ایران دستور داد که نسخه‌ای از آن مجله که مقاله در آن بود، از پیشخوان‌ها جمع‌آوری شود.

سپنتا در یکی از شماره‌های اولیهٔ فصلنامهٔ ماهور به نقد از نورعلی برومند و روش او در گردآوری و نشر ردیف موسیقی ایران پرداخت. برومند ردیف میرزا عبدالله فراهانی را از طریق ضبط نواخته‌های اسماعیل قهرمانی جمع‌آوری کرد اما به نام خودش منتشر کرد. به عقیدهٔ سپنتا، برومند نقش اصلی در گردآوری و طبقه‌بندی ردیف نداشت و اعتبار کار در اصل به قهرمانی می‌رسید.

منابع

• بهارلو، عباس (۹ فروردین ۱۳۹۹). «سپنتا». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. دریافت‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵.
• خضرائی، بابک (۱۳۹۹). «سپنتا، ساسان». دانشنامه جهان اسلام. ج. ۲۲. ص. ۸۲۶–۸۲۹. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۴۴۷-۰۲۳-۰. دریافت‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵ – به واسطهٔ نورمگز.
• فاطمی، ساسان (۱۳۹۳). «در نکوداشت ساسان سپنتا». فصلنامه موسیقی ماهور. ش. ۶۵. ص. ۱۱۱–۱۱۴.
• مختاباد، ابوالحسن (۱۷ آذر ۱۳۹۳). «برای چهلمین روز درگذشت ساسان سپنتا». خبر آنلاین. دریافت‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵.
• «زندگینامه ساسان سپنتا». همشهری آنلاین. ۵ آبان ۱۳۹۳.
• «ساسان سپنتا، پژوهشگر موسیقی و زبان‌شناسی درگذشت». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵.
• «اعضای هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی: ساسان سپنتا». وبگاه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان. ۱۰ شهریور ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ اوت ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۹ ژوئیه ۲۰۲۲.
• «خاموشی در سکوت / مروری بر زندگی ساسان سپنتا پژوهشگر موسیقی و زبان‌شناس». سازخانه طهران. ۷ آبان ۱۳۹۳.
• امید قنبری, ویراستار (۱۳۹۴). «زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی مرحوم دکتر ساسان سپنتا». تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۲۸-۱۳۲-۶.
• «ساسان سپنتا و ابداع راهکارهایی برای بازیابی‌ صوتی». ایرنا. ۳ آبان ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵.