هایده

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
هایده
Hayedeh-Persian-Singer-Tehran-1977.jpg
هایده در سال ۱۹۷۷
اطلاعات پس‌زمینه
نام اصلی معصومه دده بالا
نام مستعار هایده
تولد ۲۱ فروردین ۱۳۲۱
تهران، ایران
ملیت ایرانی
مرگ ۳۰ دی ۱۳۶۸ (۴۷ سال)
سان‌فرانسیسکو، کالیفرنیا، ایالات متحده
سبک‌(ها) موسیقی پاپ فارسی، گلها
کلاسیک ایرانی
نوع صوت کنترآلتو

معصومه دده بالا با نام هنری هایده (زادهٔ ۱۹۴۲ در تهران؛ مرگ در ۱۹۹۰ در سن‌خوزه، کالیفرنیا) خوانندهٔ مشهور ایرانی است. هایده در ابتدا به واسطهٔ صدای توانمند، اپرایی و آلتوی‌اش برجسته شد و برای دو دهه برپایهٔ دستگاه موسیقی سنتی ایرانی، به اجرای آواز در سبک سنتی و مدرن می‌پرداخت.وی دارای صدای نادر آلتو-کنترآلتو بود.

زندگی

هایده که نام اصلی او معصومه دده بالا است، در تهران متولد شد.[۱] پدر وی محمد دده بالا و مادرش زینت بلغاری بودند. هایده در ابتدا به‌واسطهٔ صدای توانمند، اپرایی و آلتوی‌اش و سپس با پالودن صدایش به واسطهٔ دقت بیشتر، غزلسرایی و تنوع برجسته شد. صدای هایده به لحاظ زیباشناختی با صدای آوازخوان دیگر موسیقی ایرانی، دلکش، که از وی قدیمی‌تر بود مقایسه می‌شد. در کنار توانایی صوتی در خور توجه، محبوبیت هایده در میان شنودگان ایرانی، در درجهٔ اول به دلیل تسلط وی بر اصول بنیاد موسیقی، صدای زایا، مجموعه‌ای از آهنگ‌های فارسی و اجرای دریف‌های آواز بوده‌است. به مدت نزدیک به دو دهه، هایده به اجرای آوازهای سنتی و به‌روزی می‌پرداخت که همه برپایهٔ دستگاه‌های موسیقی سنتی ایرانی بودند. این اجراها جایگاه وی را در فهرست آوازخوان‌های برجستهٔ موسیقی ایرانی در قرن بیستم میلادی تثبیت کرد. خواهر کوچک‌تر او، مهستی نیز از خوانندگان معروف ایرانی است که حدود سه سال پیش از هایده خوانندگی را آغاز کرد.[۲]

هایده در سال ۱۹۷۹ به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد و حرفهٔ آوازخوانی را همچنان ادامه داد. وی در سن‌خوزه، کالیفرنیا درگذشت و در گورستان وست‌وود هالیوود به خاک سپرده شد.[۲]

فعالیت حرفه‌ای

آغاز کار و تمرین موسیقی

هایده در خانواده‌ای موسیقایی زاده شد. چنان‌که پیش از آنکه هایده به جرگهٔ آوازخوان‌های مشهور بپیوندد، خواهر جوانترش — که با نام هنری مهستی مشهور بود — جایگاهی در میان خوانندگان حرفه‌ای به‌دست آورده بود. هایده نزد استادان موسیقی ایرانی شاگردی کرد؛ وی آموزش را با علی تجویدی، مربی آواز، استاد ویولون و آهنگساز شروع کرد، او کسی بود که با دلکش نیز همکاری داشت.[۳] البته هایده پیش از آنکه تجویدی صدای وی را در اجرایی عمومی بشنود، تبحری در موسیقی یافته بود. تجویدی پس از شنیدن صدای هایده بی‌درنگ ریجسترهای نادر در عمق صدای آلتوی هایده را تشخیص داد. این ریجسترها رنج میانهٔ بسیط (پردامنه) صدای هایده را آشکار ساخت و تجویدی به هایده ارائهٔ آموزش و یاری در آموختن مجموعهٔ موسیقی آوازی ایرانی را ارائه کرد. در آغاز صدای بسیط (پردامنه) و خوش‌میزان هایده، آمیزه‌ای از نقدهای قوی و توجه مردمی را به دست آورد.[۲]

هایده، آنگونه که خود به کرات در چندین مصاحبه متذکر شده است، تحت تأثیر صدای پر قدرت و شیوهٔ آوازخوانی دلکش، خوانندهٔ صاحب سبک و بلندآوازهٔ آن دوران، روی به عالم موسیقی آورد. وی در ۱۳۴۷، فعالیت حرفه‌ای خود را با خواندن ترانه «آزاده» اثر استادش علی تجویدی که بر روی آخرین سروده رهی معیری ساخته شده بود آغاز کرد.[۴] اجرای ترانه «آزاده» با ارکستر بزرگ گل‌ها در رادیو تهران آغاز کار هایده بود. وی پس از اجرای چندین اثر دیگر از تجویدی و دیگر آهنگسازان بنام، از جمله همایون خرم، در برنامه گل‌ها، از نخستین سال‌های دهه ۱۳۵۰ به خواندن ترانه‌های پاپ علاقه‌مند شد که بیشتر از ساخته‌های فریدون خشنود، جهانبخش پازوکی، محمد حیدری و انوشیروان روحانی بودند.

هایده در شهریور ۱۳۵۷ خورشیدی، چندین ماه پیش از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، ایران را به مقصد بریتانیا ترک کرد. او تا پایان عمر از این رویداد به عنوان تلخ‌ترین خاطره زندگی خود یاد می‌کرد.[۵]

حرفهٔ موسیقیایی

به مجرد پایان یافتن شاگردی هایده نزد تجویدی، وی همکاری با برنامهٔ رادیویی شما و رادیو را آغاز کرد. این همکاری جایگاه وی را به عنوان یک آوازخوان در لحظه‌ای موسیقایی تثبیت کرد. در آن هنگام هایده ترانه‌ای از تجویدی با نام «آزاده» و با شعر شاعر و ترانه‌سرای معروف، رهی معیری را در دستگاه سه‌گاه اجرا کرد. وی همچنین آوازی در دستگاه سه‌گاه با غزلی از رهی معیری و ویولون‌نوازی تجویدی و سنتورنوازی مجید نجاحی را نیز اجرا کرد. تسلط صوتی هایده در اجراهای اولیه، وی را به عنوان یک آوازخوان تثبیت کرد. با هدایت و سرپرستی تجویدی، هایده با اجراهای عمومی رسمی و غیر رسمی بر شهرت خود افزود.[۲]

متعاقباً هایده در برنامهٔ رادیویی گل‌ها در کنار دیگر نوازندگان موسیقی ایرانی شامل ویولون‌نواز و ترانه‌سرا، همایون خرم، پیانونواز جواد معروفی، نی‌نواز حسن ناهید، تارنوازها فریدون حافظی، جلیل شهناز و فرهنگ شریف و تمبک‌نواز امیر ناصر افتتاح به اجرای برنامه پرداخت. همچنین ترانه‌سرایان کریم فکور، رهی معیری، نواب صفا، بیژن ترقی و پرویز وکیلی به سرودن شعر برای اجرای برنامه‌های وی در این برنامه پرداختند. با هماهنگی همایون خرم، هایده دو بار با استاد موسیقی سنتی ایرانی، محمدرضا شجریان همکاری کرد. این همکاری دوخوانی نبود بلکه بیشتر همکاری دو نفره در همان برنامه بود. این نخستین همکاری، الگویی برای همکاری‌های بعدی هایده با دیگر خوانندگان مشهور از قبیل اکبر گلپایگانی، حمیرا، مهستی، هما میرافشار، معین، ستار، ویگن و... شد.[۲]

سبک آوازی و اجرایی

به مانند دلکش، هایده نیز با تسلط فنی موسیقایی و با شور و انرژی می‌خواند. وضعیت حنجرهٔ وی این امکان را به هایده می‌داد تا پیوستاری از ویبراتوهای دلپذیر و نغمه‌سرایی‌های آوازی، که از ملزومات آوازخوانی بود، به خواندن بپردازد. او به راحتی می‌توانست صدای بم آلتوی خود را به پایین، فولر و دارکر کنترآلتو تغییر دهد. آمیزهٔ توانایی حنجرهٔ قوی با آموخته‌روش‌های آوازخوانی، به وی صدای نادر آلتو-کنترآلتو داده بود که وی را قادر ساخته بود که آواز را پرطنین، و بافتارمند اجرا کند. علاوه بر اینها، شَم زیرکانهٔ وی در زمان‌بندی موسیقایی، جریان ریتمیک آواز ترانه، جمله‌بندی مؤثر موسیقایی و اجرای شاعرانه، وی را قادر به بروز و بیان مؤثر آنچه می‌خواند می‌کرد.[۲]

در کنار خرم و تجویدی (در ابتدای شروع به فعالیتش) وی با آهنگ‌سازانی مانند جهانبخش پازوکی، انوشیروان روحانی، جمشید شیبانی، صادق نوجوکی، محمد حیدری، فرید زولاند و حسین واثقی همکاری کرد و شاعرانی مانند هدیه (لیلا کسریاردلان سرفراز و هما میرافشار برای وی اشعاری برای آخرین کارهایش سرودند.[۲]

کنسرت‌ها

یکی از نخستین برنامه‌های رسمی او در این شهر، کنسرتی در دانشگاه کالیفرنیا در لوس آنجلس (یو. سی. ال. ای) همراه با گروهی از سازهای ایرانی به سرپرستی منوچهر صادقی بود.[۶]

آلبوم‌ها

نوشتار اصلی: ترانه‌شناسی هایده

در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ آثار هایده در ایران به صورت صفحه گرامافون و نوار کاست منتشر شد. بیشتر این آثار و همچنین کارهایی که هایده در دهه ۱۹۸۰ در آمریکا خواند، در دهه ۱۹۹۰ و همچنین ۲۰۰۰ از نو روی سی‌دی منتشر شدند. قرار دادن ترانه‌های او در سی‌دی‌ها اغلب از نظم ویژه‌ای پیروی نمی‌کند.

هایده در دوران فعالیت زیاد و متنوعش، آوازهای اساسی را با قدرت صدای سوگ‌آمیز =elegiac و شاخصش اجرا می‌کرد. ۲۰۰ آهنگ سنتی، مردمی، معاصر جزو میراث‌های وی است.[۲]

آوازها
ردیف عنوان دستگاه موسیقیایی شرکت منتشرکننده توضیحات
۱ رفتم همایون کلتکس رکوردز
۲ آزاده اصفهان کلتکس رکوردز
۳ فریاد از این جدایی ماهور کلتکس رکوردز
۴ افسانهٔ شیرین اصفهان کلتکس رکوردز در همکاری با محمدرضا شجریان (سیاوش)
۵ خلوت دل ماهور کلتکس رکوردز در همکاری با محمدرضا شجریان (سیاوش)
آهنگ‌ها
ردیف سال عنوان شرکت منتشرکننده توضیحات
۱ دشتستانی کلتکس رکوردز
۲ ۱۹۹۰ شانه‌هایت را برای گریه‌کردن دوست دارم شرکت ترانه
۳ ۱۹۹۱ بزن تار شرکت ترانه
۴ ۱۹۹۱ آشنایی کلتکس رکوردز
۵ ۱۹۹۱ بهترین‌های هایده ۱ کلتکس رکوردز
۶ ۱۹۹۱ خراباتی کلتکس رکوردز
۷ ۱۹۹۱ خداحافظ کلتکس رکوردز
۸ ۱۹۹۱ گل‌واژه شرکت ترانه
۹ ۱۹۹۲ روزای روشن پارس ویدئو
۱۰ ۱۹۹۳ پادشه خوبان پارس ویدئو

سه سی‌دی نیز از ترانه‌های هایده همراه با معین، ویگن و مهستی به نام‌های «گل‌های غربت»، «همخونه» و «اوج صدا» منتشر شده‌است.

کنسرت‌ها

هایده در رویال آلبرت هال، لندن، ۱۳۶۶

هایده به جز برنامه‌های معمول خود در کشورهای گوناگون، در دانشگاه یوسی‌ال‌ای در کالیفرنیا، و در تالارهایی با شهرت جهانی مانند رویال آلبرت هال (به رهبری فرنوش بهزاد) در لندن و موزیک هاله (هامبورگ) کنسرت‌هایی اجرا کرد.

بیشتر ترانه‌های هایده در سال‌های پیش از انقلاب در تلویزیون ملی ایران و پس از انقلاب در تلویزیون جام‌جم در لس آنجلس و بخشی دیگر نیز در تلویزیون ایرانیان و تلویزیون جنبش ملی ایران در جنوب کالیفرنیا به صورت نماهنگ (موزیک-ویدئو) در آمد.

در فاصلهٔ میان سال‌های پس از مهاجرت هایده در سال ۱۳۵۷ از ایران تا مرگ وی به علت سکتهٔ قلبی در سال ۱۳۶۹، هایده ترانه‌های پرشماری ضبط کرد و در کنسرت‌های زنده‌ای در «رویال آلبرت هال» لندن، در «دانشگاه کالیفرنیا» در لس آنجلس، و در دیگر سالن‌های رسمی اجرای برنامه می‌کرد؛ نیز بطور مرتب و کمتر رسمی در جاهای دیگر اروپا و ایالات متحده آمریکا اجرای برنامه می‌کرد.[۲]

مرگ

آرامگاه هایده، گورستان وست‌وود، لوس‌آنجلس
سنگ قبر فعلی هایده

هایده در روز ۲۰ ژانویه ۱۹۹۰ برابر با ۳۰ دی ماه۱۳۶۸ فردای اجرای کنسرت در باشگاه کازابلانکا در حومه سان فرانسیسکو، بر اثر سکته قلبی درگذشت.[۷]

هایده در گورستان وست وود در لوس آنجلس با حضور هزاران نفر از ایرانیان مقیم آمریکا به خاک سپرده شد. هما سرشار (روزنامه‌نگار)، ویگن (خواننده) و حسن شهباز (مترجم و سردبیر فصلنامه رهاورد) از جمله سخنرانان در مراسم بودند. در تهران نیز علی‌رغم محدودیت‌های بسیار، گروهی از مردم در مسجدالجواد یاد او را گرامی داشتند.[۸]

ویدئوی مراسم به فاصله کوتاهی، مخفیانه در ایران پخش شد.

مستند

نخستین نمایش «سخن از هایده» در آمستردام، ژانویه ۲۰۰۹

پژمان اکبرزاده فیلم مستندی درباره فعالیت‌های هنری و آثار هایده ساخته که در ژانویه ۲۰۰۹ برای نخستین بار در آمستردام اکران شد.

این مستند یکصد دقیقه‌ای با عنوان «سخن از هایده» دربرگیرنده بررسی فعالیت‌های هایده، گزیده‌ای از اجراهای او در سبک‌های گوناگون و گفتگو با دوستان و همکاران نزدیک اوست. مستند در جشنواره فیلم نور در لوس آنجلس نامزد دریافت جایزه بهترین مستند شد[۹] اما به گزارش تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی، «برخی از بستگان و دوستداران هایده به دلیل بازگویی بی پرده برخی مسایل به آن اعتراض کردند»؛ از سویی در تهران، مستندساز از سوی خبرگزاری فارس به دلیل ساخت فیلم درباره «خواننده معلوم‌الحال طاغوتی» مورد انتقاد قرار گرفت.[۱۰]

مستند «سخن از هایده» بیستم ژانویه ۲۰۱۰ در بیستمین سالگرد درگذشت هایده، توسط شبکه ایرانیان هلند منتشر شد و نسخه کوتاه شدهٔ آن نیز از شبکه فارسی تلویزیون صدای آمریکا پخش شد. در ژوئن ۲۰۱۰، کمی پیش از نمایش فیلم در جشنواره ایرانیان سیاتل، «روز آنلاین» در نقدی، مستند را «تلنگری برای یادآوری فضای شوم دهه شصت» خواند.[۱۱]

جستارهای وابسته

منابع

  1. پژمان اکبرزاده. «هفدهمین سالروز درگذشت هایده». رادیوزمانه، ۳۰ دی ۱۳۸۵. بازبینی‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۰۸. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ ۲٫۷ ۲٫۸ Nakjavani, Erik. “HĀYEDA”. In Encyclopaedia Iranica. vol. XII, Fasc. 1. December 15, 2003. 73-74. 
  3. خطیبی، پرویز. خاطراتی از هنرمندان. تهران: انتشارات معین، ۱۳۸۰. ۳۷۱. شابک ‎۹۶۴-۵۹۴۳-۹۰-۲. 
  4. «انوشیروان روحانی و خاطراتی از هایده»(فارسی)‎. وب‌گاه رادیوزمانه، ۹ بهمن ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در بهمن ۱۳۸۷. 
  5. پژمان اکبرزاده. «هایده در یک نگاه». پروژه مستند هایده، نوامبر ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۱. 
  6. پژمان اکبرزاده. «هایده در یک نگاه». پروژه مستند هایده، نوامبر ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۱. 
  7. پژمان اکبرزاده. «هایده در یک نگاه». پروژه مستند هایده، نوامبر ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۱. 
  8. پژمان اکبرزاده. «هایده در یک نگاه». پروژه مستند هایده، نوامبر ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۱. 
  9. «پروژه مستند هایده» (چکیده فیلم)
  10. «معرفی برنامه‌سازان رادیو زمانه» (خبرگزاری فارس)
  11. «نیم نگاه» (مهدی عبدالله‌زاده/روزآنلاین)

پیوند به بیرون