هایده

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
هایده
Hayedeh-Persian-Singer-Tehran-1977.jpg
هایده در سال ۱۹۷۷
اطلاعات پس‌زمینه
نام اصلی معصومه دده بالا
نام مستعار هایده
تولد ۲۱ فروردین ۱۳۲۱
تهران، ایران
ملیت ایرانی
مرگ ۳۰ دی ۱۳۶۸ (۴۷ سال)
سان‌فرانسیسکو، کالیفرنیا، ایالات متحده
سبک‌(ها) موسیقی سنتی ایرانی
موسیقی پاپ فارسی
نوع صوت کنترآلتو

معصومه دده بالا با نام هنری هایده (زادهٔ ۲۱ فروردین ۱۳۲۱ در تهران - درگذشتهٔ ۳۰ دی ۱۳۶۸ در سان فرانسیسکو) خوانندهٔ مشهور موسیقی سنتی و پاپ ایرانی است. هایده دارای صدای کنترآلتو بود و بیش از دو دهه فعالیت در اجرای آواز و ترانه‌های ایرانی داشت.[۱]

زندگی

هایده که نام اصلی او معصومه دده بالا است، در تهران متولد شد.[۲] پدر وی محمد دده بالا و مادرش زینت بلغاری بودند. هایده در ابتدا به‌واسطهٔ صدای توانمند، اپرایی و آلتوی‌اش و سپس با پالودن صدایش به واسطهٔ دقت بیشتر، غزلسرایی و تنوع برجسته شد. صدای هایده به لحاظ زیباشناختی با صدای آوازخوان دیگر موسیقی ایرانی، دلکش، که از وی قدیمی‌تر بود مقایسه می‌شد. در کنار توانایی صوتی در خور توجه، محبوبیت هایده در میان شنودگان ایرانی، در درجهٔ اول به‌دلیل تسلط وی بر اصول بنیاد موسیقی، صدای زایا، مجموعه‌ای از آهنگ‌های ایرانی و اجرای ردیف‌های آواز بوده‌است. این اجراها جایگاه وی را در فهرست آوازخوان‌های برجستهٔ موسیقی ایرانی در سدهٔ بیستم میلادی تثبیت کرد. خواهر کوچک‌تر او، مهستی نیز از خوانندگان معروف ایرانی است که حدود سه سال، پیش از هایده خوانندگی را آغاز کرد.[۳]

هایده در سال ۱۹۷۹ به بریتانیا و کمی بعد به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد. وی تا پایان عمر در لوس آنجلس زندگی کرد. وی فردای کنسرتی در شمال کالیفرنیا بر اثر حمله قلب درگذشت و چند روز بعد در گورستان وست‌وود هالیوود به خاک سپرده شد.

فعالیت حرفه‌ای

آغاز کار و تمرین موسیقی

پیش از آنکه هایده به جرگهٔ آوازخوان‌های مشهور بپیوندد، خواهر جوانترش — که با نام هنری مهستی مشهور بود — جایگاهی در میان خوانندگان حرفه‌ای به‌دست آورده بود. هایده نزد استادان موسیقی ایرانی شاگردی کرد؛ وی آموزش را با علی تجویدی، مربی آواز، استاد ویلن و آهنگساز شروع کرد، او کسی بود که با دلکش نیز همکاری داشت.[۴] البته هایده پیش از آنکه تجویدی صدای وی را در اجرایی عمومی بشنود، تبحری در موسیقی یافته بود. تجویدی پس از شنیدن صدای هایده بی‌درنگ ریجسترهای نادر در عمق صدای آلتوی هایده را تشخیص داد. این ریجسترها رنج میانهٔ بسیط (پردامنه) صدای هایده را آشکار ساخت و تجویدی به هایده ارائهٔ آموزش و یاری در آموختن مجموعهٔ موسیقی آوازی ایرانی را ارائه کرد. در آغاز صدای بسیط (پردامنه) و خوش‌میزان هایده، آمیزه‌ای از نقدهای قوی و توجه مردمی را به دست آورد.[۳]

هایده، آنگونه که خود به کرات در چندین مصاحبه متذکر شده است، تحت تأثیر صدای پر قدرت و شیوهٔ آوازخوانی دلکش، خوانندهٔ صاحب سبک و بلندآوازهٔ آن دوران، روی به عالم موسیقی آورد. وی در ۱۳۴۷، فعالیت حرفه‌ای خود را با خواندن ترانه «آزاده» اثر استادش علی تجویدی که بر روی آخرین سروده رهی معیری ساخته شده بود آغاز کرد.[۵] اجرای ترانه «آزاده» با ارکستر بزرگ گل‌ها در رادیو تهران آغاز کار هایده بود. وی پس از اجرای چندین اثر دیگر از تجویدی و دیگر آهنگسازان بنام، از جمله همایون خرم، در برنامه گل‌ها، از نخستین سال‌های دهه ۱۳۵۰ به خواندن ترانه‌های پاپ علاقه‌مند شد که بیشتر از ساخته‌های فریدون خشنود، جهانبخش پازوکی، محمد حیدری و انوشیروان روحانی بودند.

هایده در شهریور ۱۳۵۷، چندین ماه پیش از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، ایران را به مقصد بریتانیا ترک کرد. او تا پایان عمر از این رویداد به عنوان تلخ‌ترین خاطره زندگی خود یاد کرد.[۶]

همکاری او با آهنگساز سرشناس ایرانی صادق نوجوکی پس از مهاجرت به آمریکا فزونی یافت بطوریکه منجر به رقم زدن آلبوم‌های «بزن تار» و «شب عشق» گردید. آلبوم «شب عشق» به‌عنوان پرفروش‌ترین آلبوم دههٔ شصت شرکت ترانه معرفی شد و همچنین از آلبوم «بزن تار» به عنوان آلبوم سال (۱۹۹۰) یاد شد.[۷]

سبک آوازی و اجرایی

به مانند دلکش، هایده نیز با تسلط فنی موسیقایی و با شور و انرژی می‌خواند. وضعیت حنجرهٔ وی این امکان را به هایده می‌داد تا پیوستاری از ویبراتوهای دلپذیر و نغمه‌سرایی‌های آوازی، که از ملزومات آوازخوانی بود، به خواندن بپردازد. او به راحتی می‌توانست صدای بم آلتوی خود را به پایین، فولر و دارکر کنترآلتو تغییر دهد. آمیزهٔ توانایی حنجرهٔ قوی با آموخته‌روش‌های آوازخوانی، به وی صدای نادر آلتو-کنترآلتو داده بود که وی را قادر ساخته بود که آواز را پرطنین، و بافتارمند اجرا کند. علاوه بر اینها، شَم زیرکانهٔ وی در زمان‌بندی موسیقایی، جریان ریتمیک آواز ترانه، جمله‌بندی مؤثر موسیقایی و اجرای شاعرانه، وی را قادر به بروز و بیان مؤثر آنچه می‌خواند می‌کرد.[۳]

کنسرت‌ها

هایده در رویال آلبرت هال، لندن، ۱۳۶۶

هایده به جز برنامه‌های معمول خود در کشورهای گوناگون، در دانشگاه یوسی‌ال‌ای در کالیفرنیا، و در تالارهایی با شهرت جهانی مانند رویال آلبرت هال (به‌رهبری فرنوش بهزاد) در لندن و موزیک هاله (هامبورگ) کنسرت‌هایی اجرا کرد.[۸]

بیشتر ترانه‌های هایده در سال‌های پیش از انقلاب در تلویزیون ملی ایران و پس از انقلاب در تلویزیون جام‌جم در لس آنجلس و بخشی دیگر نیز در تلویزیون ایرانیان و تلویزیون جنبش ملی ایران در جنوب کالیفرنیا به صورت نماهنگ (موزیک-ویدئو) در آمد.

آلبوم‌ها

نوشتار اصلی: ترانه‌شناسی هایده

در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ آثار هایده در ایران به صورت صفحه گرامافون و نوار کاست منتشر شد. بیشتر این آثار و همچنین کارهایی که هایده در دهه ۱۹۸۰ در آمریکا خواند، در دهه ۱۹۹۰ و همچنین ۲۰۰۰ از نو روی سی‌دی منتشر شدند. قرار دادن ترانه‌های او در سی‌دی‌ها اغلب از نظم ویژه‌ای پیروی نمی‌کند.

آوازها
ردیف عنوان دستگاه موسیقیایی شرکت منتشرکننده توضیحات
۱ رفتم همایون کلتکس رکوردز
۲ آزاده اصفهان کلتکس رکوردز
۳ فریاد از این جدایی ماهور کلتکس رکوردز
۴ افسانهٔ شیرین اصفهان کلتکس رکوردز با همکاری محمدرضا شجریان (سیاوش)
۵ خلوت دل ماهور کلتکس رکوردز با همکاری محمدرضا شجریان (سیاوش)
آهنگ‌ها
ردیف سال عنوان شرکت منتشرکننده توضیحات
۱ دشتستانی کلتکس رکوردز
۲ ۱۹۹۰ شانه‌هایت را برای گریه‌کردن دوست دارم شرکت ترانه
۳ ۱۹۹۱ بزن تار شرکت ترانه
۴ ۱۹۹۱ آشنایی کلتکس رکوردز
۵ ۱۹۹۱ بهترین‌های هایده ۱ کلتکس رکوردز
۶ ۱۹۹۱ خراباتی کلتکس رکوردز
۷ ۱۹۹۱ خداحافظ کلتکس رکوردز
۸ ۱۹۹۱ گل‌واژه شرکت ترانه
۹ ۱۹۹۲ روزای روشن پارس ویدئو
۱۰ ۱۹۹۳ پادشه خوبان پارس ویدئو

سه سی‌دی نیز از ترانه‌های هایده همراه با معین، ویگن و مهستی به نام‌های «گل‌های غربت»، «همخونه» و «اوج صدا» منتشر شده‌است.

مرگ

آرامگاه هایده، گورستان وست‌وود، لوس‌آنجلس
سنگ قبر فعلی هایده

هایده در روز ۲۰ ژانویه ۱۹۹۰ برابر با ۳۰ دی ماه ۱۳۶۸ فردای اجرای کنسرت در باشگاه کازابلانکا در حومه سان فرانسیسکو، بر اثر سکته قلبی درگذشت.[۹]

هایده در گورستان وست وود در لوس آنجلس با حضور هزاران نفر از ایرانیان مقیم آمریکا به خاک سپرده شد. هما سرشار (روزنامه‌نگار)، ویگن (خواننده) و حسن شهباز (مترجم و سردبیر فصلنامه رهاورد) از جمله سخنرانان در مراسم بودند. در تهران نیز علی‌رغم محدودیت‌های بسیار، گروهی از مردم در مسجدالجواد یاد او را گرامی داشتند.[۱۰]

ویدئوی مراسم به فاصله کوتاهی، مخفیانه در ایران پخش شد.

مستند

نخستین نمایش «سخن از هایده» در آمستردام، ژانویه ۲۰۰۹

پژمان اکبرزاده فیلم مستندی دربارهٔ فعالیت‌های هنری و آثار هایده ساخته که در ژانویه ۲۰۰۹ برای نخستین بار در آمستردام اکران شد.

این مستند یکصد دقیقه‌ای با عنوان «سخن از هایده» دربرگیرنده بررسی فعالیت‌های هایده، گزیده‌ای از اجراهای او در سبک‌های گوناگون و گفتگو با دوستان و همکاران نزدیک اوست. مستند در جشنواره فیلم نور در لوس آنجلس نامزد دریافت جایزه بهترین مستند شد[۱۱] اما به گزارش تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی، «برخی از بستگان و دوستداران هایده به دلیل بازگویی بی پرده برخی مسایل به آن اعتراض کردند»؛ از سویی در تهران، مستندساز از سوی خبرگزاری فارس به دلیل ساخت فیلم دربارهٔ «خواننده معلوم‌الحال طاغوتی» مورد انتقاد قرار گرفت.[۱۲]

مستند «سخن از هایده» بیستم ژانویه ۲۰۱۰ در بیستمین سالگرد درگذشت هایده، توسط شبکه ایرانیان هلند منتشر شد و نسخه کوتاه شدهٔ آن نیز از شبکه فارسی تلویزیون صدای آمریکا پخش شد. در ژوئن ۲۰۱۰، کمی پیش از نمایش فیلم در جشنواره ایرانیان سیاتل، «روز آنلاین» در نقدی، مستند را «تلنگری برای یادآوری فضای شوم دهه شصت» خواند.[۱۳] خبرگزاری فارس در تهران به این فیلم حمله‌ور شد و آنرا فیلمی دربارهٔ «خواننده معلوم الحال طاغوتی» نامید.

دیدگاه‌ها

زهرا اشراقی: صدای هایده را دوست دارم به نظرم هایده اعجوبه موسیقی ایران بوده. مثلاً "علی ای همای رحمت” هایده بسیار زیبا است. هایده و مهستی از زیبایی‌های موسیقی ما هستند.[۱۴]

جستارهای وابسته

منابع

  1. پژمان اکبرزاده. «ه‌هایده، در یک نگاه». پروژه مستند هایده، ۳۰ دی ۱۳۸۵. بازبینی‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۰۸. 
  2. پژمان اکبرزاده. «هفدهمین سالروز درگذشت هایده». رادیوزمانه، ۳۰ دی ۱۳۸۵. بازبینی‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۰۸. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ Nakjavani, Erik. “HĀYEDA”. In Encyclopaedia Iranica. vol. XII, Fasc. 1. December 15, 2003. 73-74. 
  4. خطیبی، پرویز. خاطراتی از هنرمندان. تهران: انتشارات معین، ۱۳۸۰. ۳۷۱. شابک ‎۹۶۴-۵۹۴۳-۹۰-۲. 
  5. «انوشیروان روحانی و خاطراتی از هایده»(فارسی)‎. وب‌گاه رادیوزمانه، ۹ بهمن ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در بهمن ۱۳۸۷. 
  6. پژمان اکبرزاده. «هایده در یک نگاه». پروژه مستند هایده، نوامبر ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۱. 
  7. Ronald Cohn, Jesse Russell. Sadegh Nojouki. Bookvika publishing، 2012. 
  8. پژمان اکبرزاده. «هایده در یک نگاه». پروژه مستند هایده، نوامبر ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۱. 
  9. پژمان اکبرزاده. «هایده در یک نگاه». پروژه مستند هایده، نوامبر ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۱. 
  10. پژمان اکبرزاده. «هایده در یک نگاه». پروژه مستند هایده، نوامبر ۲۰۰۸. بازبینی‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۱. 
  11. «پروژه مستند هایده» (چکیده فیلم)
  12. «معرفی برنامه‌سازان رادیو زمانه» (خبرگزاری فارس)
  13. «نیم نگاه» (مهدی عبدالله‌زاده/روزآنلاین)
  14. مشرق نیوز. «صدای هایده و مهستی را دوست دارم». 

پیوند به بیرون