بلوط

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
بلوط
شاخه‌ای از بلوط قرمز اروپایی به همراه میوه و برگ.
طبقه‌بندی علمی
فرمانرو: گیاهان
(طبقه‌بندی‌نشده): گیاهان گلدار
(طبقه‌بندی‌نشده): دولپه‌ای‌های نو
(طبقه‌بندی‌نشده): رزیدها
راسته: راش‌سانان
تیره: فاگاسه
سرده: Quercus
ال.
گونه

See فهرست گونه‌های بلوط

بلوط نام نوعی درخت و همچنین میوه آن است که دارای پوستی سخت می‌باشد. درختان بلوط عمری طولانی دارند که گاه به دو هزار سال نیز می‌رسد[۱] و گونه‌های بسیاری از آن در ایران بومی رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس است.

چوب این درخت از مرغوبترین چوب‌هاست و ذغال آن نیز مرغوب است. این موضوع یکی از دلایل بریدن بی رویهٔ این درختان می‌باشد که این جنگل‌ها را تهدید می‌کند. (میوه بلوط اروپایی بشکل کره‌ای با قطرتقریبی ۲٫۵ سانتیمتر و میوه بلوط در حاشیه‌های زاگرس جنوبی ایران به اندازه تقریبی ۸ میلیمتر می‌باشند)

تکثیر[ویرایش]

تکثیر طبیعی این درخت از طریق کاشته شدن میوه آن صورت می‌گیرد. جوندگان خانواده سنجاب جهت ذخیره سازی میوه بلوط برای فصل زمستان آن را در عمق مناسبی دفن می‌کنند. فراموش کردن جای برخی از این میوه ها توسط سنجاب‌ها باعث می‌شود که در بهار سال بعد جوانه بزنند. این جوندگان موجب زایش مداوم جنگل‌های بلوط هستند. سنجاب‌ها از روی غریزه مقاوم‌ترین دانه‌ها را برای دفن کردن انتخاب می کنند و بنابراین احتمال سالم ماندن میوه در زیر خاک و جوانه زدن آن در سال بعد بالا می رود.

در سال‌های اخیر برخی کارشناسان از خطر انقراض سنجاب ایرانی گفته‌اند که در ادامه حیات جنگل‌های بلوط ایران نقشی اساسی دارند.[۲][۳]

ترکیب شیمیایی[ویرایش]

سوسک خرطوم‌دار درخت فندقی، آفت گونه‌های مختلف درخت بلوط می‌باشد.
  • میوهٔ بلوط : نشاسته، پروتئین، قندهای مختلف مخصوصاً کوئرسیت، مادهٔ روغنی و بالاخره تانن دارد.
  • برگ و پوست بلوط : تانن ویژه‌ای به نام اسید کوئرسی تانیک محلول در آب، نوعی قند بنام کوئرسیت، یک مادهٔ تلخ بنام کوئرسیتین، لعاب، یک مادهٔ فرمز بنام قرمز بلوط دارد.

کاربرد[ویرایش]

کاربرد درمانی[ویرایش]

تانن موجود در میوه بلوط که در برخی زبان محلی کشور به آن «شوکه» می‌گویند با تقویت مخاط معده در درمان ورم و زخم معده مورد استفاده قرار می‌گیرد و می‌تواند در بهبود زودتر زخم‌ها و خونریزی‌ها و درمان اسهال مفید باشد. بخش‌هایی از درخت بلوط که کاربرد درمانی دارند عبارتند از میوه، پوست، گال و برگ.[۴]

کاربرد خوراکی[ویرایش]

میوه بلوط شمال و جنوب ایران و نیز گونه‌های مختلف آن از نظر مواد غذایی متفاوتند. اما نتایج آنالیز مویه بلوط شمال ایران به همراه پوسته‌اش نشان داده که شامل ۱۱ درصد چربی، ۱۱.۵ درصد فیبر، ۲۶۳۰ کیلوکالری بر کیلوگرم انرژی و دارای ۱۸.۵ درصد پروتئین است.[۵] در بخش‌های مختلف کشور که جنگل‌های بلوط وجود دارند از آرد کردن میوه بلوط، نان بلوط تهیه می‌شود.

دامداران با توجه به گرانی خوراک دام، دانه‌های بلوط را در پاییز جمع‌آوری می‌کنند و به عنوان تغذیه جایگزین در زمستان به دام‌ها می‌دهند که علاوه بر خواص غذایی بسیار، برای سلامت دام‌ها نیز مفید است.[۵]

کاربردهای دیگر[ویرایش]

از دانه، برگ و نیز گال درخت بلوط در داروسازی، رنگرزی (به عنوان یکی از مواد رنگزای طبیعیمرکب‌سازی و صنعت چرم‌سازی استفاده می‌شود.[۶]

بلوط در ایران[ویرایش]

درباره تعداد گونه‌ها و زیرگونه‌های بلوط در ایران نظرات مختلفی داده شده اما همه پژوهشگران بر وجود چند گونه مهم از بلوط در جنگل‌های ایران توافق دارند[۷]:

  • گونه بلوط ایرانی (Quercus persica یا Quercus brantii) که از شمال‌غربی تا جنوب‌شرقی رشته‌کوه زاگرس وجود دارد و به علت انعطاف‌پذیری خاص خود نسبت به دیگر گونه‌ها توانایی رویش در گونه‌های مختلف خاک، ارتفاع (از ۴۵۰ متر در گدارلندر مسجد سلیمان گرفته تا ۲۶۰۰ متر از سطح دریا در ارتفاعات لته‌کال یاسوج) و جهات جغرافیایی را دارد. در مناطق مختلف با نام‌های گوناگونی چون بلوط ایرانی، برو، شکین، هلوین، بلی، بلو و داربرو نامیده می‌شود. یکی از ویژگی‌های بسیار مهم این گونه، که نقش بسیار اساسی در بقای آن داشته قدرت خارق‌العاده جست‌زنی آن ( به دو صورت پاجوش و ریشه جوش) است.
این گونه نام‌های مترادف دیگری همچون Quercus baneica, Quercus globularis, Quercus saii و Quercus ungeri نیز دارد.
  • گونه ویول (Quercus libani) که مختص مناطق مرتفع با خاک‌های عمیق و حاصلخیز است و پراکنش آن از آخرین حد شمالی زاگرس شروع می‌شود و در پایان محدوده جنگل‌های مریوان (هم‌مرز با پاوه در استان کرمانشاه) تمام می‌شود.
  • گونه اوری (Quercus macranthera) که در جنگل‌های ارتفاعات شمال ایران، مناطق کوهستانی قفقاز، ارسباران و جنگل‌های مختلط کاسپینی-هیرکانی دیده می‌شود. به شکل زمین و جهت جغرافیایی بستگی ندارد اما به ارتفاع زمین بستگی داشته و غالبا در ارتفاعات بالاتر از ۱۷۰۰ متر از سطح دریا رشد می‌کند و درختی سرمادوست و نورپسند است.[۸] در مناطق شمالی ایران این درخت را با نام‌های دیگری چون بلند مازو، پاچه مازو، گوری، اورو، ترش مازو و پالط نیز می‌شناسند.

در سال‌های اخیر روند تخریب درختان بلوط جنگل‌های ایران گسترش یافته که عواملی چون آفت، خشکسالی، از بین بردن درختان برای کشاورزی و دامداری[۹]، بریدن درختان برای تهیه ذغال[۱۰] [۱۱]، هجوم سوسک‌ها، بیماری ناشناخته، گردوغبار و افزایش میانگین دمای هوا [۱۲] را از دلایل اصلی آن می‌دانند.

دشت برم، بزرگترین دشت بلوط ایران در کازرون و در غرب استان فارس قرار گرفته‌است و در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای جلوگیری از نابودی بیشتر درختان آن شده‌است. [۱۳]

منابع[ویرایش]

  1. «پدر بلوط ایران: در طرح‎های درختکاری، جای درختان بومی خالیست». ایسنا، ۲۴ اسفند ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. 
  2. محمد درویش. «قدر حضور سنجاب ایرانی را در ایران بدانیم!». خبر آنلاین، ۴ اسفند ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. 
  3. «سنجاب ایرانی در خطر انقراض». پایگاه خبری آفتاب، ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. 
  4. «"شوکه" موثر در درمان ورم و زخم معده». ایسنا، ۲۹ آبان ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ مصطفی رجبلو. «استفاده از میوه بلوط در تغذیه دام‌ها». خبرنامه داخلی سازمان جهاد کشاورزی استان گلستان. سال هفتم. شماره ۹۴. صفحه ۴، مرداد ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. 
  6. «مازو، دردانه درختهای بلوط لرستان». ایسنا، ۲۵ مهر ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. 
  7. محمد درویش. «تصور ایران بدون زاگرس یا زاگرس بدون بلوط! کدام دهشتناک‌تر است؟». تارنمای شخصی محمد درویش، ۱۹ تیر ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. 
  8. حیدر شرفیه، خسرو ثاقب‌طالبی. «بررسی برخی خصوصیات جنگل‌شناسی و رویشگاهی درخت اوری در استان سمنان». فصلنامه علمی-پژوهشی تحقیقات جنگل و صنوبر ایران. جلد ۲۰ شماره ۳. صفحه ۴۲۹-۴۴۳، ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. 
  9. «مرگ جنگل‌های بلوط ایران». روزنامه قانون، سال دوم،‌ شماره ۳۹۴، ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. 
  10. «بلوط‌های چند‌صد ساله‌ای که ذغال قلیان‌ها می‌شوند». eirib، ۳۰ تیر ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. 
  11. «تخریب ۵ هکتار از ذخیره‌گاه جنگلی بلوط ایران». جام‌جم آنلاین، ۲۶ فروردین ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. 
  12. «داغ زوال بلوط لرستان به وسعت ۵۶۱ هزار هکتار». ایرنا، ۱۶ فروردین ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. 
  13. «کاشت ۸۰۰ نهال بلوط در دشت برم کازرون فارس». ایرنا، ۱۱ اسفند ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۳. 
جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ بلوط موجود است.