شهرستان خوی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۸°۳۳′ شمالی ۴۴°۵۷′ شرقی / ۳۸.۵۵۰° شمالی ۴۴.۹۵۰° شرقی / 38.550; 44.950

شهرستان خوی
تصویری از شهرستان خوی
اطلاعات کلی
کشور ایران Flag of Iran.svg
استان آذربایجان غربی
مردم
جمعیت ۳۵۴،۳۰۹ نفر
مذهب اکثریت:شیعه دوازده‌امامی، اقلیت:سنی[۱]،[۲]،[۳]
داده‌های دیگر
وب‌گاه فرمانداری خوی
شهرها
خوی، فیرورق ،دیزج دیز، فیرورق ،
قطور ،زرآباد
تعداد بخش‌ها
بخش مرکزی، بخش ایواوغلی ،بخش صفائیه ،
بخش قطور

شهرستان خوی یکی از شهرستان‌های استان آذربایجان غربی است. مرکز این شهرستان شهر خوی است.

جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ برابر با ۳۵۴۳۰۹ نفر بوده‌است که از این تعداد ۲۲۶۷۶۰ نفر آنان در نقاط شهری و ۱۲۷۵۴۹ نفر آنان در نقاط روستایی بوده‌اند. [۴].

تقسیمات کشوری[ویرایش]

تقسیمات کشوری این شهرستان، بنابرآنچه در نتایج آمارگیری سرشماری سال ۱۳۸۵ کل کشور آمده‌است، بر حسب بخش، شهر، دهستان و روستا به شرح زیر است: [۴]

بخش‌ها[ویرایش]

شهرها[ویرایش]

موقعیت جغرافیایی[ویرایش]

شهرستان خوی با وسعتی بالغ بر ۵۵۴۸ کیلومتر مربع در شمال غربی‌ترین نقطهٔ ایران و آذربایجان و در مرز کشور ترکیه واقع شده‌است. فاصله آن از تهران ۷۸۰ و از تبریز ۱۶۵ کیلومتر بوده و جاده ترانزیتی ایران- اروپا از ۳۰ کیلومتری آن عبور می‌کند. این شهر اولین شهر استان آذربایجان غربی از نظر وسعت و دومین شهر این استان از نظر جمعیت است .شهر خوی در دشتی وسیع و محصور در بین کوههای سر به فلک کشیده واقع شده و به همین جهت نیز به «خوی چوخورو» مشهور گشته‌است. بلندترین کوه آن کوه اورین (در زبان ترکی به معنی بزرگ و با عظمت)با ارتفاعی بیش از ۳۶۵۰ متر چون مادری سپید قبا شهر را در آغوش کشیده و با رودخانه‌ها و چشمه‌های جوشانش آب حیات را در رگ‌های او به جریان انداخته‌است. «قوتور»، «آغ‌چای» و «قودوق‌بوغان» از مهم‌ترین رودخانه‌های آن هستند که دشت حاصلخیز خوی به برکت پرآبی آنها سالیان سال است با طراوتی دل انگیز عاشقان زیبایی و سر سبزی را چون دلفریبی ماهرو به سوی خود می‌کشد. آب و هوای آن کوهستانی است و هر ساله زمستان‌هایی سخت سرد و برفی، بهارانی عطرناک، تابستان‌هایی ملایم و گاه معطوف به گرمی و پاییزهایی رنگارنگ و هزار رنگ چهره‌ای چهار فصل به منطقه می‌بخشند. جمعیت آن نزدیک نیم میلیون نفر است که بیش از ۶۰ درصد آنها در مناطق شهری زندگی می‌کنند.

خوی در پهنه تاریخ[ویرایش]

هرچند که یافته‌های باستانشناسی پیشینه سکونت انسان در دشت خوی را به ده هزار سال قبل می‌رسانند، اما آثار مکتوبی که در آنها نشانه‌هایی از منطقه یافت شود مربوط به سنگ نوشته‌ها و گل نوشته‌های سومری، آشوری و اورارتویی است. به گمان بسیاری پژوهشگران، منطقه «آراتتا»ی کتیبه‌های سومری، همان منطقه‌ای است که چندقرن بعد در کتیبه‌های آشوری با نام «سانگی بوتو» (خوی، مرند و محال گونئی) از آن یاد شده‌است. وجود آثار درخشان تمدن اورارتویی با قدمتی سه هزار ساله در جای جای این سرزمین نشانی از کهنسالی آن دارد. در دوران اسلامی این سرزمین همیشه با نام «خوی» شناخته شده و نقشی بسزا در روند حوادث تاریخی داشته‌است. مورخان مسلمان و نیز سیاحان و سفرای فرنگی در سفرنامه‌های خود گزارش‌های جالب و مبسوطی از اوضاع و احوال آن در ازمنه مختلف نگاشته‌اند که در نوع خود جالب توجهند. نقش تأثیرگذار در جنگ سرنوشت ساز ترکان سلجوقی با امپراتوری روم در ملازگرد، پایگاه مقاومت‌های سلطان شیردل جلال الدین خوارزمشاه در مقابل مغولان، میدان جنگ مشهور چالدران مابین قزلباشان صفوی و امپراتوری عثمانی، مرکز سوق الجیشی شاهزاده عباس میرزا در جنگ‌های ایران وروس در دورة قاجار از جمله آن‌هاست.

فرهنگ و زبان[ویرایش]

مردم شهرستان خوی به ترکی آذربایجانی و کردی کرمانجی [۵][۶][۷][۸]تکلم می‌کنند. مسلمان سنی و شیعه مذهبند.ناحیه ٔ سرحدی قطور که کردنشین می باشد جزء این شهرستان محسوب می گردد. [۹] آداب و رسوم آنان تلفیقی از آیین‌های پیش از اسلام و اسلامی است. آیین‌های پیش-اسلامی: عید نوروز ( چهارشنبه سوریشب چله().

عاشیق‌ها (و یا همان اوزان‌های قدیمی) نماد فرهنگ اصیل منطقه، هنوز نیز در زندگی مردم حضوری چشمگیر دارند و هرچند که بسیاری آداب و رسوم ملی در اثر زندگی نوین‌شده امروزی به ورطه فراموشی سپرده شده‌اند ولی باز گاه گاهی در گوشه و کنار خصوصا در روستاها دیده می‌شوند. کوسا، سایاچی، آیین برداشت گندم (تاخیل)، عروسی‌های پر دبدبه و مفصل، نامگذاری فرزندان، ختنه پسران (سنت)، طلب باران، روز قوچ رسم ننه تپه، رسم خضر نبی (خیدیر نبی) و... نمونه‌هایی از این آیین‌های در حال فراموشی هستند.

آثار تاریخی- باستانی و جاذبه‌های طبیعی[ویرایش]

برج شمس تبریزی: مدفن عارف شوریده حال و مراد مولای قونیه - دوره سلجوقی یا صفوی، پل خاتون (خاتین کؤرپوسو) - دوره حکومت دنبلی‌ها، دروازه سنگی (قالا قاپیسی) - دوره ایلخانی، عمارت حکومتی - دوره قاجاریه، بازار سرپوشیده: که یکی از زیباترین و هندسی‌ترین بازارهای کشور محسوب می‌شود و با کاروانسراها و میدان‌های متعدد یادآور روزهای پررونق اقتصادی به هنگام عبور جاده ابریشم (ایپک یولو) از خوی است و سبک‌های معماری صفوی، دنبلی و قاجاری در آن دیده می‌شود. خانه کبیری‌ها - دوره صفوی یا دنبلی، حمام محمدبیگ - دوره دنبلی، دبیرستان خسروی - دوره پهلوی، کنسولخانه روسیه، مساجد قدیمی مطلب‌خان، ملاحسن، شاه، حاجی بابا و خان - دوره قاجاری، کلیساهای سورپ سرکیس و ماهلازان، امامزاده سید بهلول از نوادگان امام علی النقی، مقبره آقا میر یعقوب، پل هوایی بزرگ قطور در محور مواصلاتی راه آهن آسیا- اروپا، قلعه قهرمان حماسی آذربایجان کوراوغلو و چنلی بئل (کمره مه‌آلود) مشهورش در کوهی نزدیک پل قطور، قلعه بسطام(باسدام) در بخش چایپاره - دوره اورارتویی و دهها اثر کوچک و بزرگ دیگر. بارش متوسط سالیانه ۴۰۰-۳۰۰ میلی متری و وجود کوهستان‌های برف گیر در چهار طرف شهر مناظر طبیعی زیبا و بکری را در دل این منطقه از کشور به وجود آورده‌است. خصوصا اواخر بهار و اوایل تابستان بهترین روزهای گردش و انتفاع از این موهبات الهی هستند. دره‌های سرسبز، کوهسارهای پرگل و حیات وحش نادر می‌توانند نویدبخش لحظاتی آرام و لذت بخش به مردمان گریخته از دام ماشین و دود و سر و صدا باشند. تفرجگاه پئره، جهنم دره خوی، قولو دره‌سی،آلیشیق ، ییلاق حاجی بیگ (حاجی بیگ یایلاغی)، قره دره، مامیش‌خان، قریس، دامنه‌های کوه اورین و دهها چشمه جوشان از دل زمین تنها تعدادی از مکان‌های طبیعی و دیدنی این شهرستان هستند.

زیرساختهای فرهنگی[ویرایش]

خوییان از پیشگامان نهضت مشروطیت در آذربایجان و ایران بوده‌اند و این نیز برخاسته از پیشینه و ساختار فرهنگی شهر بوده‌است. تاریخ ایجاد اولین مدرسه به شکل امروزین در خوی به سال ۱۸۸۰ میلادی و به‌وسیله مسیونرهای آمریکایی می‌رسد. پس از آن نیز روشنفکران دلسوز محلی هریک با تلاش فراوان به ایجاد مدارس به سبک جدید اقدام کرده‌اند. همراه با این در آن دوران روزنامه‌هایی چون اصلاح، برید شمال، شفق، مکافات و نجات منتشر می‌شده‌اند و نقشی موثر در جهت دهی حرکت مردمی مشروطه طلبی داشته‌اند. امروزه نیز در سطح شهر چند نشریه هفتگی «خوی، اورین خوی، ندای خوی،دار الصفا ، فرهنگ شمس و چالدران، اقتصاد آذربایجان » و « ماهنامه خوی نگار» منتشر می‌شوند که البته از لحاظ کمی و کیفی آنچنان در شأن فرهنگ و پیشینة پربار مطبوعاتی خوی نیستند.

دانشگاه آزاد اسلامی با حدود ۵۳۰۰ دانشجو، دانشگاه پیام نور با حدود ۲۵۰۰دانشجو، دانشکده پرستاری،دانشکده فنی و مهندسی، دانشکده علوم قرانی ، حوزه علمیه نمازی ،مرکز تربیت معلم و دانشگاه های غیردولتی علامه خویی، زرینه و شمس از مراکز علمی - آموزشی شهر به شمار می‌آیند و دانشگاه دولتی خوی نیز در دست ساخت می‌باشد که امید می‌رود با ساخت و تکمیل آن تحولی شگرف در سطح منطقه به وجود آید.

تولیدات کشاورزی[ویرایش]

  • شهرستان خوی از نظر تولید و کیفیت عسل رتبه نخست را در کشور به خود اختصاص داده‌است.در این شهرستان ۱۹۳ هزار کندوی مدرن و بومی وجود دارد که در حدود ۶ هزار تن عسل، معادل ۶۵ درصد عسل تولیدی ۱۳۸۷ در استان آذربایجان غربی و ۲۰ درصد عسل تولیدی کشور را شامل می‌شود.[۱۰]

مشاهیر[ویرایش]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. [۱]
  2. [۲]
  3. [۳]
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰، جمعیت تا سطح آبادی‌ها بر حسب سواد»(فارسی)‎. مرکز آمار ایران، ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۲. 
  5. "Encyclopaedia+of+Islam"+"Khoi"&source=bl&ots=HCkFJ7tBMX&sig=BwTinKvijr9PhDLfP9WBOXxf5_U&hl=en&sa=X&ei=X6hgUPfQAenE4gT48YDgBQ&redir_esc=y#v=onepage&q="Encyclopaedia%20of%20Islam"%20"Khoi"&f=false The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume 1, Parts 1-21 first language is either Turkish or Kurdish
  6. [۴]
  7. . http://www.loghatnaameh.org/dehkhodaworddetail-bd42fed782af4199bf472ea16eaa9642-fa.html. 
  8. ای. ام. ارانسکی، مقدمه فقه اللغه ایرانی. ترجمهٔ کریم کشاورز. ناشر: پیام ص. ۳۰۵
  9. . http://www.loghatnaameh.org/dehkhodaworddetail-bd42fed782af4199bf472ea16eaa9642-fa.html. 
  10. سازمان جهاد کشاورزی استان آذربایجان غربی - مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان خوی
  • اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران ۱۳۸۳، ص۷۲.
  • تاریخ خوی، مهدی آقاسی
  • تاریخ خوی، دکتر محمدامین ریاحی
  • خوی در گذر زمان، بهروز نصیری
  • یادواره شهر خوی، محمدعلی کریم زاده
  • سیمای خوی، علی صدرایی خویی
  • نام آوران خوی، بهروز نصیری- زهرا عاشرزاده
  • نگاهی به ادبیات شفاهی مردم آذربایجان، پرویز یکانی زارع