دستگاه همایون

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

دستگاه همایون یکی از دستگاه‌های هفت‌گانه ردیف موسیقی ایران است.[۱]

دستگاه همایون[ویرایش]

واژه همایون در فرهنگ عمید چنین معنی شده است: (هُ.یُ) هماگون: خجسته، فرخ، مبارک، فرخنده. و در برهان قاطع چنین نقل شده است: نام معشوقه همای است، و قصه همای و همایون را به نظم آورده‌اند و مشهور است، و به معنی مبارک و خجسته و میمون هم هست.[۱]

این دستگاه به تناسب نام خود، حالتی شاهانه، اشرافی و باوقار دارد، ولی با این حال زمینهٔ اجرای بسیاری از لالایی‌ها و زمزمه‌های متداول در نقاط مختلف ایران است. همچنین از نغمه‌های این دستگاه در موسیقی زورخانه نیز استفاده می‌شود.[۲]

دستگاه همایون با حالت محزون و اسرار آمیز خود گوشه‌های متعددی دارد که گوشه «عشاق» اوج این دستگاه تلقی می‌شود. بر اساس نظر متافیزیکی استاد مجید کیانی در باره ی موسیقی ایرانی، "همایون" ادامه‌ی روز، تداوم زندگی،اتحاد عشق و عاشق و معشوق و توحید است. (مقام توحید در هفت شهر عشق)

از رنگ‌های قدیمی که در خاتمه دستگاه همایون نواخته می‌شوند می‌توان رِنگِ فرح و رنگ شهرآشوب را نام برد. رنگ فرح رنگی است سه ضربی و با وزن سنگین اما رنگ شهرآشوب دوضربی ترکیبی (شش - هشت) است و با تمپوی متوسط اجرا می‌شود.[۱]

از لحاظ مرکب خوانی این دستگاه به دستگاه‌های سه‌گاه و شور ارتباط دارد و وسعت این دستگاه را بیشتر می‌کند. به دلیل شباهت شور و همایون، با بم کردن نت سوم گام همایون به میزان نیم‌پرده می‌توان وارد شور شد. همایون را می‌توان به دستگاه چهارگاه نیز ارتباط داد و این کار با افزودن نیم‌پرده به نت ششم گام همایون و کم کردن ربع پرده از نت پنجم که گوشهٔ آواز منصوری را تداعی می‌کند انجام‌پذیر است. عکس همین عمل و گذر از چهارگاه به همایون نیز در گوشهٔ مخالف دستگاه چهارگاه قابل اجراست.[۳]

آلبوم بیداد پرویز مشکاتیان با خوانندگی محمدرضا شجریان از جمله آثار مشهوری است که در این دستگاه ساخته شده‌است.

بیات اصفهان هم آوازی است که از دستگاه همایون گرفته شده است و دارای درجات مشترکی با همایون است. تونیک یا شاهد آن درجه چهارم همایون است.[۱]

گام همایون[ویرایش]

درآمد و اکثر گوشه‌های همایون با نت «می» خاتمه می‌یافتند و آن را تونیک همایون «می» نامیدیم. درجات گام همایون «می» به شکل زیر است[۱]:

می - فا سُری - سل دیز - لا - سی - دو (نت متغیر دو سُری) - ر - می

گوشه‌ها[ویرایش]

گوشه‌های ردیفی این دستگاه عبارت‌اند از:

  1. چهارمضراب
  2. درآمد اول
  3. درآمد دوم: زنگ شتر
  4. موالیان
  5. چکاوک
  6. طرز
  7. بیداد
  8. بیداد کت
  9. نی‌داود
  10. باوی
  11. سوز و گداز
  12. ابول چپ
  13. لیلی و مجنون
  14. راوندی
  15. نوروز عرب
  16. نوروز صبا
  17. نوروز خارا
  18. نفیر
  19. فرنگ و شوشتری گردان
  20. شوشتری
  21. جامه‌دران
  22. راز و نیاز
  23. میگلی
  24. موالف
  25. بختیاری با موالف
  26. عزال
  27. دناسری
  28. رنگ فرح


پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ تجزیه و تحلیل و شرح ردیف موسیقی ایران، نوشته: فرهاد فخرالدینی، انتشارات معین، چاپ اول ۱۳۹۳
  2. «آشنایی با دستگاه‌های موسیقی ایرانی: همایون»(فارسی)‎. وب‌گاه سایبرِند. بازبینی‌شده در تیر ۱۳۸۸. 
  3. نظری به موسیقی ایرانی، روح‌الله خالقی، صفحهٔ ۱۶۵