گویش لواسانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
گویش لواسانی
لواسانی
زبان بومی درایران
استان استان تهران شهرستان شمیرانات بخش لواسانات لواسان
منطقهالبرز جنوبی
گویش‌ها
لواسانی
الفبای فارسی
کدهای زبان
ایزو ۶۳۹-۳

گویش لواسانی گویشی از زبان‌های ایرانی شمال غربی و زیر مجموعه زبان‌های کاسپین و زیر شاخه گویش‌های فارسی-مازندرانی می باشد.[۱] این گویش در لواسان و با کمی تفاوت جزئی در بیشتر آبادی های بخش لواسانات صحبت می شود به دو گویش تجریشی و دماوندی نزدیکی دارد و با گویش مازندرانی برخی آبادی‌های لواسان همچون ایرا و وسکاره در صرف فعل متفاوت است و در فعل و واژه با گویش شمیرانی قصران شبیه هست و تنها در صرف فعل با گویش شمیرانی قصران متفاوت می باشد، در این گویش افعال همچون گویش دماوندی و تجریشی صرف می شوند. در گویش شمیرانی قصران افعال مازندرانی در غالب مازندرانی صرف میشوند ولی در گویش لواسان، دماوند و تجریش افعال مازندرانی در غالب فارسی صرف می شوند.

به گفته ی حبیب برجیان در دامنه جنوبی رشته کوه البرز طیف وسیعی از لهجه های ترکیبی وجود دارند که می توانند به دو گروه تقسیم شوند: گروه نخست گویش های طبری هستند که تحت تاثیر زبان فارسی هستند که اصطلاحاً به آن گویش تبروید گفته می شود و گروه دوم گویش های فارسی هستند که تحت تاثیر زبان طبری هستند و به نوعی مرز انتقال دو زبان طبری و فارسی محسوب میشوند که اصطلاحاً به آن گویش فارسی طبری گفته می شود. در گویش‌های فارسی-مازندرانی یک واگرایی در واژگان فارسی دیده می شود که با لهجه تهرانی تلفظ می شوند و از نظر ریخت شناسی بسیار شبیه به گویش تهرانی هستند ولیکن از نظر فعلی تحت تاثیر زبان مازندرانی هستند و دراین گویش ها افعال مازندرانی در غالب فارسی صرف می شود. باوجود نزدیکی بین گویش‌های فارسی-مازندرانی و فارسی ، به علت وجود واژگان متفاوت و استفاده از افعال مازندرانی درک متقابل بین گویشوران این دو زبان به شدت پایین می باشد و پژوهشگرانی همچون صادق کیا از زبان طبری برای فهم این گونه گویش ها بهره جسته اند.[۲] دانشنامه ایرانیکا درباب زبان منطقه قصران آورده است که باید به دو بخش باید تقسیم شود . زبان بومیان شمال و شمال شرق منطقه بخش درونی قصران نزدیکی بسیار زیادی به زبان مازندرانی دارد. گویش منطقه جنوبی از اوشان در مرکز تا جاجرود و تجریش در جنوب شمیران گونه ای از گویش‌های فارسی-مازندرانی است و ویژگی های زبان‌های کاسپین را دارد [۳][۴] در سال های دور آن دسته از بومیان تهران که در محدوده ونک و شمیران سکونت داشتند بدلیل مجاورت با استان مازندران لهجه مازندرانی داشتند . والنتین ژوکوفسکی خاورشناس و زبان شناس روس اواخر قرن ۱۹ میلادی در سفری که به ایران داشت در حوالی شمیران با گویش تجریشی آشنا شده و در آثارش به این گویش اشاره می‌کند؛ گویشی که شباهت بسیاری با گویش مازندرانی دارد .تا امروز در محدوده‌هایی از جمله سرآسیاب دولاب، شاه عبدالعظیم و... هنوز هم افرادی با لهجه شمرانی صحبت کنند؛ لهجه‌ای که ملایم شده گویش مازنی است[۵]. گیتی دیهیم در کتاب بررسی خرده‌گویش‌های منطقهٔ قصران به انضمام واژه‌نامهٔ قصرانی آورده‌است: البته زبان رایج در لالان مانند اوشان، فشم، میگون و لواسان، کاملاً تاتی نیست و زبان مازندرانی بسیار در آن نفوذ یافته‌است. گویش مردم لالان به گویش روستاهای امامه، زایگان، آبنیک، گرمابدر، میگون و شمشک در قصران بسیار نزدیک است. نفوذ مازندرانی در زبان تاتی قصران به این دلیل است که قصران در گذشته تحت حاکمیت طبرستان قرار داشته اما در تقسیمات کشوری معاصر جزو استان تهران محسوب می‌شود.[۶]حسین کریمان در جلد دوم کتاب قصران کوهسران آورده‌است :منطقه قصران باستانی شامل مناطق اوشان، فشم، شمشک، گاجره و روستاهای کوهپایه‌ای توچلال تا مناطق غربی رودخانه جاجرود. زبان عمومی مردم قصران لهجه‌ای از زبان باستانی پهلوی است که زبان طبری یا مازندرانی، که از ریشهٔ زبان‌های دیرین ایرانی است، و عربی و اندکی ترکی، بدان درآمیخته و از زبان دری نیز در قرون اسلامی تأثیر یافته‌است، و هر چه از ری به مازندران نزدیک تر شوند بر میزان لهجهٔ مازندرانی به همان نسبت افزوده می‌شود، چنان‌که در لهجهٔ میگون و شهرستانک و لالان و زایگان و روته و گرمابدر و شمشک و دربندسر لهجهٔ مازندرانی غلبه دارد.[۷]

محدوده جغرافیایی[ویرایش]

گویش لواسانی گویش بومیان لواسان و بیشتر آبادی‌ها بخش لواسان می باشد با این حال برخی آبادی‌ها همچون ایرا و وسکاره به زبان مازندرانی صحبت می کنند.[۸]

دستور زبان[ویرایش]

ضمایر[ویرایش]

در گویش لواسان ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.[۹]

ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
فاعلی، لواسان man tu u šomâ unâhâ
مفعولی، لواسان manro toro uro mâro šomaro unâhâro
ملکی، لواسان m t š mon ton šon

شناسه[ویرایش]

در گویش لواسان شناسه ها به صورت زیر در آخر فعل می آیند:

گذشته ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه پس از همخوان (صامت) am i im in an
شناسه پس از واکه (حرف صدادار) فعل حال m y e ym yn n
شناسه پس از واکه (حرف صدادار) فعل گذشته m y ym yn n
شناسه پس از واکه (ی) am ey eym eyn an

صرف فعل[ویرایش]

در جدول زیر فعل آمدن (bimun) بر اساس گویش لواسانی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.[۱۰]

زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
حال التزامی biâm biey biâ bieym bieyn biân
حال ساده miâm miey mie mieym mieyn miân
حال در حال انجام daram-miâm dari-miey dare-mie darim-mieym darin-mieyn daran-miân
گذشته ساده bimum bimuy bimu bimuym bimuyn bimun
گذشته استمراری mimum mimi mimu mimim mimin mimun
گذشته در حال انجام dâšdam-mimum dâšdi-mimi dâšd-mimu dâšdim-mimim dâšdtin-mimin dâšdtan-mimun
گذشته کامل bimu bom bimu bi bimu bo bimu boym bimu boyn bimu bon

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. حبیب برجیان، گویشهای پارسی-تبری در منطقه انتقال زبان با مرز مازندران، ۱۹۵.
  2. حبیب برجیان، گویشهای پارسی-تبری در منطقه انتقال زبان با مرز مازندران، ۱۹۶.
  3. the region can be divided into two linguistic zones: (1) The vernaculars of the north and southeast of Inner Qaṣrān show high degrees of affinity with Ṭabari (Māzandarāni) but with a substantial blend of Persian vocabulary and grammar; they are thus coined as ‘Ṭabaroid’ (Borjian, 1913b). (2) The southern dialects, from Ušān in the middle course of the Upper Jājrud southward to Tajriš in Šemirān, are given the appellation ‘Perso-Tabaric’ on the grounds that they are akin to Persian, while carrying a thick Caspian stratum, Giti Deyhim and EIr., “QAṢRĀN,” Encyclopædia Iranica, online edition
  4. دیهیم گیتی، کتاب «بررسی خرده‌گویش‌های منطقه قصران»، ۱۳۸۴، چاپ اول، نشر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، فصل قصران خارج: داستان تجریشی {{صفحه؟}}
  5. «بررسی لهجه تهرانی در گفتگو با پژوهشگران تاریخ پایتخت و زبان‌شناسان». همشهری آنلاین.
  6. دیهیم گیتی، کتاب «بررسی خرده‌گویش‌های منطقه قصران»، ۱۳۸۴، چاپ اول، نشر فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
  7. کریمان، حسین (۱۳۸۶). قصران (کوهسران). تهران: وزیری (کالینگور). ص. جلد دوم صفحه ۷۵۸. شابک ۹۷۸۹۶۴۵۲۸۱۰۱۲.
  8. حبیب برجیان، گویشهای پارسی-تبری در منطقه انتقال زبان با مرز مازندران، ۱۹۸.
  9. حبیب برجیان، گویشهای پارسی-تبری در منطقه انتقال زبان با مرز مازندران، ۲۰۵.
  10. حبیب برجیان، گویشهای پارسی-تبری در منطقه انتقال زبان با مرز مازندران، ۲۱۷.

پیوند به بیرون[ویرایش]