طبری گرگانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
طبری گرگانی
طبری گرگانی، طبری استرآبادی
زبان بومی درایران
استان استان گلستان شهرستان گرگان
منطقهساحل جنوب شرقی دریای خزر
شمار گویشوران
۳۰۰هزار[۱]  (۲۰۱۷)
گویش‌ها
گرگانی
زنگیان
کلاجان قاجار
لمسک
نودیجه
الفبای فارسی
وضعیت رسمی
تنظیم‌شده توسطدانشکده زبان‌شناسی دانشگاه مازندران
کدهای زبان
Mazandarani Language Map.PNG
مناطقی که گویشوران مازندرانی دارد.

گویش طبری گرگانی یا طبری استرآبادی گویشی از زبان مازندرانی[۲] است که در شهرستان گرگان گویش می‌شود.[۳] این گویش جلگه‌های غیرترکمن‌نشین بلوک استارآباد قدیم (شهرستان گرگان) را در بر می گیرد.[۴] گویش طبری استرابادی زبان بومیان آبادی‌های دهستان استرآباد جنوبی، دهستان انجیرآب، دهستان روشن آباد و همچنین زبان بخش عمده ای از مردم شهر گرگان است. همچنین گویش کتولی که زبان بومیان شهرستان علی‌آباد کتول هست به همراه گویش طبری استرابادی در آبادی‌های دهستان استرآباد شمالی و دهستان قرق رایج هست.[۵] زیارت، اصفهان‌کلاته، لمسک، زنگیان و کلاجان قاجار نمونه ای از آبادی‌های طبری زبان شهرستان گرگان هستند. محدوده جغرافیایی فعلی زبان مازندرانی از مرز گیلان در غرب تا دشتهای گرگان در شرق امتداد دارد.[۶] گویش طبری استرابادی نزدیکی فراوانی به گویش استرآبادی[۷] که تا قرن هفدهم در گرگان گویش میشد دارد.[۸]

گویش گرگانی کهن[ویرایش]

گویش گرگانی یا گویش استرابادی یکی از گویش‌های ایرانی که در شهر گرگان یا استراباد بدان صحبت می‌شده‌است. ابوعبدالله مقدسی می‌گوید: «زبان کومش و گرگان به هم نزدیک است. ها بکار می‌برند و می‌گویند هاکن و هاده و آن را حلاوتی‌ست، و زبان مردم طبرستان بدانها نزدیک است مگر در آن شتاب است».[۹] دانشنامه ایرانیکا گویش گرگانی را همان زبان مازندرانی یا گویشی بسیار نزدیک به آن می‌داند.[۱۰] لغت‌نامه دهخدا نیز گویش قدیم گرگانی را نزدیک به زبان مازندرانی و گویش‌های سمنانی دانسته و تصریح کرده‌است که هنوز هم در گرگان و روستاهای اطراف گرگان گویشوران زبان مازندرانی زندگی می‌کنند.[۱۱]

نقشهٔ زبانی استان گلستان

دستور زبان[ویرایش]

ضمایر[ویرایش]

در گویش طبری گرگان ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.[۱۲]

ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
فاعلی، شهرستان گرگان men te ve emâ šemâ vešun
مفعولی، شهرستان گرگان mere tere vere emâre šemâre vešunre
ملکی، شهرستان گرگان me te/tene ve/vene ame šeme vešune

شناسه[ویرایش]

در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در زبان طبری گرگان سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی.[۱۳] (نمونه زیر بر اساس گویش طبری غرب گرگان تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:

  • بن ماضی ساده: -hâ-kârd = کرد
  • بن ماضی استمراری: -kârd = می‌کرد
گذشته ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه eme i e emi eni ene

۲. حال ساده:

  • بن مضارع اخباری: -kâ = می‌کند
حال ساده ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه embe eni ene embi enni enne

۳. حال التزامی:

  • بن مضارع التزامی: -hâ-kân = بکن
حال التزامی ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه em i e im in en

صرف فعل[ویرایش]

در جدول زیر فعل دیدن (badiyen) بر اساس گویش طبری غرب گرگان در زمان‌های مختلف صرف می‌شود. برای منفی کردن این فعل در زمان‌های: گذشته ساده، گذشته کامل، گذشته التزامی، گذشته کامل التزامی و حال التزامی n جایگزین b در ابتدای فعل می‌شود و در زمان‌های گذشته استمراری و حال ساده na در ابتدای فعل می‌آید بنابراین نفی زمان‌های گذشته ساده و گذشته استمراری یک صورت دارد. همچنین دو زمان گذشته و حال در حال انجام na در ابتدای فعل اصلی قرار می گیرد.[۱۴]

زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
گذشته ساده badime badi badie badimi badini badine
گذشته کامل badi-bime badi-bi badi-bie badi-bimi badi-bini badi-bine
گذشته التزامی badi-buem badi-bui badi-bue badi-buim badi-buin badi-buen
گذشته التزامی کامل badi-bai-buem badi-bai-bui badi-bai-bue badi-bai-buim badi-bai-buin badi-bai-buen
گذشته استمرای dime di die dimi dini dine
گذشته در حال انجام daime-dime dai-di daiye-die daimi-dimi daini-dini daine-dine
حال ساده/آینده vimbe vini vine vimbi vinni vinne
حال در حال انجام dareme-vimbe dari-vini dare-vine daremi-vimbi dareni-vinni darene-vinne
حال التزامی bavinem bavini bavine bavinim bavinin bavinen
آینده xâmbe bavinem xâni bavini xâne bavine xâmbi bavinim xânni bavinin xânne bavinen

برخی جملات در گویش طبری گرگان[ویرایش]

فارسی معیار گویش طبری گرگان
من صبحانه خورده‌ام men nâštâ bexârdeme
بروید به مردم بگویید امروز بهار است burin mardeme baorin emruz behare
خانه ات را فروختی še sere re baruti

جملات[ویرایش]

برخی جملات طبری گرگانی غرب گرگان و مقایسه آن با فارسی گرگانی شرق گرگان و فارسی:

فارسی معیار گویش فارسی گرگان گویش طبری گرگان
دختر میخواهی بگیری مادرش را نگاه کن doxter mexây begiri be mâr-eš negâh kon kijâ xâni bairi vene mâr re hâreš
امشب نمی‌توانم قدم بزنم emšo jijo nemetânem bezenem emšo jijo natumbe bazenem
عروس ماه را می ماند داماد شاه را می ماند ârus be mâh memâne dâmâd be šâh memâne ârus mâh re mondene dâmâd šâh re mondene

واژگان[ویرایش]

شماری از واژه‌های طبری گرگانی (غرب گرگان) و مقایسه آن با گویش فارسی گرگانی(شرق گرگان) و فارسی:

فارسی گرگانی (شرق گرگان) طبری گرگانی (غرب گرگان) فارسی معیار
peser peser/rikâ پسر
deter/doxter deter/kijâ دختر
piyer piyer پدر
mâr mâr مادر
berâr berâr برادر
jijo jijo/sâb قدم
bâpilu pâpeli/pâpilu پروانه
dim dim صورت
ârus ârus عروس
šu šu شب
emšu emšu امشب
gu gu گاو
moliče molije/melije مورچه
ašnefe ašnufe عطسه
morqâne morqâne تخم مرغ
lik/sikâ/urdek sikâ اردک
afatu aftu/eftu آفتاب

ادبیات طبریِ گرگانی[ویرایش]

بخشی از ادبیات طبری را گویش استرآبادی تشکیل می‌دهد[۱۵] که کتاب‌هایی مانند محبت نامه،[۱۶] نوم نامه،[۱۷] جاودان نامه،[۱۸] محرم نامه، و لغت نامه ای به نام لغت‌استرآبادی به این گویش نگاشته شده‌اند که صادق کیا از روی این متون واژه‌نامه گرگانی را تهیه کرد.

  • جاودان نامه:

سَبب چه بی که عیسی واتِی که با شِمِه هر چه واتِن به اشاره واتِن(طبری امروزی:سبب چه بی‌یه که عیسی باته که با شِما هر چه باتمِه به اشاره باتمه/فارسی:سبب چه بود که عیسی گفت که با شما هر چه گفتم به اشاره گفتم)

  • نوم نامه:

واتِی که هَنِه کو تِنِ زمین سِرخ بو(طبری امروزی:باته که ونِه که تِنِ زمین سِرخ بوئه/فارسی:گفت که باید که زمینَت سرخ باشد)

  • محبت نامه:

اکه واتِی چون قیامت ورسه(طبری امروزی:اون که باته چون قیامت ورسه/فارسی:انکه گفت چون قیامت برسد)[۱۹]

اشعار طبری در قابوس نامه[ویرایش]

عنصرالمعالی کیکاووس در قابوس نامه اشعاری به زبان طبری (مازندرانی) نیز سروده‌است که این گویش در قرن چهارم گویش متداول گرگان قدیم بوده‌است. بیت زیر نمونه ای از اشعار طبری عنصرالمعالی در قابوس نامه می‌باشد.[۲۰][۲۱]

چنین گونه دونا که بوین هر زونه به گور خته نخسه اون کس به خونه

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. [۱]
  2. GORGĀNI DIALECT in Encyclopædia Iranica =,
  3. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژوئیه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۹ اوت ۲۰۱۹.
  4. واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حسین صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31
  5. واژه‌نامه بزرگ تبری، گروه پدید آورندگان به سرپرستی: جهانگیر نصراشرفی و حیسن صمدی، سال 1377، جلد اول، ص 31
  6. حبیب برجیان، مازندران زبان و مردم، ۲۹۵.
  7. صادق کیا، واژه‌نامه گرگانی، ۴۰.
  8. عبدالباقی گولپینارلی، فهرست متون حروفیه، ۱۴.
  9. احسن التّقاسیم فی معرفة الاقالیم، ص ۳۶۸
  10. [ http://www.iranicaonline.org/articles/gorgani-dialect GORGĀNI DIALECT in Encyclopædia Iranica = ],
  11. «حروفیان». لغت‌نامه دهخدا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ اکتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۱۴ اکتبر ۲۰۱۴.
  12. حسین تربتی نژاد، بهجت تربتی نژاد، توصیف ساختمان فعل در گویش طبری غرب گرگان، ۹۲.
  13. حسین تربتی نژاد، بهجت تربتی نژاد، توصیف ساختمان فعل در گویش طبری غرب گرگان، ۹۱.
  14. حسین تربتی نژاد، بهجت تربتی نژاد، توصیف ساختمان فعل در گویش طبری غرب گرگان، ۹۱.
  15. عبدالباقی گولپینارلی، فهرست متون حروفیه، ۱۴.
  16. صادق کیا، واژه‌نامه گرگانی، ۳۶.
  17. صادق کیا، واژه‌نامه گرگانی، ۳۶–۲۳۷.
  18. صادق کیا، واژه‌نامه گرگانی، ۳۱–۴۲.
  19. صادق کیا، واژه‌نامه گرگانی، ۱۷۹.
  20. عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر بن قابوس بن وشمگیر بن زیار به تصحیح سعید نفیسی، نصیحت نامه (قابوس نامه)، ۸۷.
  21. حبیب برجیان، متون طبری، تهران: میراث مکتوب، 1388، ص 13

پیوند به بیرون[ویرایش]