دانشنامه ایرانیکا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از ایرانیکا)
دانشنامهٔ ایرانیکا
ویراستار(ها)سرویراستار: التون دانیل
تیم ویراستار: احمد اشرف
نیکلاس سیمز-ویلیامز
کریستوفر برونر
محسن آشتیانی
منوچهر کاشف
کیومرث قرقلو
ستی رضوی
حورا یاوری
حبیب برجیان
داگمار ریدل
نویسنده(ها)۱۲۰۰ مشارکت‌کننده
عنوان اصلیEncyclopædia Iranica
زبانانگلیسی
موضوع(ها)ایران‌شناسی
گونه(های) ادبیدانشنامه
ناشرPersica Press[۱]
تاریخ نشر
۱۹۸۵ تاکنون
شابکشابک ‎۱۵۶۸۵۹۰۵۰۴
شماره اوسی‌ال‌سی۵۹۶۰۵۲۰۰

دانشنامهٔ ایرانیکا (به انگلیسی: Encyclopædia Iranica) یک پروژهٔ گروهیِ بین‌المللی و بزرگ‌ترین و جامع‌ترینِ پروژهٔ ایران‌شناختی است[۲] که در دانشگاه کلمبیا در نیویورک، ایالات متحدهٔ آمریکا، در حال انتشار است. از ابتدای فعالیت این دانشنامه احسان یارشاطر سردبیر این دانشنامه بود ولی از ابتدای سال ۲۰۱۷ میلادی، التون دانیل به سردبیری این دانشنامه منصوب شده‌است. شورای ویراستاران متشکل از ۳۸ پژوهشگر برجستهٔ بین‌المللی از دانشگاه‌ها و مراکز علمی مختلف است که در زمینهٔ خاصی از مطالعات ایرانی صاحب‌نظرند و وظیفهٔ آن‌ها کمک به سردبیر برای انتخاب عنوان مدخل‌ها، گزینش نویسندگان هر مدخل و تهیهٔ اصول کلی برای نوشتن مدخل‌ها در زمینهٔ مورد تخصص‌شان است.[۳]

این دانشنامه به بررسی تاریخ و تمدن ایران در خاورمیانه، قفقاز، آسیای مرکزی و شبه‌قارهٔ هند می‌پردازد و همهٔ جنبه‌های تاریخ و فرهنگ ایران از جمله ادبیات و زبان‌های ایرانی را پوشش می‌دهد.[۳] بنیاد دانشنامه ایرانیکا در سال ۱۹۹۰ با هدف تضمین استقلال فکری دایرةالمعارف ایرانیکا و همچنین اطمینان انتشار مداوم آن در نسخه‌های دیجیتال و چاپی تأسیس شد.[۴]

دایرةالمعارف ایرانیکا نه تنها برای علاقه مندان به زندگی و فرهنگ ایرانی، بلکه برای دانشجویان، متخصصان و خوانندگان عام تحصیل کرده علاقه‌مند به رشته‌های مختلف دانشگاهی سودمند است. رشته‌های ارائه شده عبارتند از: مردم‌شناسی، باستان‌شناسی، جغرافیا، تاریخ هنر، قوم‌شناسی، جامعه‌شناسی، اقتصاد، تاریخ دین، فلسفه، عرفان، تاریخ علم و پزشکی، تاریخ اسلامی، گیاه‌شناسی، جانورشناسی، فولکلور، کشاورزی و صنعت، علوم سیاسی، روابط بین‌الملل و تاریخ دیپلماتیک.[۵]

دانشنامهٔ ایرانیکا یک دایره المعارف بین المللی است و از معتبرترین استادان در سراسر جهان برای اطمینان از کیفیت و قابلیت اطمینان مقالات خود استفاده می کند. تا به امروز بیش از ۱۳۰۰ محقق در سراسر جهان مقالاتی را به زبان های گوناکون از جمله انگلیسی، روسی، فارسی، ترکی و چینی ارائه کرده اند. تنها در جلد اول مقالاتی از ۲۸۵ نویسنده وجود دارد.[۶]

پیشینه[ویرایش]

هنگامی که ویرایش دوم دانشنامهٔ اسلام منتشر شد، احسان یارشاطر از برنارد لوئیس (یکی از ویراستاران ویرایش دوم دانشنامهٔ اسلام) پرسیده بود که «چرا مدخل‌های دانشنامهٔ اسلام در رابطه با ایران (مثل مدخل احمدشاه قاجار) این قدر کم محتوا است؟» و لوئیس پاسخ داد که با نظر یارشاطر موافق بوده و علت آن‌ها مخالفت با ایران‌شناسی نیست بلکه کمبود پژوهشگر در زمینهٔ موضوعات ایران‌شناسی است. یارشاطر می‌گوید به همین خاطر ایدهٔ نوشتن دانشنامه‌ای برای خود ایرانی‌ها به ذهنش خطور کرد تا مطالبی که برای خود ایرانی‌ها مهم است، در این دانشنامه ثبت گردد.[۷]

یارشاطر در سال ۱۹۶۹ میلادی کوشید تا دانشنامهٔ اسلام به زبان فارسی ترجمه شود ولی به‌دلیل آنکه در مورد بسیاری از موضوعات مربوط به ایران، اطلاعات این دانشنامه را ناکافی می‌دانست، در سال ۱۹۷۵ میلادی دانشنامه‌ای جدید را که ترجمه‌ای از دانشنامهٔ اسلام به‌همراه مدخل‌هایی تألیفی بود تحت عنوان دانشنامهٔ ایران و اسلام منتشر کرد که تا فعالیت آن تا جلد دهم ادامه یافت ولی با پیروزی انقلاب اسلامی ایران ادامهٔ کار متوقف شد و آخرین جلد آن را در سال ۱۹۸۰ میلادی منتشر کرد.

یارشاطر پیش‌تر در سال ۱۹۷۲ میلادی تصمیم گرفته‌بود تا دانشنامه‌ای دربارهٔ ایران و به زبان انگلیسی منتشر کند و به همین منظور با اختصاص ۲ میلیون دلار بودجه توسط امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر وقت ایران، کار دانشنامه را آغاز کرد[۸] و آن را دانشنامهٔ ایرانیکا نام نهاد که پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ادامهٔ تدوین آن در ایالات متحده آمریکا دنبال گردید.[۹]

به دنبال رد پیشنهاد همکاری بنیاد دانشنامهٔ ایرانیکا با مسئولین جمهوری اسلامی، صدا و سیمای جمهوری اسلامی و رسانه‌های حکومتی با توسل به اتهام های مختلف همانند «فراماسونری»، «صهیونیست»، «بهایی» و «مزدور CIA» به احسان یارشاطر و بنیاد ایرانیکا مظنون بودند که با عدم حمایت نهادهای رسمی جمهوری اسلامی، این بنیاد توسط آمریکا مورد حمایت قرار گرفت. احمد تفضلی و علی اکبر سعیدی سیرجانی که بعداً در جریان قتل‌های زنجیره‌ای توسط جمهوری اسلامی ترور شدند به مقابله با مسئولین جمهوری اسلامی برخاستند.[۱۰]

حامیان و ویراستاران[ویرایش]

در سال ۱۳۴۷ به پیشنهاد یارشاطر و با بودجه ۲ میلیون دلاری سازمان برنامه و بودجهٔ ایران کار تدوین دانشنامهٔ ایرانیکا آغاز شد.[۱۱] پس از انقلاب ۱۳۵۷ بودجهٔ دانشنامه قطع شد و با تلاش‌های یارشاطر بنیاد ملی علوم انسانی آمریکا عهده‌دار هزینه‌های ایرانیکا شد. احسان یارشاطر برای تأمین هزینه‌های ایرانیکا بخشی از مجموعهٔ آثار تاریخی خود را به ارزش ۳ میلیون دلار آمریکا به فروش رساند که بعضی از این آثار اکنون در موزهٔ متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شوند.[۱۲]

احسان یارشاطر تا پایان سال ۲۰۱۷ میلادی سرویراستار ایرانیکا بود ولی اکنون التون دانیل جانشین وی شده‌است. هیئت ویراستاران و بیش از ۴۰ ویراستار و ۱۶۵۰ پژوهنده، در تکمیل این دانشنامهٔ بزرگ مشارکت دارند.[۱۳]

مجلدها[ویرایش]

نخستین دفتر از دانشنامه در سال ۱۹۸۲ میلادی منتشر شد و نخستین جلد آن شامل ۸ دفتر در سال ۱۹۸۵ انتشار یافت. ۱۶ جلد دانشنامهٔ ایرانیکا تا سال ۲۰۱۲ منتشر شد. ۵ جلدِ اولِ دانشنامه هرکدام دارای ۸ دفتر[۱۴] بودند، ولی از جلد ۶ به‌بعد، هر جلد دارای ۶ دفتر است که هر ۴ ماه یک دفتر و هر ۱۸ ماه یک جلد از دانشنامه انتشار می‌یابد. همهٔ مدخل‌های چاپ‌شده به‌صورت آنلاین از طریق وبگاه www.iranicaonline.org در دسترس‌اند و افزون بر آن، حدود ۹۰۰ مدخلِ چاپ‌نشده -که در جلدهای بعدیِ دانشنامه چاپ خواهند شد- نیز به‌صورت آنلاین قابل دریافت‌اند.[۳]

دانشنامهٔ ایرانیکا، با هدف بیشترین دسترسی برای خوانندگان در سطح جهانی، به زبان انگلیسی منتشر می‌شود و احتمالاً تا زمانی که دانشنامه به پایان حرف Z برسد، تعداد جلدهای آن ۴۵ جلد خواهد بود.[۱۵]

حرف (آغاز و انجام مدخل‌ها) سال انتشار شمارهٔ جلد
(رومی)
شمارهٔ جلد
(عددی)
ĀB – ANĀHID ۱۹۸۵ I ۱
ANĀMAKA – ĀṮĀR AL-WOZARĀʾ ۱۹۸۷ II ۲
ĀTAŠ – BEYHAQI ۱۹۸۹ III ۳
BĀYJU – CARPETS ۱۹۹۰ IV ۴
CARPETS – COFFEE ۱۹۹۲ V ۵
COFFEEHOUSE – DĀRĀ ۱۹۹۳ VI ۶
DĀRĀ(B) – EBN AL-AṮIR ۱۹۹۶ VII ۷
EBN ʿAYYĀŠ – EʿTEŻĀD-AL-SALṬANA ۱۹۹۸ VIII ۸
ETHÉ – FISH ۱۹۹۹ IX ۹
FISHERIES – GINDAROS ۲۰۰۱ X ۱۰
GIŌNI – HAREM I ۲۰۰۳ XI ۱۱
HAREM I – ILLUMINATIONISM ۲۰۰۴ XII ۱۲
ILLUMINATIONISM – ISFAHAN ۲۰۰۶ XIII ۱۳
ISFAHAN IX – JOBBĀʾI ۲۰۰۸ XIV ۱۴
KAŠḠARI, SAʿD-AL-DIN ۲۰۱۱ XV ۱۵
KASHAN – KAŠŠI, ABU ʿAMR MOḤAMMAD
KAŠŠI, ABU ʿAMR MOḤAMMAD – KÉGL, SÁNDOR
۲۰۱۲
۲۰۱۳
XVI ‏۱۶ (جزوهٔ ۱)
۱۶ (جزوهٔ ۲)

دعوای حقوقی[ویرایش]

در اوت ۲۰۱۹، دانشگاه کلمبیا در یک دعوای حقوقی در دادگاه فدرال خواهان آن شد که مالکیت حق تکثیر دانشنامهٔ ایرانیکا برای دانشگاه کلمبیا به رسمیت شناخته شود و نه برای بنیاد دانشنامهٔ ایرانیکا.[۱۶] بنیاد دانشنامهٔ ایرانیکا که توسط یارشاطر تأسیس شده پس از مرگ او تلاش به اعمال حق مالکیت تکثیر خود بر این دانشنامه را کرد که با شکایت دانشگاه کلمبیا مواجه شد.[۱۷] این دانشگاه در شکایت خود ادعای این بنیاد نسبت به حق تکثیر ایرانیکا را دروغین خواند.[۱۸] بنیاد دانشنامهٔ ایرانیکا هم در سپتامبر ۲۰۱۹ شکایتی علیه التون دنیل رئیس مرکز ایرانشناسی احسان یارشاطر در دانشگاه کلمبیا و انتشارات بریل به دادگاه تقدیم کرد.[۱۹] این بنیاد دانشگاه را متهم به محروم کردن آن از دسترسی به اسناد و دارایی‌های آن که در محدودهٔ این دانشگاه قرار دارد کرده‌است.[۲۰][۲۱]

منابع[ویرایش]

  1. «Encyclopædia Iranica». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۳۱ مه ۲۰۱۲.
  2. اعتراض دانشنامهٔ ایرانیکا به آسوشیتدپرس (رادیو زمانه)
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ حیدرزاده، محمد (۱۳۹۶). «پیشگفتار مترجمان». تاریخ ماد به‌گزارش دانشنامهٔ ایرانیکا. ترجمهٔ شهرام جلیلیان و محمد حیدرزاده. اهواز: انتشارات دانشگاه شهید چمران اهواز. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۱۴۱-۲۰۷-۳.
  4. The Encyclopaedia Iranica ... iranicaonline.org متن صفحه اصلی
  5. iranicaonline.org ABOUT IRANICA
  6. iranicaonline.org ABOUT IRANICA
  7. Ehsan Yarshater in Conversation with Mandana Zandian, Jun 7, 2016 , p.167
  8. «هفتهٔ ایرانیکا» در پاریس (رادیو زمانه)
  9. [۱]
  10. مصاحبه احسان یارشاطر با صدای آمریکا، برنامه پرتره، ثانیه 945 به بعد
  11. «احسان یارشاطر، مدیر دانش‌نامه ایرانیکا». وبگاه توانا. دریافت‌شده در ۲۲ فروردین ۱۳۹۵.
  12. کاوه باسمنجی (۱۲ شهریور ۱۳۹۷). «چهره‌ها: احسان یارشاطر». کانال بی‌بی‌سی فارسی در یوتیوب.
  13. ۱۲ تا ۱۹ اردیبهشت، هفتهٔ جهانی «ایرانیکا» (رادیو فردا)
  14. fascicle
  15. "US-funded encyclopedia revels in Iran greatness" (به انگلیسی). International New York Times. Archived from the original on 14 June 2008. Retrieved 18 October 2007.
  16. «احتمال پایان استفاده رایگان از دانشنامه آنلاین ایرانیکا». رادیوزمانه. ۲۱ مه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۱ مه ۲۰۲۰.
  17. https://copyright.byu.edu/blog/university-goes-on-the-offensive-over-copyright-ownership
  18. https://www.worldipreview.com/news/columbia-university-sues-over-ownership-of-encyclopedia-iranica-18465
  19. http://www.iranicaonline.org/app/webroot/uploads/pdfs/2019-09-13-complaint.pdf
  20. http://www.iranicaonline.org/pages/news
  21. https://www.independentpersian.com/node/29296/فرهنگ-و-هنر/شکایت-متقابل-بنیاد-ایرانیکا-و-دانشگاه-کلمبیا-بر-سر-مالکیت-دانشنامه-ایرانیکا

پیوند به بیرون[ویرایش]