خلیل‌آباد (خراسان رضوی)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
خلیل‌آباد
K.sh.baran12.jpg
کشور ایران
استانخراسان رضوی
شهرستانخلیل‌آباد
بخشمرکزی
نام(های) دیگرخارزنج
مردم
جمعیت۱۲٬۷۵۱ نفر (۱۳۹۵)
رشد جمعیت۱۵٪+ (۵سال)
جغرافیای طبیعی
مساحت۵/۱۷۶۷ کیلومتر مربع
ارتفاع۹۷۵ متر
آب‌وهوا
میانگین بارش سالانه۱۷۹ میلی‌متر
اطلاعات شهری
شهردارهادی گوهریان[۱]
ره‌آوردزعفران، انگور، کشمش
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۵۱۵۷۷۲
شناسهٔ ملی خودرو ایران
کد آماری۱۳۸۰
خلیل‌آباد بر ایران واقع شده‌است
خلیل‌آباد
روی نقشه ایران
۳۵°۱۵′۲۱″شمالی ۵۸°۱۷′۱۱″شرقی / ۳۵٫۲۵۵۸۳۳°شمالی ۵۸٫۲۸۶۳۸۹°شرقی / 35.255833; 58.286389

خلیل‌آباد با نام تاریخی خارزنج مرکز بخش مرکزی شهرستان خلیل‌آباد استان خراسان رضوی ایران است. خلیل‌آباد در سده‌های گذشته محدوده کوچکی را به خود اختصاص می‌داد که در دوران پادشاهی شاه عباس یکم بر اثر زمین‌لرزه به کلی ویران شد و بعدها توسط شخصی به نام خلیل خان فرزند جلیل بیک از خاندان عرب که بر این سرزمین حکومت می‌کردند قلعه‌ای بنیان گشت و بعدها خلیل‌آباد نام گرفت. وجود آثارهایی از قلعه‌ها و آتشکده‌ای باستانی در دامنه کوه‌های شمال شرقی این شهرستان را از تمدن چند هزار ساله حکایت می‌دارد.[۲]

جمعیت[ویرایش]

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۱۲٬۷۵۱ نفر (در ۴٬۰۹۴ خانوار) بوده‌است.[۳]

جمعیت تاریخی
سالجمعیت±%
۱۳۶۵۶٬۶۰۲—    
۱۳۷۰۷٬۵۷۵+۱۴٫۷٪
۱۳۷۵۷٬۹۳۵+۴٫۸٪
۱۳۸۵۸٬۴۰۹+۶٪
۱۳۹۰۱۱٬۰۹۴+۳۱٫۹٪
۱۳۹۵۱۲٬۷۵۱+۱۴٫۹٪

وجه تسمیه و پیشینه تاریخی[ویرایش]

حدوداً ۲۵۰ سال قبل خلیل خان فرزند جلیل بیگ از خاندان عرب میش مست قلعه‌ای به نام خودش بنا نهاد که بعدها خلیل‌آباد نام گرفت اما نام تاریخی این سرزمین، خارزنج است که در کتب تاریخی و معتبر از آن بسیار نام برده شده‌است. شهر خارزنج در ناحیه شمالی شهر خلیل‌آباد فعلی واقع شده بود که در اثر زمین لرزه تخریب و ساکنانش در دشتهای جنوبی پراکنده و اقدام به ساخت آبادی‌های متعدد نمودند، سرانجام به دلیل وجود ناامنی‌های حاصل از حمله افغان‌ها و ترکمن‌ها اقدام به ساخت قلعه معروف خلیل‌آباد نمودند و خلیل‌آباد مرکزیت یافت و بدین ترتیب مردم با این منطقه انس گرفته و هر روز بر جمعیت آن افزوده که در نهایت در سال ۱۳۴۳ به شهر و در سال ۱۳۸۲ به شهرستان تبدیل شد. براساس کتب تاریخی، پیشینه شهرستان به دوران زرتشت بر می‌گردد، به‌طوری‌که آثار و ابنیه زرتشتیان در اطراف شهرستان به چشم می‌خورد. اما رونق علمی وفرهنگی آن به قرون سوم و چهارم هجری که به نام خارزنج معروف بوده بازمی‌گردد.[نیازمند منبع]

از معروف‌ترین علما و بزرگان خارزنج می‌توان به احمد بن محمد خارزنجی صاحب کتاب تکلمه در لغت و یوسف بن حسن خارزنجی از فضلای زمان خود اشاره کرد. از دیگر شخصیت‌های تاریخی این شهرستان عمیدالملک کندری وزیر دربار طغرل بیک است.[نیازمند منبع]

اقتصاد[ویرایش]

از لحاظ اقتصادی شهرستان خلیل‌آباد بر پایه کشاورزی، دامپروری و صنایع دستی استوار است و سطح زیر کشت باغات انگور، انار و پسته در شهرستان ۷۹۸۳ هکتار و سایر محصولات کشاورزی شامل زیره، پنبه، جو، گندم و ۰۰۰، ۴۳۵۰ هکتار می‌باشد. انگور خلیل‌آباد در سطح کشور به لحاظ کیفیت رتبه نخست و از بعد کیمت رتبه دوم را به خود اختصاص داده‌است. مهمترین معادن شهرستان معدن سنگ آهن، جیوه، مس، کائولن، گچ و آهک می‌باشد.[نیازمند منبع]

تقسیمات شهرستان خلیل‌آباد در سال ۲۰۲۱

وضعیت جغرافیایی و آب وهوایی[ویرایش]

شهرستان خلیل‌آباد در موقعیت جغرافیایی شرق کشور، غرب ناحیه مرکزی استان خراسان قرار گرفته و محدود است از:

شمال به شهرستان کوهسرخ

جنوب به شهرستان بجستان

شرق به شهرستان کاشمر

غرب به شهرستان بردسکن

جنوب شرقی به شهرستان مه ولات محدود می‌باشد.

این شهرستان از دو بخش «مرکزی» به مرکزیت خلیل‌آباد و بخش ششطراز به مرکزیت کندر تشکیل شده‌است. مساحت شهرستان ۵/۱۷۶۷ کیلومتر مربع می‌باشد. جمعیت شهرستان برطبق آخرین سرشماری نفوس و مسکن (سال۱۳۸۵) ۴۵۰۰۸ نفر می‌باشد. تراکم جمعیت شهرستان ۸/۲۸ نفر در هر کیلومتر مربع می‌باشد. شهر خلیل‌آباد در ۵۸ درجه و ۱۷ دقیقه طول شرق نصف‌النهار مبدأ و ۳۵ درجه و ۱۵ دقیقه عرض شمالی از خط استوا در ارتفاع ۹۷۵ متری از سطح دریا قرار گرفته‌است.[۴]

آب وهوا[ویرایش]

آب وهوای حاکم بر منطقه بری و خشک است. زمستانها معتدل و تابستانهای گرم و خشک را دارد حد اکثر مطلق درجه حرارت ۴۵ درجه و حداقل ۱۶ درجه زیر صفر می‌باشد این اختلاف ۶۱ درجه‌ای که در کویر نمک به بیش از این نیز می‌رسد نشان دهنده طبیعت غالب کویری منطقه خلیل‌آباد می‌باشد. بارندگی منطقه به دلیل آب وهوای گرم چندان زیاد نیست و متوسط ۱۵ ساله آن در ایستگاه هواشناسی کاشمر رقم ۱۷۹ میلی‌متر را نشان می‌دهد و همین میزان اندک بارش از انضباط و یک‌نواختی برخوردار نبوده و دارای نوسانات زیادی می‌باشد. بادهای شهرستان بر سه نوع باد می‌باشد نوع اول بادهایی که در فصول سرد سال می‌وزند که از قسمت شمال وزیده و سرد می‌باشند، دوم بادهای که از سمت شرق می‌وزند و به اعتقاد مردم محلی بارانزا می‌باشند حال آنکه بادهای بارانزا از سوی شمال غربی می‌وزند، سوم تف بادها که در تابستان از طرف جنوب منطقه کویری به شمال می‌وزند که سوزان است و همراه خود گرد و غبار و ماسه روی مزارع می‌پراکند. منبع آب منطقه ۱- منابع آب سطحی که در شمال به دلیل کوهستانی بودن و ضخامت سفره‌های آب چندان زیاد نیست و به صورت سیلاب بهاره وجود دارند، در ناحیه غرب شهرستان خلیل‌آباد مسیر رودخانه دائمی به نام کال ششطراز می‌باشد که پس از عبور از مناطق کوهستانی در شمال روستای ایرج آباد وارد دشت کاشمر می‌شود. رودخانه ششطراز بزرگتریت رودخانه منطقه است و کیفیت آب این رودخانه برای مصرف آب شرب و کشاورزی مناسب است. ۲-منابع آب زیرزمینی که در حال حاضر توسط ۲۶۱ حلقه چاه عمیق و یک رشته قنات جهت کشاورزی و شرب تخلیه می‌گردد.[۴]

پوشش گیاهی[ویرایش]

با توجه به باران کم و نامنظم و تبخیر زیاد، به ویژه در مناطق جنوبی شهرستان پوشش گیاهی مستعدی در این ناحیه وجود ندارد. در این ناحیه تنها گیاهانی می‌توانند رشد کنند که در مقابل گرما و خشکی مقاوم بوده و با شرایط طبیعی منطقه مناسب و سازگار باشند؛ و این گیاهان با فاصله می‌باشند که می‌توان به پسته وحشی یا بنه اشاره کرد. در این منطقه به علت فوق گیاهان بایستی دارای دو ویژگی باشند. اولاً ریشه در عمیق داشته باشند. دوماً برگهایی داشته باشند که بتوانند جلوی تبخیر را بگیرند. پوشش گیاهی شهرستان در شمال به صورت کوهستانی و دارای درختان و درختچه‌های کوهپایه‌ای نظیر سرو، بادام، چنار، و درختان میوه و در مرکز ناحیه جلگه‌ای که بشتر به کشاورزی اختصاص دارد و در جنوب ناحیه کویری شهرستان که بیش از ۷۰٪ وسعت شهرستان را در اختیار دارد بعلت بارندگی کم و خشکی هوا و خاک کویری دارای گیاهانی از نوع اسپند، شور، خارشتر، و درختان گز و قیچ می‌باشد در قسمت جنوب غربی که قسمتی از کویر نمک در آن واقع است به گیاهان خاص مناطق کویری برمی‌خوریم.[۴]

اماکن تاریخی، آثار باستانی و جهانگردی[ویرایش]

آثار ثبت‌شده[ویرایش]

ردیف نام اثر نگاره دیرینگی موقعیت شماره ثبت ملی تاریخ ثبت منبع
۱ گرمابه بهشتی K.sh.baran1.jpg دوره پهلوی شهر خلیل‌آباد - خیابان امام، نرسیده به میدان مرکزی
۳۵°۱۵′۱۶٫۰″ شمالی ۵۸°۱۷′۱۰٫۵″ شرقی / ۳۵٫۲۵۴۴۴۴°شمالی ۵۸٫۲۸۶۲۵۰°شرقی / 35.254444; 58.286250
۶۶۵۴ ۱۰ دی ۱۳۸۱ [۵]
۲ آب‌انبار کندر ۱ دوره پهلوی اول شهر کندر
۱۳۳۷۷ ۲۵ مرداد ۱۳۸۴ [۶]
۳ آب‌انبار کندر ۲ K.sh.baran8.jpg دوره پهلوی اول شهر کندر
۱۳۳۰۶ ۲۲ مرداد ۱۳۸۴ [۷]
۴ مزار میرآباد K.sh.baran4.jpg دوره قاجار روستای میرآباد
۳۵°۱۰′۴۶٫۲″ شمالی ۵۸°۱۹′۳۷٫۰″ شرقی / ۳۵٫۱۷۹۵۰۰°شمالی ۵۸٫۳۲۶۹۴۴°شرقی / 35.179500; 58.326944
۱۳۱۶۵ ۲۲ مرداد ۱۳۸۴ [۸]
۵ قلعه کندر Kondor Castle2021 31.jpg سده ۵ تا ۷ ق شهر کندر
۳۵°۱۲′۳۲٫۳″ شمالی ۵۸°۹′۲٫۹″ شرقی / ۳۵٫۲۰۸۹۷۲°شمالی ۵۸٫۱۵۰۸۰۶°شرقی / 35.208972; 58.150806
۱۳۱۶۶ ۲۲ مرداد ۱۳۸۴ [۹]
۶ امامزاده قاسم (خلیل‌آباد) K.sh.baran2.jpg اواخر دوره قاجار روستای ارغا
۳۵°۱۲′۳۲٫۳″ شمالی ۵۸°۹′۲٫۹″ شرقی / ۳۵٫۲۰۸۹۷۲°شمالی ۵۸٫۱۵۰۸۰۶°شرقی / 35.208972; 58.150806
۱۳۱۶۸ ۲۲ مرداد ۱۳۸۴ [۱۰]
۷ قدمگاه حضرت علی دوره قاجار روستای دهنو
۱۳۱۶۷ ۲۲ مرداد ۱۳۸۴ [۱۱]
۸ حوض چهل پایه اوایل دوره پهلوی شهر کندر
۱۴۰۰۵ ۹ بهمن ۱۳۸۴ [۱۲]
۹ مسجد جامع خلیل‌آباد K.sh.baran12.jpg اوایل دوره پهلوی شهر خلیل‌آباد - میدان صاحب الزمان، خیابان امام خمینی، نبش امام خمینی ۲
۳۵°۱۵′۱۵″ شمالی ۵۸°۱۷′۹″ شرقی / ۳۵٫۲۵۴۱۷°شمالی ۵۸٫۲۸۵۸۳°شرقی / 35.25417; 58.28583
۲۲۲۴۰ ۳ خرداد ۱۳۸۶ [۱۳]
۱۰ یخدان گلی Yakhchāl of Geli2021 8.jpg دوره قاجار شهر خلیل‌آباد
۳۵°۱۵′۳۱٫۹″ شمالی ۵۸°۱۷′۲۲٫۸″ شرقی / ۳۵٫۲۵۸۸۶۱°شمالی ۵۸٫۲۸۹۶۶۷°شرقی / 35.258861; 58.289667
۳۰۳۶۳ ۱۳۹۰ [۱۴]
نمایش مختصات در نقشهٔ: اوپن‌استریت‌مپ 
بارگیری مختصات: KML · GPX
  مالکیت وقفی
  مالکیت دولتی
  مالکیت خصوصی
  مالکیت عمومی

دیگر آثار[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. http://ostandari.khorasan.ir/RContent/5IK6QGB
  2. «خلیل‌آباد شهر جاذبه‌های به یادماندنی». ایرنا. دریافت‌شده در ۹ ژوئن ۲۰۲۱.
  3. «تعداد جمعیت و خانوار به تفکیک تقسیمات کشوری براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵» (اکسل). درگاه ملی آمار.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ پرتال خراسان رضوی
  5. «پرونده امامزاده محمد محروق در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۱.
  6. «پرونده امامزاده محمد محروق در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۱.
  7. «پرونده امامزاده محمد محروق در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۱.
  8. «پرونده مزار میرآباد در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۱.
  9. «پرونده امامزاده محمد محروق در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۱.
  10. «پرونده امامزاده قاسم (خلیل‌آباد) در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۱.
  11. «پرونده امامزاده محمد محروق در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۱.
  12. «پرونده امامزاده محمد محروق در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۱.
  13. «پرونده امامزاده محمد محروق در فهرست آثار ملی ایران». وزارت راه و شهرسازی. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۱.
  14. «مرمت یخدان گلی خلیل‌آباد آغاز شد». میراث آریا. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۱.

پیوند به بیرون[ویرایش]

شبکه بهداشت و درمان خلیل‌آباد