ایران مرکزی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
استان‌های محدوده ایران مرکزی

ایران مرکزی به محدوده‌ای گفته می‌شود که از شمال توسط کوه‌های البرز، از غرب و جنوب توسط رشته‌کوه زاگرس و از شرق توسط کوه‌های پراکنده خراسان محدود می‌شود. بخش اعظم ایران مرکزی آب و هوای گرم و خشک دارد که در ارتفاعات ملایم‌تر و مرطوب‌تر است.

ایران مرکزی استان‌های اصفهان، یزد، چهارمحال و بختیاری، مرکزی، قزوین، قم و استان سمنان را در بر می‌گیرد.

شهرهای تهران، اصفهان، اراک، یزد، کرج، قزوین، قم، کاشان، ساوه و شهرکرد از شهرهای مهم این منطقه به‌شمار می‌روند.

پرجمعیت‌ترین شهرها[ویرایش]

رتبه نام شهر استان جمعیت ۱۳۹۵[۱] رتبه در استان
۱ تهران تهران ۸٬۶۹۳٬۷۰۶ ۱
۲ اصفهان اصفهان ۱٬۹۶۱٬۲۶۰ ۱
۳ کرج البرز ۱٬۵۹۲٬۴۹۲ ۱
۴ قم قم ۱٬۲۰۱٬۱۵۸ ۱
۵ یزد یزد ۵۲۹٬۶۷۳ ۱
۶ اراک مرکزی ۵۲۰٬۹۴۴ ۱
۷ اسلامشهر تهران ۴۴۸٬۱۲۹ ۲
۸ قزوین قزوین ۴۰۲٬۷۴۸ ۱
۹ شهریار تهران ۳۰۹٬۶۰۷ ۳
۱۰ قدس تهران ۳۰۹٬۶۰۵ ۴

تعریف زمین‌شناسی و جغرافیایی[ویرایش]

از دید زمین‌شناختی و جغرافیایی، ایران مرکزی یکی از تقسیمات اصلی زمین‌شناسی ایران به‌شمار می‌رود و به شکل مثلثی است که از شرق به بلوک لوت، از شمال به رشته‌کوه‌های البرز و از جنوب به منطقه سنندجسیرجان محدود می‌شود. آذربایجان در شمال غرب ایران مرکزی قرار گرفته‌است. این واحد زمین‌ساختی پیکره اصلی و میانی فلات ایران را پدیدآورده است.[۲]

ایران مرکزی علاوه بر این که یک واحد ساختاری عمده است، خود شامل تعدادی زیرمجموعه ساختاری از نظر زمین‌ساختی است؛ بنابراین با توجه به تنوع واحدهای تکتونیکی، سنگ‌شناسی و فرایندهای زمین‌شناختی، ردیف بسیار ضخیمی از سنگ‌های دگرگونی، رسوبی، آتشفشانی و رخساره‌های گوناگون سنگ‌های آذرین درونی پرکامبرین تا عهد حاضر در این فلات پهناور نمایان شده‌است.

چینه شناسی[ویرایش]

ایران مرکزی در تمام مدت دوران پالئوزوئیک وضعی مشابه با سایر قسمت‌های ایران داشته‌است، به‌طوری که یک حالت پلاتفرمی در آن حکم‌فرما بوده و کویر بزرگ و فرورفتگی ایران مرکزی احتمالاً حوضه وسیع کم‌عمقی را تشکیل می‌داده است. پس از رسوب‌گذاری پرمین میانی یک دوره فرسایش طولانی بر ایران چیره گشته که حاصل آن نهشت رسوبات آواری و قرمز رنگ در زمان تریاس پیشین (سازند سرخ شیل) بوده و در دوران مزوزوئیک و همچنین در سنوزوئیک، ایران مرکزی از نظر زمین‌ساختی منطقه پرتحرکی بوده‌است، چنان‌که علاوه بر چندین دگرشیبی کاملاً مشخص، فعالیت ماگمایی به‌صورت سنگ‌های آتشفشانی و توده‌های گرانیتی نفوذی نیز در آن دیده می‌شود.

جایگاه زمین‌ساختی[ویرایش]

به نظر یوهان اشتوکلین چین‌خوردگی اصلی ایران مرکزی با فاز کوه‌زایی آلپی در ارتباط است؛ به طوری که پنج فاز اصلی چین خوردگی آلپی در تریاسلیاس، اوایل کرتاسه، اواسط و اواخر دوران سنوزوئیک در این منطقه دیده شده‌است. روند عمومی چین‌خوردگی‌ها یکنواخت نیست، بلکه در شمال روند شرقی – غربی دارد. در شرق به موازات بلوک لوت شمالی – جنوبی بوده و در جنوب غربی به موازات منطقه سنندج – سیرجان، شمال غربی – جنوب شرقی است.[۲]

ایران مرکزی سرزمینی یک‌پارچه و همگن نیست، بلکه در نتیجه عملکرد گسل‌ها به صورت قطعاتی جدا با ویژگی‌های زمین‌شناختی متفاوت است. در هر حال، دو ویژگی عمده در این پهنه حاکم است یکی چین‌خوردگی، دگرگونی و پلوتونیسم شدید مزوزوئیک، و دوم، تکاپوی شدید آتشفشانی سنوزوئیک. این دو ویژگی باعث تمایز صفحه ایران مرکزی از صفحه زاگرس شده‌است.[۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵». مرکز آمار ایران. ۲۳ اسفند ۱۳۹۵.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «زمین‌شناسی عمومی و واحدهای ساختاری ایران». پایگاه ملی داده‌های علوم زمین کشور. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۸ ژوئن ۲۰۱۶.
  3. «زون ایران مرکزی». دانشنامه رشد. دریافت‌شده در ۸ ژوئن ۲۰۱۶.