گویش‌های مازندرانی گونه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
گویش‌های طبری گونه
مازندرانی، طبری، شمرونی، لواسانی، آسارایی
زبان بومی درایران
استان استان تهران شهرستان شمیرانات شهرستان دماوند استان البرز شهرستان کرج
منطقهالبرز جنوبی
شمار گویشوران
۲۰۰هزار[۱]  (۲۰۱۷)
گویش‌ها
شمرونی
لواسانی
آسارایی
قصرانی
الفبای فارسی
وضعیت رسمی
تنظیم‌شده توسطدانشکده زبان‌شناسی دانشگاه مازندران
کدهای زبان
Mazandarani Language Map.PNG
مناطقی که گویشوران مازندرانی دارد.

گویش‌های طبری گونه یا گویش‌های تبروید (Tabaroid) به گویش هایی از زبان مازندرانی گفته میشود که تحت تاثیر زبان فارسی قرار دارند. این گویش ها که در ناحیه جنوبی البرز مرکزی محدوده جاجرود، بخش رودبار قصران شمیرانات، بخش آسارا کرج گویش می شوند گونه ای از زبان طبری می باشند که با مقادیر مختلفی با زبان فارسی ترکیب شده اند.[۲] همچنین گویش بالا طالقان گویشی از زبان طبری می باشد که با گویش کلارستاقی در ارتباط است. این گونه از گویش های طبری از نظر واج شناسی ، واژگان و مورفولوژی فعل ، کاملاً مازندرانی هستند ولی مخلوطی از واژگان فارسی را دارا می باشند. به گفته ی حبیب برجیان در دامنه جنوبی رشته کوه البرز طیف وسیعی از لهجه های ترکیبی وجود دارند که می توانند به دو گروه تقسیم شوند: گروه نخست گویش های طبری هستند که تحت تاثیر زبان فارسی هستند که اصطلاحاً به آن گویش تبروید گفته می شود و گروه دوم گویش های فارسی هستند که تحت تاثیر زبان طبری هستند و به نوعی مرز انتقال دو زبان طبری و فارسی محسوب میشوند که اصطلاحاً به آن گویش فارسی طبری گفته می شود.

دانشنامه ایرانیکا درباب زبان منطقه قصران آورده‌است که باید به دو بخش باید تقسیم شود. زبان بومیان شمال و شمال شرق منطقه بخش درونی قصران نزدیکی بسیار زیادی به زبان مازندرانی دارد. گویش منطقه جنوبی از اوشان در مرکز تا جیرود و تجریش در جنوب شمیران گونه ای فارسی-مازندرانی است و ویژگی‌های زبان‌های کاسپین را دارد[۳] در سال‌های دور آن دسته از بومیان تهران که در محدوده ونک و شمیران سکونت داشتند به دلیل مجاورت با استان مازندران لهجه مازندرانی داشتند. والنتین ژوکوفسکی خاورشناس و زبان‌شناس روس اواخر قرن ۱۹ میلادی در سفری که به ایران داشت در حوالی شمیران با گویش تجریشی آشنا شده و در آثارش به این گویش اشاره می‌کند؛ گویشی که شباهت بسیاری با گویش مازندرانی دارد. تا امروز در محدوده‌هایی از جمله سرآسیاب دولاب، شاه عبدالعظیم و… هنوز هم افرادی با لهجه شمرانی صحبت کنند؛ لهجه‌ای که ملایم شده گویش مازنی است[۴].گیتی دیهیم در کتاب بررسی خرده‌گویش‌های منطقهٔ قصران به انضمام واژه‌نامهٔ قصرانی آورده‌است: البته زبان رایج در لالان مانند اوشان، فشم، میگون و لواسان، کاملاً تاتی نیست و زبان مازندرانی بسیار در آن نفوذ یافته‌است. گویش مردم لالان به گویش روستاهای امامه، زایگان، آبنیک، گرمابدر، میگون و شمشک در قصران بسیار نزدیک است. نفوذ مازندرانی در زبان تاتی قصران به این دلیل است که قصران در گذشته تحت حاکمیت طبرستان قرار داشته اما در تقسیمات کشوری معاصر جزو استان تهران محسوب می‌شود.[۵]حسین کریمان در جلد دوم کتاب قصران کوهسران آورده‌است :منطقه قصران باستانی شامل مناطق اوشان، فشم، شمشک، گاجره و روستاهای کوهپایه‌ای توچلال تا مناطق غربی رودخانه جاجرود. زبان عمومی مردم قصران لهجه‌ای از زبان باستانی پهلوی است که زبان طبری یا مازندرانی، که از ریشهٔ زبان‌های دیرین ایرانی است، و عربی و اندکی ترکی، بدان درآمیخته و از زبان دری نیز در قرون اسلامی تأثیر یافته‌است، و هر چه از ری به مازندران نزدیک تر شوند بر میزان لهجهٔ مازندرانی به همان نسبت افزوده می‌شود، چنان‌که در لهجهٔ میگون و شهرستانک و لالان و زایگان و روته و گرمابدر و شمشک و دربندسر لهجهٔ مازندرانی غلبه دارد.[۶]

محدوده جغرافیایی[ویرایش]

گویش های طبری گونه شمال استان های تهران و البرز را در برمیگیرد و به چهار قسمت تقسیم می شود.[۷]

  1. بخش آسارا شهرستان کرج: نواحی همچون لانیز، شهرستانک، شلنگ، همه جا، آسارا؛ همچنین گویش دیزین و ولاترو بخش آسارا و گویش روستاهای بالا طالقان جز زبان مازندرانی است و زیرمجموعه گویش های طبری گونه قرار نمی‌گیرد.
  2. بخش رودبار قصران شهرستان شمیرانات: نواحی همچون دربندسر، شنستان، لالان، میگون، گرمابدر، جیرود، امامه، روته، زایگان، آبنیک، شمشک
  3. بخش لواسان شهرستان شمیرانات: نواحی همچون ایرا
  4. بخش رودهن شهرستان دماوند: نواحی همچون وسکاره؛ همچنین گویش نواحی شمالی دماوند همچون آبعلی جز زبان مازندرانی می باشد و زیر مجموعه گویش های طبری گونه قرار نمی‌گیرد.

دستور زبان[ویرایش]

ضمایر[ویرایش]

در گویش های تبروید ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.[۸]

ضمیر ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
فاعلی، قصران شمیرانات men te/tu vi emâ/amâ šemâ vešun/unâhâ
مفعولی، قصران شمیرانات mener tere vire amener šemâre/šemer vešunre/vešuner
ملکی، قصران شمیرانات me/mane/meni te/tene/teni vine/une amene/ameni šemene/šemi vešuni/vene

شناسه[ویرایش]

در زبان فارسی دو دسته شناسه داریم: گذشته و حال. اما در گویش های طبری گونه سه دسته شناسه داریم: گذشته، حال ساده و حال التزامی.[۹] (نمونه زیر بر اساس گویش قصران شمیرانات تنظیم شده‌است)

۱. گذشته:

  • بن ماضی ساده: -burd = رفت
  • بن ماضی استمراری: -ši = می‌رفت
گذشته ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه ema i e/a emi eni ena

۲. حال ساده:

  • بن مضارع اخباری: -šo = می‌رود
حال ساده ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه ema eni ene emi eneni enena

۳. حال التزامی:

  • بن مضارع التزامی: -bur = برو
حال التزامی ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
شناسه am i e im in an

صرف فعل[ویرایش]

در جدول زیر فعل رفتن (bašian/burdan) بر اساس گویش شمیرانی قصران شمیرانات در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.[۱۰]

زمان/شخص ۱ مفرد ۲ مفرد ۳ مفرد ۱ جمع ۲ جمع ۳ جمع
گذشته ساده burdema burdi burda burdemi burdeneni burdenena
گذشته کامل burde-beyma burde-bey burde-beya burde-beymi burde-beyni burde-beyna
گذشته التزامی burde-bâm burde-bâi burde-bâ burde-bâim burde-bâin burde-bân
گذشته التزامی کامل burde-bi-bâm burde-bi-bâi burde-bi-bâ burde-bi-bâim burde-bi-bâin burde-bi-bân
گذشته استمرای šima šii šia šimi šini šine
گذشته در حال انجام davema-šima davi-šii davia-šia davemi-šimi daveni-šini davena-šine
حال ساده/آینده šoma šoni šona šomi šoneni šonena
حال در حال انجام darema-šoma dari-šoni dare-šona daremi-šomi dareneni-šoneni darenena-šonena
حال التزامی buram buri bure burim burin buran
آینده نوع اول xâma buram xâni buri xâne bure xâmi burim xâneni burin xânena buran
آینده نوع دوم veyne buram veyne bauri veyne bure veyne burim veyne burin veyne buran

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. [۱]
  2. حبیب برجیان، گویشهای تبروید در البرز مرکزی: همگرایی زبانی بین طبری و فارسی، ۴۲۷.
  3. the region can be divided into two linguistic zones: (1) The vernaculars of the north and southeast of Inner Qaṣrān show high degrees of affinity with Ṭabari (Māzandarāni) but with a substantial blend of Persian vocabulary and grammar; they are thus coined as ‘Ṭabaroid’ (Borjian, 1913b). (2) The southern dialects, from Ušān in the middle course of the Upper Jājrud southward to Tajriš in Šemirān, are given the appellation ‘Perso-Tabaric’ on the grounds that they are akin to Persian, while carrying a thick Caspian stratum, Giti Deyhim and EIr. , “QAṢRĀN,” Encyclopædia Iranica, online edition
  4. «بررسی لهجه تهرانی در گفتگو با پژوهشگران تاریخ پایتخت و زبان‌شناسان». همشهری آنلاین.
  5. دیهیم گیتی، کتاب «بررسی خرده‌گویش‌های منطقه قصران»، ۱۳۸۴، چاپ اول، نشر فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
  6. کریمان، حسین (۱۳۸۶). قصران (کوهسران). تهران: وزیری (کالینگور). ص. جلد دوم صفحه ۷۵۸. شابک ۹۷۸۹۶۴۵۲۸۱۰۱۲.
  7. حبیب برجیان، گویشهای تبروید در البرز مرکزی: همگرایی زبانی بین طبری و فارسی، ۴۲۹.
  8. حبیب برجیان، گویشهای تبروید در البرز مرکزی: همگرایی زبانی بین طبری و فارسی، ۴۳۳.
  9. حبیب برجیان، گویشهای تبروید در البرز مرکزی: همگرایی زبانی بین طبری و فارسی، ۴۳۶.
  10. حبیب برجیان، گویشهای تبروید در البرز مرکزی: همگرایی زبانی بین طبری و فارسی، ۴۳۶.

پیوند به بیرون[ویرایش]