زید بن ثابت
 | |
| نام کامل | ابوسعید (یا ابوعبدالرحمن) زید بن ثابت بن ضحاک انصاری خزرجی نجاری |
|---|---|
| زادروز | حدود ۱۲ پیش از هجرت (حدود ۶۱۱ میلادی) |
| زادگاه | مدینه (یثرب)، حجاز |
| تاریخ درگذشت | ۴۵ هجری قمری (حدود ۶۶۵ میلادی) |
| مکان درگذشت | مدینه، خلافت اموی |
| دوران | صحابه، خلافت راشدین، خلافت اموی |
| شناختهشده برای | کاتب وحی، گردآورندهٔ اصلی قرآن، متخصص علم فرائض (ارث)، قاضی مدینه |
| والدین | ثابت بن ضحاک (پدر)، نوار بنت مالک (مادر) |
| فرزندان | خارجه بن زید بن ثابت (از هفت فقیه مدینه) |
ابوسعید (یا ابوعبدالرحمن) زید بن ثابت بن ضحاک انصاری خزرجی نجاری (حدود ۱۲ پیش از هجرت – ۴۵ هجری قمری) از صحابهٔ محمد، پیامبر اسلام، و انصار بود. او بهعنوان کاتب وحی و گردآورندهٔ اصلی قرآن در دو مرحله (دوران ابوبکر و عثمان) شناخته میشود. زید بن ثابت همچنین از سوی پیامبر اسلام مأمور به فراگیری زبانهای عبری و سریانی (و بنا بر برخی روایات فارسی، قبطی و یونانی) شد و بهعنوان مترجم او فعالیت میکرد.[۱] او در علم فرائض (قوانین ارث) سرآمد بود و در دوران عمر بن خطاب و عثمان، منصب قضاوت مدینه و مسئولیت بیتالمال را بر عهده داشت.[۲]
نام و نسب
[ویرایش | اشتراکگذاری]او «زید بن ثابت بن الضحاک بن زید بن لوذان بن عمرو بن عبد عوف بن غنم بن مالک بن النجار» از قبیلهٔ خزرج و تیرهٔ بنو نجار است.[۳] پدرش، ثابت بن ضحاک، پیش از اسلام در نبرد بعاث کشته شد و زید در ششسالگی یتیم ماند. مادرش، نوار بنت مالک، بود. همسرش، امالعلاء انصاریه، و مشهورترین فرزندش خارجه بن زید بن ثابت، یکی از هفت فقیه مدینه، است.[۲]
زندگی در کنار پیامبر اسلام
[ویرایش | اشتراکگذاری]اسلام آوردن و کاتب وحی
[ویرایش | اشتراکگذاری]زید در حدود یازدهسالگی، همزمان با هجرت پیامبر به مدینه، اسلام آورد. او در غزوه بدر و احد به دلیل سن کم از شرکت در نبرد منع شد، اما از غزوه خندق (سال ۵ ه.ق) به بعد در تمامی غزوات حضور یافت.[۱] پیامبر اسلام او را به عنوان کاتب وحی برگزید و زید وظیفه داشت آیات قرآن را به محض نزول، به صورت مکتوب ثبت کند. همچنین، او مسئولیت نگارش نامههای پیامبر به سران قبایل و پادشاهان را بر عهده داشت.
فراگیری زبانها
[ویرایش | اشتراکگذاری]بر اساس گزارشی از زید، پیامبر به او دستور داد تا خط یهودیان (عبری یا آرامی) را بیاموزد. او نقل میکند که این کار را در پانزده روز فراگرفت. پس از آن، مأمور به یادگیری زبان سریانی شد و آن را در هفده روز آموخت. بدین ترتیب، زید به مترجم و کاتب نامههای پیامبر به جوامع غیرعرب تبدیل شد.[۱][۲]
نقش در گردآوری و توحید قرآن
[ویرایش | اشتراکگذاری]گردآوری نخست: دوران ابوبکر
[ویرایش | اشتراکگذاری]پس از رحلت پیامبر اسلام در سال ۱۱ ه.ق، و بهویژه پس از کشته شدن شمار زیادی از حافظان قرآن در نبرد یمامه، عمر بن خطاب، ابوبکر صدیق را متقاعد کرد که برای حفظ قرآن، باید تمامی آیات آن در یک مجموعه گردآوری شود. ابوبکر این مأموریت را به زید بن ثابت سپرد و او با وجود دشواری کار، آن را پذیرفت. زید میگوید: «به خدا سوگند، اگر مرا به جابهجایی یک کوه مأمور میکردند، از این مأموریت [= گردآوری قرآن] بر من سنگینتر نبود».[۱]
او کمیتای از صحابه را تشکیل داد و با دقت بسیار، آیات قرآن را از روی نوشتههای پراکنده بر روی استخوان، پوست، چوب درخت خرما و از حفظ حافظان جمعآوری کرد. معیار اصلی پذیرش هر آیه، وجود دو شاهد (نوشته و حافظه) بود. مجموعهٔ نهایی که به «صُحُف» معروف شد، نزد ابوبکر، سپس عمر، و پس از آن نزد دختر عمر، حفصه، نگهداری میشد.[۴]
گردآوری دوم: دوران عثمان
[ویرایش | اشتراکگذاری]در دوران خلافت عثمان بن عفان (۲۳–۳۵ ه.ق)، با گسترش قلمرو اسلامی و بروز اختلاف در قرائت قرآن در مناطق مختلف، حذیفة بن یمان خلیفه را از خطر جدایی و اختلاف امت بر سر قرآن آگاه ساخت. عثمان، نسخهٔ اصلی صُحُف را از حفصه به امانت گرفت و کمیتهای چهارنفره متشکل از زید بن ثابت (رئیس کمیته)، عبدالله بن زبیر، سعید بن عاص و عبدالرحمن بن حارث بن هشام را مأمور تهیهٔ نسخههای استاندارد و یکسان از قرآن کرد.[۴]
دستور عثمان این بود که در صورت بروز اختلاف در نگارش یک کلمه، لهجهٔ قریش (که قرآن به آن نازل شده بود) ملاک قرار گیرد. این کمیته چندین نسخهٔ یکسان (مصحف عثمانی) تهیه کرد که به مراکز مهم اسلامی فرستاده شد و دستور داده شد تا سایر نسخهها و نوشتههای پراکنده سوزانده شوند. این اقدام که با اجماع صحابه همراه بود، نقش اساسی در یکسانسازی متن رسمی قرآن و جلوگیری از تفرقه داشت.[۱]
جایگاه علمی و قضایی
[ویرایش | اشتراکگذاری]زید بن ثابت نزد صحابه و تابعین از جایگاه علمی فوقالعادهای برخوردار بود. عمر بن خطاب در سفرهای حج و همچنین در مواقع ضروری، او را به عنوان جانشین خود در مدینه منصوب میکرد.[۲] او یکی از شش صحابی بود که مرجع اصلی فتوا در مدینه به شمار میرفتند. تخصص اصلی او علم فرائض (قوانین ارث) بود و ابن شهاب زهری گفته است: «اگر عثمان و زید نبودند، دانش فرائض از میان میرفت».[۲] همچنین، پیامبر اسلام او را «آگاهترین امت من به فرائض» نامید.[۱]
زید همچنین قاری و معلم برجستهٔ قرآن بود. گفته میشود که او در آخرین سال حیات پیامبر، قرآن را بر ایشان قرائت کرد و قرائت او مبنای اصلی گردآوری قرآن قرار گرفت. در دوران خلافت عمر و عثمان، او منصب قضاوت مدینه و مسئولیت بیتالمال را نیز بر عهده داشت.[۲]
نقش در سقیفه
[ویرایش | اشتراکگذاری]بنا بر گزارشها، در جریان گردهمایی سقیفه، زید بن ثابت با استدلال به این که پیامبر اسلام از مهاجرین بوده و مسلمانان انصار، یاوران او هستند، رأی خود را به نفع خلافت ابوبکر اعلام کرد و این سخن، به اجماع انجامید.[۵]
وفات و میراث
[ویرایش | اشتراکگذاری]زید بن ثابت در سال ۴۵ هجری قمری (۶۶۵ میلادی) در مدینه و در دوران خلافت اموی درگذشت. سعید بن مسیب نقل میکند که در تشییع جنازهٔ او، عبدالله بن عباس گفت: «ای مردم! هر که میخواهد بداند که علم چگونه از میان میرود، اینگونه است. امروز دانش بسیاری از میان ما رفت.»[۲]
مهمترین میراث زید بن ثابت، نقش محوری او در حفظ و یکسانسازی متن قرآن است که به اجماع مسلمانان در سراسر جهان پذیرفته شده است. فرزند او، خارجه بن زید بن ثابت نیز از فقها و محدثان برجستهٔ مدینه و یکی از هفت فقیه مدینه شد و میراث علمی پدر را تداوم بخشید.
پانویس
[ویرایش | اشتراکگذاری]منابع
[ویرایش | اشتراکگذاری]- ذهبی، شمسالدین. سیر أعلام النبلاء (به عربی). مؤسسة الرسالة.
- ابن سعد، محمد. الطبقات الکبری (به عربی). دار الکتب العلمیة.
- Erul, Bünyamin (2013). "ZEYD b. SÂBİT". TDV Encyclopedia of Islam (in Turkish). Vol. 44. Istanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. pp. 321–322.
- Birişik, Abdulhamit (2013). "KUR'AN". TDV Encyclopedia of Islam (in Turkish). Vol. 26. Istanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi. pp. 383–388.