قائن

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
قائن
Qayen.JPG
کشور  ایران
استان خراسان جنوبی
شهرستان قائنات
بخش مرکزی
مردم
جمعیت ۴۰٬۲۲۶ نفر[۱]
رشد جمعیت ۴٫۴٪
اطلاعات شهری
ره‌آورد زعفران، زرشک، آلو
پیش‌شماره تلفنی ۰۵۶[۲]
وبگاه شهرداری قائن
www.ghaencity.ir
تابلوی خوش‌آمد به شهر

قائِن یا قایـِن یکی از شهرهای استان خراسان جنوبی و مرکز شهرستان قائنات در ایران است. قائن به خاطر زعفران مرغوب آن دارای شهرت است. شهر قائن که در گذشته دارای برج و بارو، کهندژ، خندق و ارگ بوده، به همراه تون (فردوس امروزی) از شهرهای مهم ایالت قهستان محسوب می‌شده است.

پیشینه[ویرایش]

نام قائن بر روی نقشه ایران در عصر خلفای عباسی، برگرفته از کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی

بر اساس آخرین یافته‌های باستان‌شناسی سابقه سکونت در شهر قائن به دوران پارینه سنگی میانی (حدود ۳۰ هزار سال قبل) می‌رسد. بر اثر حفاری‌های باستان‌شناسی هیئت آمریکایی در غار خونیک در جنوب این شهر، تعدادی دست افزارهای سنگی مربوط به دوران پارینه سنگی میانی در این غار به دست آمد که از لحاظ مطالعات باستان‌شناسی و انسان‌شناسی بسیار حائز اهمیت است. همچنین وجود تعداد زیادی تپه‌های باستانی در اطراف شهر قائن که بر اساس مشاهدات اولیه از دوران پیش از تاریخ دارای آثار و نشانه‌هایی است که قدمت طولانی سکونت در این منطقه از کشور ایران را اثبات کرده‌است.

نقل است که شهر قائن را کی لهراسپ پدر گشتاسب ساخته‌است. مارکوپولو در سفرنامه خود از این ناحیه به نام «تونوکاین» نام برده‌است که این نام از نام دو شهر بزرگ ایالت قهستان که تون (فردوس امروزی) و قائن باشند گرفته شده‌است. همچنین درسال ۴۴۴ هـ. ق ناصرخسرو قبادیانی از این شهر دیدن کرده و از استحکامات شهر و مسجد جامع آن یاد کرده‌است. ایالت قهستان، هم‌زمان با ورود اعراب به ایران، پناهگاه زرتشتیانی بود که به آن پناه آورده بودند. حمدالله مستوفی، در قرن هشتم هجری از مرکزیت قائن نسبت به‌آبادی‌های دیگر قهستان، و همچنین از فراوانی زعفران و میوه آن گزارش داده‌است. یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی قائن، مسجد جامع آن است که از بناهای قرن هشتم هجری می‌باشد.

وجه تسمیه[ویرایش]

علت نام گذاری بدرستی مشخص نیست اما چهار نظر را می‌توان مورد ارزیابی قرار داد:

  1. قاین در فرهنگ لغت نام طایفه‌ای است از ترکان و احتمال می‌رود نام طایفه‌ای باشد از هیپتالیان که پیش از اسلام بر سرزمین قاینات حکومت می‌کردند.[۳]
  2. قائن واژه‌ای است بسیار کهن که نام یکی از فرزندان حضرت آدم بوده و انتقام هابیل را از قابیل گرفته است.
  3. قاین تغییر یافته کائن است. کائن به معنی موجود - وجود است و کائنات جمع آن است.
  4. قائن تغییر یافته از قهستان است و قهستان تغییر یافته و عربی شده کوهستان است.[۴]

جمعیت[ویرایش]

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۰ جمعیت این شهر ۴۰٬۲۲۶ نفر (در ۱۰٬۴۷۳ خانوار) بوده است.[۵]

جمعیت تاریخی
سال جمعیت  %±
۱۳۴۵ ۶٬۴۱۸
۱۳۵۵ ۷٬۶۶۶ ۱۹٫۴ ٪
۱۳۶۵ ۱۵٬۹۵۵ ۱۰۸٫۱ ٪
۱۳۷۰ ۱۹٬۴۶۲ ۲۲٫۰ ٪
۱۳۷۵ ۲۵٬۱۷۰ ۲۹٫۳ ٪
۱۳۸۵ ۳۲٬۴۷۴ ۲۹٫۰ ٪
۱۳۹۰ ۴۰٬۲۲۶ ۲۳٫۹ ٪

جغرافیای طبیعی[ویرایش]

موقعیت جغرافیایی[ویرایش]

شهر قائن بین ۵۹درجه و ۱۲ دقیقه تا ۵۹درجه و ۱۴دقیقه طول شرقی و ۳۳درجه و ۴۲ دقیقه تا ۳۳درجه و ۴۵ دقیقه عرض شمالی واقع است. قاین بر روی دشتی هموار در ارتفاع ۱۴۴۰ متر از سطح دریا قرار داشته و فاصله آن از بیرجند مرکز استان خراسان جنوبی ۱۰۵ کیلومتر می‌باشد.

اقلیم[ویرایش]

قائن، سرزمین طلای سرخ

در روش کوپن این منطقه جزو مناطق سردسیر محسوب می‌گردد. تابش آفتاب در تابستان این منطقه زاید و در زمستان بسیار کم است از این رو زمستان‌ها سرد و سخت می‌باشد. مقدار بارندگی در تابستان به صفر می‌رسد. فصل بارندگی در قاین از آبان ماه آغاز و تا خرداد ادامه پیدا می‌کند. متوسط بارش سالیانه قاینات ۱۸۰ میلی‌متر بوده و پر بارانترین شهرستان استان می‌باشد.[۶] تغییرات درجه حرارت چه به لحاظ زمانی و چه به لحاظ مکانی در قاین زیاد است. سردترین و گرمترین ماه سال به ترتیب بهمن و مرداد می‌باشد. ایستگاه هواشناسی قاین بطور متوسط در طول دوره آماری خود دارای ۹۵ روز یخبندان می‌باشد که بیشترین روزهای یخبندان مربوط به ماه ژانویه (دی) است. باد غالب این منطقه شرقی می‌باشد.

فرهنگ[ویرایش]

کف زنی و آتشونی[ویرایش]

ریشه چوبک که دراصطلاح محلی به آن بیخ می‌گویند. بیخ را ازدامنه مناطق سردسیر جمع‌آوری می‌کنند. ریشه‌ها را درظرف آبی جوشانده وآب جوشیده سرد شده را درظرف بزرگ سفالی بنام تغار ریخته وبوسیله دسته گزی آن را به هم زده وسپس کف روی آن را جدا و در ظرف سفالی دیگری می‌ریزند. آنقدر بهم می‌زنند که بصورت خامه درآید. آنگاه مقداری شکر یا شیره انگور به آن اضافه کرده، سپس با مقداری مغزبادام، پسته یا گردو تزیین می‌کنند. این شیرینی محلی علاوه بر اینکه ازنظر اقتصادی مقرون به صرفه می‌باشد، برای درمان بیماریهای گوارشی مناسب است. تهیه کف جز رسوم مردم محسوب می‌شود. ازکف نیم رس نیز تهیه می‌شود. تهیه کف نیم رس در شبهای سرد زمستان و به خصوص شب یلدا رایج است.[۷]

گویش[ویرایش]

گویش قاینی یکی از گویشهای جنوب خراسان با ویژگی‌های فارسی دری است.

خوردنی‌های سنتی[ویرایش]

از جمله خوردنی‌های سنتی قائن می‌توان از کشک بادمجان، کلمپه، آش جوشواره و اشکنه نام برد.[۸]

بهداشت[ویرایش]

شبکه بهداشت و درمان قائن زیر مجموعه دانشگاه علوم پزشکی بیرجند می‌باشد. این شبکه دارای یک بیمارستان ۱۲۰ تختخوابی، دانشکده پرستاری و مامایی، مرکز آموزش بهورزی و هنرستان بهیاری (شهید کاوه) می‌باشد.[۹]

زیست‌شناسی[ویرایش]

عنکبوت موش شکل کوپونن گونه‌ای از عنکبوت است که بومی انحصاری ایران می‌باشد. نمونه‌های این عنکبوت که تا کنون تنها جنس نر آن شناخته شده است از قائن جمع‌آوری شده‌اند.[۱۰]

آثار باستانی[ویرایش]

آخرین بررسی‌ها در شهر قائن به شناسایی ۱۷۰ اثر منجر شده است. این آثار شامل تپه‌ها و محوطه‌های باستانی، قلعه‌ها، مساجد، مقابر و آرامگاه‌ها، خانه‌های تاریخی، درختان کهنسال، غارها، پناهگاه‌های سنگی و دژهای زیرزمینی است.

بیشترین تراکم آثار مربوط به قرون میانه اسلامی بخصوص قرن پنجم (اواخر سلجوقی) تا قرن هشتم (تیموریان) است به شکلی که اکثر تپه‌ها و محوطه‌های باستانی و قلعه‌های کوهستانی و بسیاری از غارها دارای آثاری از این دوران است. «وجود رشته کوه‌هایی که دارای ساختار آهکی است در منطقه، باعث بوجود آمدن تعداد فراوانی غار در مناطق مختلف شهرستان قائن شده است.»

غارهای شناسایی شده بیشتر در مناطق مرکزی شهرستان پراکنده‌اند. علاوه بر شگفتیهای طبیعی که این غارها دارند وجود نشانه‌هایی از آثار تاریخی بخصوص وجود آثار معماری در بسیاری از غارها، آنها را به یکی از جاذبه‌های مهم تاریخی و گردشگری منطقه تبدیل کرده و از این نظر دارای استعدادهای بالقوه فراوانی است. همچنین این بررسی‌ها به شناسایی ۴۰ قلعه تاریخی در این شهر منجر شد. بیشتر این قلعه‌ها در زمان اسماعیلیان (۱۰۰۰ سال پیش) ساخته شده و کاربرد نظامی داشته‌اند. قدمت بقیه قلعه‌ها به دوران ساسانی (۲۰۰۰ سال پیش) و سلجوقیان (هم‌زمان با اسماعیلیان) بازمی‌گردد.

بر اساس آخرین یافته‌های باستان‌شناسی سابقه سکونت در شهر قائن به دوران پارینه سنگی میانی (حدود ۳۰ هزار سال قبل) می‌رسد.

قلعه چهل دختر[ویرایش]

قلعه چهل دختر در ۵٫۳ کیلومتری جنوب شرق شهر قائن و در بخش مرکزی واقع شده و به شماره ۱۵۲۷۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این قلعه بر فراز کوهی مشرف به دشت و شهر قائن واقع شده که این کوه دارای سطحی وسیع و مناسب برای ساخت و ساز می‌باشد. بالاترین نقطه قلعه به جبهه غرب قلعه نزدیک است و از این نقطه تمام قسمت‌های قلعه قابل کنترل و تحت نظر می‌باشد.

مسجد جامع[ویرایش]

نوشتار اصلی: مسجد جامع قائن

مسجد جامع قائن که از بناهای قرن هشتم هجری است، در قائن واقع شده است. این مسجد، برطبق کتیبه‌ای که در لوح سنگی نقر نموده‌اند، درسال ۱۰۸۶ هـ. ق مرمت شده است. منبر چوبی نفیس آن در سال ۱۰۸۲ هـ. ق ساخته شده، و از نمونه‌های عالی هنرهای دستی است. بنا بر اطلاعات سنگ لوحه‌های موجود در این مسجد، این بنا در زمان سلاطین گورکانی در قرن هشتم هجری، و به وسیله امیر جمشید بن قارن نایینی، یکی از سرداران گورکانی، بازسازی و اصلاح شده است. اما بسیاری نیز بنا بر برخی مدارک، احداث این بنا را به اوایل قرن پنجم هجری نسبت داده‌اند، ضمن این که برخی شواهد دیگر حاکی از آن است که احتمالاً این مسجد روی بقایای به جا مانده از یک آتشکده در دوران پیش از اسلام بنا شده است.

غار خونیک[ویرایش]

نوشتار اصلی: غار خونیک

غار «خونیک» در جنوب قائن که در حاشیه جاده آسیایی قرار دارد. شاخص‌ترین غار قائن است که نخستین بار در سال ۱۹۵۴ توسط پروفسور کارلتون مورد کاوش قرار گرفت، قدمت این غار به دوران پارینه سنگی میانی می‌رسد و بقایای اسکلت انسانهای پیش از تاریخ و دست افزارهای سنگی از این غار به دست آمده است.

آرامگاه (عمارت) بزرگمهر قائنی[ویرایش]

در ۵ کیلومتری جنوب قائن بر دامنهٔ کوه بزرگمهر، مقبره‌ای قرار دارد که متعلق به یکی از عرفای نامدار، سیاست‌مدار و شاعر قرن چهارم و پنجم هجری قمری به نام قسیم بن ابراهیم بن منصور معروف بزرگمهر قائنی است. آرامگاه بزرگمهر قائنی بر اساس شواهد، از بناهای ساخته شده در قرن ۶ و ۷ هجری قمری می‌باشد. این بنا به شکل چلیپایی و با معماری زیبایی ساخته شده. بقعه آن چهار ایوانی ست و گنبد بر فراز این ایوانها استوار شده. نوادگان بزرگمهر، خانواده «نوری ابوذری» هستند که هم اکنون اکثراً ساکن همین شهر می‌باشند. پسوند خانوادگی «ابوذری» متعلق به این خانواده و برگرفته از نام بوذرجمهر می‌باشد.[نیازمند منبع]

آرامگاه شیخ ابوالمفاخر[ویرایش]

این آرامگاه در قبرستان ابوالخیری قائن است. شیخ ابوالمفاخر از مشاهیر معروف و حکمای عالی مقام ایران است. وی در فن دبیری و جامع علوم معقول و منقول، افضل نویسندگان آن وقت بوده است. آرامگاه وی در جنوب شهر قرار دارد و به صورت تفریحگاهی بزرگ درآمده است.

قلعه کوه قائن[ویرایش]

نوشتار اصلی: قلعه کوه قائن

قلعه حسین قائنی معروف به قلعه کوه قائن در فاصله سه کیلومتری جنوب شهر قائن در ارتفاعات رشته کوه قهستان قرار دارد. این قلعه از جنوب و شرق به ارتفاعات و از سمت غرب و شمال به دشت قائن محدود است. این قلعه در دوره سلجوقی به دستور قاضی حسین قائنی که از سرداران حسن صباح در قهستان بوده، ساخته شده است. این قلعه پس از قلعه شاه دژ نهبندان بزرگ‌ترین قلعه خراسان جنوبی است. این دژ یکی از بزرگترین دژهای خراسان جنوبی است و سال‌ها مرکز حکومت حکام ایالت قهستان بود. این قلعه مشرف بر منطقه قهستان بوده بطوریکه حکام آن در هنگام خطر یا حمله دشمن از مناطق شرقی، با نور آتشی که برفراز قلعه کوه زردان، درفاصله ۶۵کیلومتری آن توسط قوای نظامی خودی برافروخته می‌شد، آگاه می‌شدند[۱۱]

قلعه کوه قائن شامل سه قسمت امیرنشین، قسمت مخصوص سربازان و اصطبل است. هم‌چنین وجود بیش از ۳۰ برج دیدبانی به استحکام، شکوه و عظمت بیشتر بنا کمک کرده است. قلعه کوه قائن در سال ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۴۸۰۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

خانه سلطانی[ویرایش]

نوشتار اصلی: خانه سلطانی (قائن)

بنای قدیمی خانه سلطانی یکی از آثار تاریخی شهرقائن مربوط به دوران زندیه در فهرست آثارملی کشور به ثبت رسیده است. این خانه که در محدوده بافت تاریخی شهر قائن قراردارد، درگذشته متعلق به خانواده سلطانی از ملاکین و بزرگان قائنات بود. کاربری این بنا در حال حاضر نیز مسکونی است و ازنظر ایستایی در وضعیت مطلوبی به سرمی برد. لازم به ذکراست، این بنا با توجه به اینکه دربافت تاریخی قائن قرارگرفته، از ارزش معماری قابل توجهی برخوردار است.

خانه موسوی[ویرایش]

نوشتار اصلی: خانه موسوی (قائن)

بنای قدیمی خانه موسوی مربوط به دوره پهلوی اول بوده و در تاریخ ۱۰ دی ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۶۷۳۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردیده است.[۱۲] این اثر تاریخی در خیابان جانبازان قرار دارد.

سوغات[ویرایش]

گل زعفران

بلایای طبیعی[ویرایش]

زمین لرزه[ویرایش]

شهرستان قائنات دارای سه گسل فعال بوده و شهر قائن در طول سالها بارها در اثر زمین لرزه آسیب دیده است.[۱۳] برخی از این زمین لرزه‌ها که به شهر قائن آسیب رسانده است عبارتند از: زمین لرزه ۱۴۱ هجری خورشیدی، زمین لرزه ۴۵۸ هجری خورشیدی، زمین لرزه ۱۷ محرم ۹۵۶ هجری خورشیدی، زمین لرزه ۱ مهر ۱۳۲۵، زمین لرزه ۲۷ بهمن ۱۳۴۰، زمین لرزه ۲۰ اردیبهشت ۱۳۷۶.

خشکسالی[ویرایش]

با توجه به اقلیم بیابانی منطقه قائنات خشکسالی همواره بر زندگی مردم قائن تأثیر گذار بوده است. حفر قناتهای زیاد در منطقه نشان گر میزان اهمیت آب در منطقه می‌باشد. خشکسالی‌های بلند مدت مانند خشکسالی سال ۱۳۲۲ تا ۱۳۲۹ و نیز خشکسالی سال ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۳ از این نمونه می‌باشد.[۱۳]

سیل[ویرایش]

حدود ۲۰۰ سال پیش سیل بخش اعظم شهر قائن بویژه قلعه وارگ آن را ویران کرد.[۱۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰، جمعیت تا سطح آبادی‌ها بر حسب سواد»(فارسی)‎. مرکز آمار ایران، ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۲. 
  2. «مخابرات استان تهران - خراسان جنوبی». شرکت مخابرات استان تهران، جمعه ٢٨ شهریور ١٣٩٣. بازبینی‌شده در ۱۹ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  3. «اداره ثبت احوال شهرستان قائنات». اداره کل ثبت احوال خراسان جنوبی. 
  4. نامه‌های جغرافیایی میراثی کهن، دکتر عجم، سازمان نقشه‌برداری
  5. «نتایج سرشماری ۱۳۹۰» (اکسل). درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ آبان ۱۳۹۲. 
  6. «آب و هوای قائنات». فرمانداری قائنات. 
  7. «آداب و سنن مردم قاینات». 
  8. «جشنواره غذاهای سنتی دردبیرستان نمونه الزهرا (س) قاین». نسیم قائن. 
  9. «شبکه بهداشت و درمان قائن». دانشگاه علوم پزشکی و خدمات درمانی بیرجند. 
  10. «کشف و نام‌گذاری 3 گونهٔ جدید از عنکبوت‌ها از ایران». 
  11. رجبی، نجیب‌الله. تاریخ و جغرافیای شهرستان قاینات (توانمندیها و استراتژیهای توسعه). تهران: شهر آشوب، ۱۳۸۴. شابک ‎۹۶۴-۷۵۱۳-۱۴-۳. 
  12. «آثار و ابنیه تاریخی خراسان جنوبی». اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری خراسان جنوبی. 
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ «مخاطرات طبیعی قائن». 
  • خبرگزاری میراث فرهنگی (ذکر با منبع مجاز)

پیوند به بیرون[ویرایش]