روابط ایران و روسیه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
روابط ایران و روسیه
روسیه ایران
Iran Russia Locator.png

روابط ایران و روسیه به مجموعه ای از روابط سیاسی، نظامی، اقتصادی میان نظام جمهوری اسلامی ایران و جمهوری روسیه است. بعد از انقلاب ایران و به خصوص پس از فروپاشیِ شوروی، به مرور روابط ایران و روسیه (بیشتر در عرصه های سیاسی و نظامی) گسترش یافته است.

آغاز روابط ایران و روسیه به‌صورت رسمی به سال ۱۵۲۱ میلادی در دوران صفویان بازمی‌گردد. در این دوران در ایران خاندان صفوی قدرت را در دست داشت. روسیه از زمانی وارد ایران شد که ایران وضعیت اقتصادی چنان خوبی نداشت به خاطر همین اقتصاد را در کشور ایران ایجاد کرد.

ایران روسیه
مساحت (km²) ۱۸۷۳۵۹۵ ۱۷۰۷۵۴۰۰
جمعیت ۸۱۳۵۶۷۳۰ ۱۴۶۸۸۷۴۳۸
نوع حکومت جمهوری اسلامی جمهوری فدراتیو
بودجه نظامی (میلیارد دلار) ۱۰ ۷۰
تعداد نیروهای مسلح ۹۴۵۰۰۰ ۱۰۳۷۰۰۰

قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم[ویرایش]

مسائل و موضوعات متعددی در طول سالیان، ایران و روسیه را از برقراری روابط نزدیک بازداشته بود. در یک نگرش کلی تاریخی، این نقیصه به ضرر هر دو کشور بود و موجبات تضعیف هر دو را، در رقابتی که در صحنهٔ جهانی برای پیشرفت و ترقی و تأمین رفاه ملی وجود داشت، فراهم می‌آورد. در گذشته، سیاست‌های توسعه‌طلبی روسیه در قرن نوزدهم که مشخصاً در مورد ایران در نتایج جنگ‌های منتهی به ۱۸۱۳ و ۱۸۲۸ میلادی مابین ایران و روسیه و پیمان گلستان و پیمان ترکمن‌چای تجلی یافت، در کیفیت مناسبات تأثیر بسزا داشت. همچنین نفوذ ایدئولوژیک اندیشهٔ مارکسیستی-لنینیستی در ایران، در سال‌های پس از ورود متفقین در جنگ جهانی دوم و عدم بازگشت ارتش روسیه از استان‌های شمال غربی ایران در سال‌های پس از آن، امکان هرگونه روابط برابر را از بین برده بود.[۱]

پس از روی کار آمدن نظام کمونیستی در روسیه و برپایی اتحاد شوروی، فصل تازه‌ای در روابط این کشور با ایران گشوده شد. در سال ۱۲۹۹ (۱۹۲۱) حسن مشیرالدوله نخست‌وزیر وقت ایران، مشاورالممالک انصاری وزیر خارجه خود را به مسکو فرستاد. او در آنجا عهدنامه «پیمان مودت» را در ۲۶ فوریه ۱۹۲۱ (هفتم اسفند ۱۲۹۹) با شوروی امضا کرد که اساس روابط تازه دو کشور شد و امتیازات استعماری دوران تزاری را در ایران لغو کرد. مشاورالممالک همچنین توانست دولت شوروی را متقاعد کند که به قیام گیلان کمک نکند.

یکی از مهمترین موضوعها میان دو کشور در آن زمان، بهره‌برداری از شیلات دریای خزر بود. ماده چهارده «عهدنامه مودت» مقرر می‌کرد که دو دولت باید بر سر شیلات دریای خزر با یکدیگر به توافقاتی برسند. امتیاز شیلات دریای مازندران از سال ۱۲۵۵ خورشیدی (۱۸۷۶ میلادی) به سرمایه‌داری از ارامنه روسیه به نام استپان لیانازوف داده شده بود که به فرزندانش به ارث رسیده بود. در دوران جنگ جهانی اول، به سبب شرایط جنگی و انقلاب و تحولات روسیه، لیانازف‌ها نتوانستند اجاره را بپردازند. پس از عقد عهدنامه مودت، حسین علاء (علاءالسلطنه) وزیر فوائد عامه ایران فرصت را غنیمت شمرد و اجاره شیلات شمال به لیانازف‌ها را به علت نپرداختن حق‌الاجاره لغو کرد.

با روی کارامدن رضاخان سردارسپه به عنوان نخست‌وزیر، تصمیم گرفته شد دولت ایران دارایی برادران لیانازف را بابت اجاره‌بهای عقب افتاده‌شان تملیک کند و با دولت شوروی معامله شود. قراردادی با دولت شوروی برای تشکیل «کمپانی مختلط ایران و شوروی» بسته شد. طبق قرارداد، نیمی از سرمایه کمپانی به دولت ایران و نیم دیگر به دولت شوروی تعلق می‌گرفت. بخش دیگری از دارایی لیانازوفها را دولت شوری تملیک کرد.

انصاری بار دیگر در بهار ۱۳۰۶ به مسکو فرستاده شد تا برای بستن پیمان بازرگانی مذاکره کند. مأموریت او در روسیه چند ماه طول کشید. در هشتم مهر ۱۳۰۶ «عهدنامه تأمینیه و بی‌طرفی» را با گئورگی چیچرین وزیرخارجه و قرارداد شیلات و قرارداد گمرکی را با لو کاراخان قائم‌مقام وزیرخارجه روسیه امضا کرد. «عهدنامه تأمینیه و بی‌طرفی» دو دولت را متعهد می‌کرد از هر نوع فعالیت علیه یکدیگر در خاک خود جلوگیری کنند، در صورت بروز جنگ در خاک هر کدام، نسبت به دیگری بی‌طرف بمانند و در محاصره یا تحریم اقتصادی علیه یکدیگر شرکت نکنند.[۲] بعدها که ارتش شوروی خاک ایران را اشغال و از برپایی دولت خودمختار در آذربایجان حمایت کرد، همین عهدنامه سندی برای واداشتن شوروی به خارج ساختن نیروهایش شد. قرارداد شیلات نیز در واقع تأیید قراردادی بود که پیشتر میان دو کشور برای تشکیل «کمپانی مختلط ایران و شوری» و اعطای امتیاز بهره‌برداری از شیلات ایران به این کمپانی بسته شده بود.

در دهم خرداد ۱۳۰۷ (۳۱ مه ۱۹۲۸) فتح‌الله پاکروان کفیل (سرپرست) وزارت امورخارجه ایران «قرارداد عبور و مرور سکنه قوای سرحدی» را با یعقوب داودیان سفیر کبیر فوق‌العاده اتحاد شوروی در تهران امضا کرد که به ساکنان روستاهای واقع در حد فاصل تا ۲۵ کیلومتری مرز دو کشور از طرفین اجازه می‌داد «برای اقدام به ساختمان و تسطیح اراضی و غیره، تجارت، ایفای تکالیف خانوادگی، مساعدت رفع آفات طبیعی، امداد طبی، تجسس حیوانات گمشده و اموال مسروقه و برای مراجعه به مأمورین محلی به جهت اتخاذ اقدام‌های لازم علیه مجرمین حقوق عمومی که از سرحد فرار و به منطقه سابق‌الذکر پناه برده باشند» از مرز بگذرند و تا حداکثر ۲۵ کیلومتر وارد خاک یکدیگر شوند، مشروط بر آنکه «جواز مخصوص» داشته باشند و فقط از گذرگاه‌های رسمی عبور و مرور کنند. این جوازها دو نوع بودند: جواز سی روزه که فقط برای عبور بود و جواز یک ساله که فقط برای تسهیل زراعت اراضی واقع در فاصله حداکثر سه کیلومتری از مرز بود.[۳]

پس از انقلاب اسلامی[ویرایش]

ظهور انقلاب اسلامی در ایران و سپس فروپاشی اتحاد شوروی، دو کشور را در موقعیتی قرار داد تا بتوانند مناسبات جدیدی را پایه‌ریزی کرده، آن را در همهٔ زمینه‌ها عمق بخشند. در سال‌های اخیر، عنصر سوءظن و بدبینی از روابط دو کشور کنار رفته و تفاهم مابین ایران و روسیه دارای پیامدهای متعدد شده‌است. مهم‌ترین پیامد این مناسبات آن بوده‌است که به هر رو از دست‌اندازی مستقیم و راحت غرب به مناطق آسیای مرکزی، دریای خزر و قفقاز جلوگیری کرده‌است.[۱]

سفرهای ولادیمیر پوتین به ایران[ویرایش]

سال ۲۰۰۷[ویرایش]

ولادیمیر پوتین در سال ۲۰۰۷ به منظور شرکت در اجلاس رؤسای کشورهای حاشیه دریای خزر به ایران سفر کرد. او اولین رئیس‌جمهور روسیه است که طی ۵۰ سال گذشته به ایران سفر کرده‌است. قبل از سفر وی به ایران شایعه‌ای مبتنی بر برنامه‌ریزی برای ترور وی در ایران مطرح شد. اما وی علی‌رغم هشدارهای امنیتی، برای شرکت در اجلاس رؤسای کشورهای حاشیه دریای خزر به تهران سفر کرد. چندماه پس از سفر پوتین به تهران، دولت ایران اعلام کرد که فرد مظنون به پخش شایعه ترور پوتین را در تهران دستگیر کرده‌است.[۴]

براساس بیانیه مشترکی که پس از مذاکرات تهران از سوی روسای جمهور روسیه و ایران منتشر شد:

— طی این سفر روسای جمهور روسیه و ایران برای گسترش همکاری در زمینه‌های مختلف از جمله انرژی هسته ای به توافق رسیدند. همچنین ولادیمیر پوتین و محمود احمدی‌نژاد به حل و فصل سریع برنامه هسته ای ایران از طریق دیپلماسی و مذاکره تأکید کردند.

— روسای جمهور روسیه و ایران در مورد تحویل پنج هواپیمای Tu-204-100 به ایران به توافق رسیدند.

— در دیدار پوتین و احمدی‌نژاد تصمیم به از سرگیری کار کنسولگری روسیه در رشت و همچنین بازگشایی کنسولگری ایران در شهر کازان گرفته شد.[۵]

در پی این سفر، با اینکه محور اصلی مذاکرات حقوق دریای خزر بود، انتظار عمومی بر این بود که مذاکرات جانبی در مورد مسایل هسته‌ای ایران انجام شود. اما محمود احمدی‌نژاد در پاسخ به خبرنگاری که در این زمینه سؤالی مطرح کرد، گفت: پوتین هیچ پیشنهادی دربارهٔ برنامه هسته‌ای نداشت.[۶]

او در این سفر در مورد ارتباط ایران و روسیه گفت:

ما با این کشور روابط حسن همجواری داشته و خواهیم داشت. در برخی از راستاها، به‌عنوان مثال در بخش انرژی- نفت، گاز، برق، انرژی هسته‌ای- ما شراکت بسیار مهمی داریم و تمامی این‌ها بررسی مشکلات در سطح عالی را مطالبه می‌کردند.

سال ۲۰۱۵[ویرایش]

ولادیمیر پوتین بعد از هشت سال، و برای اولین بار بعد از روی کارآمدن حسن روحانی، در تاریخ ۲۳ نوامبر ۲۰۱۵ برای شرکت در نشست کشورهای صادر کنند گاز، به تهران سفر کرد.[۷]

این دومین ملاقات پوتین و رهبر ایران بود. رئیس‌جمهور روسیه در پاییز سال ۱۳۸۶ هم برای شرکت در نشست رهبران کشورهای ساحلی دریای خزر، به ایران سفر و با سیدعلی خامنه‌ای، ملاقات کرده بود. پوتین پس از ورود به تهران از طریق فرودگاه مهرآباد مستقیماً به دیدار سیدعلی خامنه‌ای رفت. این اقدام بی‌سابقه توصیف شده‌است.

نشست سران کشورهای صادرکننده گاز در تهران با حضور رئیسان جمهور ایران، روسیه، عراق، ونزوئلا، بولیوی، نیجریه و گینه استوایی در میان تدابیر شدید امنیتی آغاز شد.[۸]

علی اکبر ولایتی دیدار ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه و سیدعلی خامنه‌ای در تهران را مهمترین ملاقات در تاریخ جمهوری اسلامی ایران خوانده‌است. در طی سفر او به تهران و دیدار با سید علی خامنه‌ای، وی یک قرآن خطی قدیمی به رهبر ایران هدیه کرد.[۹]

دیدار وی با خامنه‌ای به گزارش وب سایت رسمی رهبر ایران ۲ ساعت به طول انجامیده‌است. بر اساس گزارش‌ها، سیدعلی خامنه‌ای در این دیدار «آقای پوتین را شخصیت برجسته‌ای در دنیای امروز» خوانده و از همراهی این کشور در جریان مذاکرات اتمی و از مواضع روسیه در برابر بحران جاری در سوریه تمجید کرده‌است.[۱۰][۱۱]

— در این سفر ولادیمیر پوتین اعلام کرد که مسکو آماده است برای تقویت همکاری‌های صنعتی پنج میلیارد دلاری به ایران وام اختصاص دهد.

— یکی از توافقات به امضا رسیده، قرارداد راه‌آهن ایران و روسیه مبنی بر طراحی و ساخت خط راه‌آهن گرمسار-اینچه برون می‌باشد.

— ایران و روسیه همچنین برای ساخت چهار بلوک برق با قدرت ۳۵۰ مگاواتی به توافق رسیدند. علاوه بر این پوتین اظهار داشت که شورای اقتصادی اوراسیا، اهمیت ایجاد منطقهٔ آزاد تجاری با ایران را مورد بررسی قرار خواهد داد[۵]

سال‌های اخیر[ویرایش]

در سال‌های اخیر، دامنه نفوذ روسیه در کشورهای آسیای میانه و قفقاز، گرچه نسبت به دورهٔ اتحاد شوروی محدودتر شده، اما نسبت به دههٔ ابتدایی بعد از فروپاشی شوروی بیشتر شده‌است. تشکیل سازمان همکاری‌های شانگهای یکی از نتایج استراتژی جدید روسیه است. عضویت ایران و روسیه در این پیمان در کنار هند و چین این امکان را به قاره آسیا می‌دهد که مسائل و مشکلات خود را به‌صورت درونی حل کند. بانک توسعه و زیرساخت‌های آسیایی با ابتکار چین مثال‌زدنی است.

همچنین نوعی اعتمادسازی در روابط بین ایران و روسیه آغاز شده که قبلاً سابقه نداشته‌است. ساخت ۸ واحد جدید برق هسته‌ای، تقویت بنیهٔ دفاعی ایران، موافقت دو کشور برای جابه‌جایی ۵۰۰ هزار بشکه نفت خام در روز، همکاری‌های دو کشور برای پایان دادن هرج‌ومرج ناشی از دخالت نیروهای خارجی در سوریه، همکاری‌های منطقه‌ای در آسیای مرکزی و قفقاز، همسویی مواضع دو کشور در مسائل افغانستان و عراق، و نظر مشترک دو کشور در مورد اصلاح نظام نوین جهانی ازجمله همکاری‌های نوین ایران و روسیه است.

در کنار زمینه‌های همکاری بین روسیه و ایران، از نقاط افتراق یا منفی در این روابط نیز باید نام برد. روسیه در جریان پرشتاب تحولات دریای خزر به‌تدریج از مواضع ایران فاصله گرفت و درصدد نزدیک نمودن مواضع چهار کشور به‌جامانده از اتحاد شوروی با یکدیگر و سپس مذاکره با ایران با موضع واحد است. همچنین روابط اقتصادی غیرنظامی علی‌رغم تأکید رهبران دو کشور، بیشتر از ۴ میلیارد دلار در سال نیست. می‌توان گفت که ایران نقش بزرگی را در پیشبرد سیاست‌های روسیه در نزدیکی هرچه بیشتر به منطقه آسیای جنوبی ایفا کرده‌است. روسیه و ایران هر دو کشورهای متمدنی هستند و امید است که ارتباطات آنها روز به روز پیشرفت کند.[۱]

روابط ایران و روسیه پس از انقلاب اسلامی در ایران همواره دارای کمی فراز و نشیب بوده‌است، که ریشه آن را می‌توان در خاستگاه‌های هویتی جریانات حاکم در حوزه سیاست خارجی روسیه و ایران جستجو کرد؛ که این نمی‌تواند باعث از بین رفتن ارتباط دو کشور شود.[۱۲]

روابط تجاری ایران و روسیه[ویرایش]

روابط ایران و روسیه در دوره پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی یکی از موضوعات بحث‌برانگیز هم در حوزه سیاست خارجی دو کشور و هم در متن سیاست بین‌الملل بوده‌است. تاریخ روابط تهران و مسکو ضمن وجود پیچیدگی‌های فراوان، شاهد فرازها و نشیب‌های بسیاری بوده‌است و عوامل داخلی، دوجانبه، منطقه‌ای و بین‌المللی بسیاری در تعیین نوع این ارتباط _از دوستانه تا خصمانه_ تأثیرگذار بوده‌است. در طول تاریخ این دو کشور تعاملات بسیاری در سطوح مختلف داشته‌اند و مرزهای مشترک آبی از طریق دریای خزر فرصت بسیار نابی را برای همکاری‌ها در حوزه مختلف پیش روی آن‌ها قرار داده‌است. این قرابت، گاهی به نفع و گاهی به ضرر دو کشور بوده‌است ولی به صورت کلی فرصتی را پدیدآورده است تا دو کشور روابط تجاری بسیار مناسبی با یکدیگر داشته باشند.

وضعیت روابط تجاری ایران و روسیه[ویرایش]

روسیه در سال ۲۰۱۹ میلادی، موفق به صادرات حدوداً ۴۲۶ میلیارد دلار به سایر کشورهای جهان شده‌است و در همین سال چیزی حدود ۲۴۷ میلیارد دلار، کالا از سایر کشورها وارد کرده‌است تا در این سال تراز تجاری منفی داشته باشد. در این سال چین، آلمان، بلاروس، آمریکا، ایتالیا، فرانسه، کره جنوبی، قزاقستان و… بیشترین مبادلات تجاری با این کشور را داشته‌اند که چین از ۲۴۷ میلیارد دلار واردات روسیه، بیشترین سهم را نصیب خود کرده‌است.[۱۳] به‌طور کلی مبادلات بازرگانی ایران و روسیه درصد بسیار پایینی از مبادلات بازرگانی خارجی بزرگترین کشور جهان را تشکیل می‌دهد که با ایران از طریق دریای خزر مرز دریایی دارد و نسبت به روابط گسترده سیاسی-امنیتی دو کشور، رقمی ناچیز به حساب می‌آید. برای نمونه بر اساس آمار رسمی، ایران و روسیه در سال ۲۰۱۹ یک میلیارد و ۵۹۰ میلیون دلار مبادلات بازرگانی داشته‌اند که یک میلیارد و ۱۹۸ میلیون دلار آن را صادرات به ایران و ۳۹۲ میلیون دلار را واردات از ایران شامل می‌شود. شاید بتوان یکی از بهترین دوره‌های همکاری‌های اقتصادی ایران و روسیه را در سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۱ دانست، به نحوی که در سال ۲۰۱۰ این مبادلات به بیش از سه و نیم میلیارد دلار رسیده بود. در این آمارها به این نکته باید توجه کرد که همواره کفهٔ این مبادلات به نفع روسیه سنگین بوده‌است و این از حجم مبادلات ایران و روسیه در سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۹ به وضوح مشخص است.[۱۴] بررسی وضعیت مبادلات اقتصادی ایران و روسیه، بیانگر این است که در حال حاضر تقویت این روابط به صورت جدی از سوی طرفین پیگیری نشده‌است به نحوی که برای نمونه تنها صادرات دو کشور قزاقستان و ترکیه به روسیه در سال ۲۰۱۹ و به مبلغ ۵ حدود میلیارد دلار، ارزشی بیش از سه برابر کل مبادلات تجاری ایران و روسیه در این سال داشته‌است. این عدد در رابطه با آلمان به ۲۵ میلیارد دلار، آمریکا ۱۳، بلاروس ۱۲ و ایتالیا ۱۱ می‌رسد که خود بیانگر تفاوت فاحش مبادلات تجاری این کشورها با روسیه نسبت به ایران است.[۱۵]

فرصت‌های تجاری ایران و روسیه[ویرایش]

روسیه چهاردهمین کشور پرجمعیت در سال ۲۰۱۹ با حدود جمعیت ۱۴۴میلیون نفر و دارای ۵ درصد خشکی جهان است. بیشترین کالاهای پرمصرف این کشور وارداتی بوده و این ویژگی خاص بازار روسیه محسوب می‌شود. در زیر ده گروه برتر واردات روسیه از سایر کشورها در سال ۲۰۱۹ آمده‌است.[۱۶]

۱. ماشین آلات از جمله رایانه: ۴۳٫۲ میلیارد دلار (۱۷٫۷٪ از کل واردات)

۲. ماشین‌آلات برقی و تجهیزات آن: ۲۹٫۸ میلیارد دلار (%۱۲٫۲)

۳. وسایل نقلیه: ۲۳٫۷ میلیارد دلار (۹٫۷٪)

۴. داروها: ۱۴٫۱ میلیارد دلار (۵٫۸٪)

۵. پلاستیک و مشتقات آن: ۹٫۸ میلیارد دلار (۴٪)

۶. دستگاه‌های نوری، فنی و پزشکی: ۷٫۳ میلیارد دلار (۳٪)

۷. مشتقات آهن و فولاد: ۶٫۵ میلیارد دلار (۲٫۷٪)

۸. میوه و آجیل: ۵٫۱ میلیارد دلار (۲٫۱٪)

۹. آهن و فولاد خام: ۵ میلیارد دلار (۲٫۱٪)

۱۰. مواد شیمیایی آلی: ۴٫۴ میلیارد دلار (۱٫۸٪)

حال با توجه به موارد گفته شده، برخی از کالاها و خدمات زمینه بسیار مشترکی را برای افزایش مبادلات تجاری ایران و روسیه به وجود آورده‌اند که در زیر به آن‌ها می‌پردازیم:

۱. محصولات غذایی و کشاورزی

روسیه به علت آب و هوای سرد قادر به تولید بسیاری از مایحتاج اولیه زندگی مردم خود نیست و واردات زیادی در بخش مواد غذایی و کشاورزی انجام می‌دهد. از آن جا که ایران نیز با توجه به چهار فصل بودن و آب و هوای خوب و خاک حاصلخیز، کشاورزی مناسبی دارد، صادرات به روسیه هم برای تولیدکنندگان و کشاورزان و هم تاجران می‌تواند درآمد و سودآوری زیادی داشته باشد. در حال حاضر یکی از مهم‌ترین محصولات صادراتی ایران به روسیه محصولات غذایی و کشاورزی شامل محصولات لبنی، میوه‌های خوراکی، آجیل، پوست مرکبات، سبزیجات خردنی، سیفی‌جات و.. است که مزیب بالایی نیز برای ایران دارد. برای نمونه در سال ۲۰۱۷ صادرات بیش از ۱۸۲ میلیون دلار محصولات غذایی و کشاورزی، رتبه اول صادرات ایران به این کشور را به خود اختصاص داد است.[۱۷] همان‌طور که قبلاً به آن اشاره شد، بیش از ۲٪ از واردات روسیه مربوط به محصولات غذایی و کشاورزی است و بازاری حدود ۵ میلیارد دلار را در اختیار صادرکنندگان به این کشور قرار داده‌است؛ بنابراین می‌توان گفت که در حال حاضر میزان صادرات ایران در این حوزه به روسیه، در قبال بازار قابل دسترس روسیه عدد بسیار کوچکی است، ولی ایران می‌تواند با سرمایه‌گذاری در این بخش، مزیت رقابتی بالایی را در مبادلات تجاری خود با روسیه به دست آورد.

از سوی دیگر روسیه در حوزه غلات و دانه‌های روغنی، که یکی از نیازهای جدی ایران هست نیز ظرفیت بالایی دارد و درصد قابل توجهی از واردات ایران از این کشور را این محصولات تشکیل می‌دهد. همچنین روسیه در حوزه تکنولوژی، ادوات کشاورزی و بذر محصولات کشاورزی نیز می‌تواند نیازهای ایران را مرتفع سازد و به همکاری‌های تجاری خود با ایران عمق ببخشد.[۱۸]

۲. محصولات پزشکی، بهداشتی و آرایشی

یکی دیگر از بخش‌هایی که می‌تواند فرصت مناسبی را برای گسترش مبادلات تجاری ایران و روسیه ایجاد کند، ظرفیت موجود در محصولات بهداشتی، آرایشی و پزشکی است. مطابق آمار مطرح شده، تنها در بخش محصولات دارویی بازاری ۱۴ میلیارد دلاری در روسیه وجود دارد که در سال‌های اخیر قریب بر ۶٪ واردات روسیه را تشکیل می‌دهد. به این بازار محصولات بهداشتی و آرایشی را نیز می‌توان افزود. ایران نیز در این باره قابلیت بالایی دارد و در سال ۲۰۱۷ قریب بر ۱۹ میلیون دلار به این کشور صادرات محصولات دارویی داشته‌است. طبیعتاً ۱۹ میلیون دلار در برابر بازار ۱۴ میلیارد دلاری روسیه عدد بسیار کمی به حساب می‌آید و لذا در صورت برنامه‌ریزی این صنعت نیز می‌تواند به عنوان یک فرصت بسیار مناسب برای ایران جهت افزایش مبادلات تجاری با روسیه محسوب شود.[۱۹]

۳. محصولات شیمایی، مواد معدنی و فلزات اساسی

در رابطه با محصولات شیمایی، مواد معدنی و فلزات اساسی قابلیت بسیار مناسبی برای افزایش مبادلات تجاری ایران و روسیه وجود دارد. مقداری در حدود ۱۴ میلیارد دلار و قریب به ۴ درصد واردات روسیه را تنها پلاستیک و مشتقات آن و نزدیک به ۶٫۵ میلیارد دلار و حدود ۲٫۷ درصد واردات این کشور آهن و فولاد است. همچنین مواد شیمایی آلی مبلغی حدود ۴٫۴ میلیارد دلار و نزدیک به ۱٫۸ درصد واردات روسیه را تشکیل می‌دهد.[۲۰] از سوی دیگر یکی از موارد صادراتی جدی ایران به روسیه مواد معدنی مانند مس (۱۷٫۶ میلیون دلار: ۲۰۱۷)، پلاستیک و مشتقات آن (۱۶٫۶۲ میلیون دلار:۲۰۱۷) و مواد شیمایی آلی (۸٫۱۱ میلیون دلار: ۲۰۱۷) است و با توجه به ظرفیت‌های دو کشور این حوزه نیز یکی دیگر از موارد بسیار مستعد برای افزایش مبادلات تجاری ایران و روسیه است.[۲۱]

۴. محصولات غذایی حلال

در حال حاضر از جمعیت ۱۴۵ میلون نفری روسیه، قریب به ۱۵ تا ۲۰ درصد آن را مسلمانان تشکیل می‌دهند که جامعه آماری بسیار مناسبی (قریب به ۲۵ میلیون نفر) را برای محصولات حلال تشکیل می‌دهند. از سمت دیگر ایران نیز به دلیل تولید محصولات حلال، می‌تواند با برند کردن ۱۵۰۰ نمونه غذای حلال، به سمت گسترش تبادلات تجاری خود با روسیه حرکت کند. این فرصت برای ایران وجود دارد که در این زمینه همکاری تنگاتنگی با «باشگاه بین‌المللی تجارت اسلامی» روسیه داشته باشد که رسالت اصلی خود را واردات گوشت حلال برای مرتفع کردن نیازهای مسلمان این کشور می‌داند.[۲۲]

تهدیدها و موانع تجاری ایران و روسیه[ویرایش]

۱. حوزه بانکی

در حوزه بانکی و مالی چند مشکل عمده بر سر راه افزایش مبادلات ایران و روسیه وجود دارد. اولین مورد تأمین مالی پرهزینه برای صادرکنندگان ایرانی است، به نحوی که صادر کننده و تولیدکننده ایرانی، برای تأمین مالی در بهترین شرایط از نرخ‌های ۱۴، ۱۸ و ۲۲ درصد استفاده می‌کنند که حاشیه سود آن‌ها را محدود می‌کند؛ لذا بسیاری از صادرکنندگان و تولیدکنندگان ایرانی را در ابتدای کار از ایده مبادله تجاری با این کشور منصرف می‌کند. از سوی دیگر در ایران، نه تنها میزان و کیفیت بسته‌های تشویقی و حمایتی از تولیدکنندگان و صادرکنندگان کارآمد و راهگشا نیست، بلکه در مواردی همچون سودهای بالای تسهیلات بانکی، به عنوان مانعی جدی در مسیر فعالیت صادرکنندگان قرار می‌گیرد، چرا که تجارت خارجی با کشوری چون روسیه، نیاز به تأمین مالی بالایی دارد. از سوی دیگر به دلیل نوسانات ارزی در ایران، بانک‌ها کمتر متمایل به پرداخت تسهیلات بلندمدت به صادرکنندگان و تولیدکنندگان دارد و این نیز خود از قدرت مانور تولیدکنندگان و صادرکنندگان ایرانی می‌کاهد.[۲۳]

۲. حوزه گمرکی

یکی دیگر از مشکلات جدی بر سر راه افزایش مبادلات تجاری ایران و روسیه، از یک سو تعرفه‌ها و عوارض گمرکی بالای روسیه و از سوی دیگر نبود پروتکل مشترک بین گمرک ایران و روسیه است که کار را برای صادرکنندگان دو طرف و به ویژه ایران دشوار می‌کند. همچنین عدم تابعیت گمرک آستاراخان از قوانین بین‌المللی نیز یکی دیگر از محدودیت‌ها بر سر راه افزایش مبادلات تجاری ایران و روسیه است.[۲۴]

۳. ضعف‌های ساختاری اقتصاد ایران

یکی از سیاست‌های کلان پس از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ ایران، تأکید بر تولید داخلی و جایگزینی واردات بوده‌است و به همین دلیل اغلب بازار تولید داخلی مدنظر سیاست‌گذاری‌های کلان بوده‌است؛ بنابراین هیچ‌گاه مقدار تولید و کیفیت کالاها را بر اساس بازارهای صادراتی طراحی نشده‌است و در برخی از موارد حتی صادرات محصولات غذایی محدودیت‌های جدی برای مصرف‌کنندگان داخلی ایران ایجاد می‌کند. همچنین کمبود حمایت‌های دولتی از صادرات بخش خصوصی ایران، نبود استراتژی و برنامه‌ریزی صادراتی، ضعف بخش خصوصی و دولتی بودن بخش جدی اقتصاد ایران از جمله موارد دیگری در رابطه با معضلات افزایش مبادلات تجاری ایران و روسیه است.[۲۵]

۴. موانع فرهنگی و زمینه‌ای

یکی دیگر از چالش‌های پیش روی گسترش مناسبات اقتصادی ایران و روسیه، نبود مناسبات بین مردم دو کشور است. لازمهٔ گسترش مناسبات دو یا چند ملت، افزایش ارتباطات مردمی اعم از مردم عادی و تجار و کسب شناخت متقابل از ظرفیت‌های دوجانبه است. این معظل خود نتیجه شکل نگرفتن صحیح صنعت گردشگری بین دو کشور است که برای مرتفع ساختن آن، اراده‌ای جدی از سوی دو کشور نیاز است. لازم است ذکر شود که صنعت گردشگری نیز ظرفیتی مغفول مانده در رابطه با دو کشور است که می‌تواند مورد بهره‌برداری دوجانبه قرار گیرد.[۲۶]

۵. مشکلات زیرساخت‌های ارتباطی دو کشور

قطعاً بدون توسعه حمل و نقل ایران و روسیه، نمی‌توان از توسعه مبادلات اقتصادی این دو کشور سخن گفت. این توسعه هم باید در مرز زمینی و هم دریای خزر صورت پذیرد و یک ارتباط مؤثر بین شرکت‌های حمل و نقل دو کشور ایجاد شود؛ لذا در صورتی که روسیه بتواند پنجره ورود ایران به بازار اوراسیا و کشورهای حوزه CIS شود، این می‌تواند خود در افزایش مبادلات تجاری دو کشور نقشی جدی ایفا کند.[۲۷] لازم است ذکر شود که در حال حاضر بیشترین مشکلات ایران مربوط به حمل و نقل زمینی و ریلی است و حمل و نقل ریلی کشور متناسب با نیازهای کشور توسعه نیافته‌است. از سوی دیگر وسایط حمل و نقبل جاده ای از قبیل کامیون‌ها دچار فرسودگی شده‌اند و بنادر و اسکله‌ها نیز رشد شایانی نداشته‌اند. در حال حاضر دو خط آهن سرخس-تجن و خط آهن گرگان-اینچه برون توان ارسال کالا به مقصد روسیه از طریق ترکمنستان و قزاقستان را دارد. احداث راه‌آهن رشت-آستارا (ایران)-آستارا (جمهوری آذربایجان)، مهم‌ترین پروژه حمل و نقل ریلی میان ایران و روسیه است که می‌تواند مناسبات این دو کشور را به‌طور چشم‌گیری افزایش دهد و تکمیل کننده کریدور شمال به جنوب است.[۲۸]

۶. ضعف در بازاریابی

یکی دیگر از چالش‌ها و تهدیدهای پیش روی گسترش مبادلات تجاری ایران و روسیه، ضعف هر دو طرف در کسب شناخت از ظرفیت‌ها، نیازمندی‌ها، ذائقه و استانداردهای طرف مقابل در حوزه کالا و خدمات است که در دسترس نبودن اطلاعات جامع کاربردی برای تولیدکنندگان و صادرکنندگان هر دو کشور، مانعی جدی برای افزایش مراودات اقتصادی است. ضعف نهادهای مسئول در شناسایی این ظرفیت‌ها نیز بر این بی‌اطلاعی افزوده‌است به نحوی مثلاً از سمت ایران تنها یک رایزن بازرگانی فعال است، در حالی که کشوری چون ترکیه نفرات بسیاری برای انجام این مهم فعال هستند و حتی رایزنی بازرگانی این کشور در روسیه، با تجار خویش جلسات هفتگی برگزار می‌کند و جدیدترین اطلاعات تجاری را در اختیار آن‌ها قرار می‌دهد. همچنین غفلت از ظرفیت‌هایی چون نمایشگاه‌های کالا و خدمات و ایجاد فروشگاه‌های زنجیره‌ای در کشور مقصد، می‌تواند همکاری‌های این دو کشور را تسهیل کند و دسترسی به بازار دوجانبه را افزایش دهد. به ویژه در محیط رقابتی روسیه، این کار می‌تواند برای تجار و تولیدکنندگان ایرانی بسیار راهگشا باشد.[۲۹]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ عباس ملکی (۱۶ فروردین ۱۳۹۶). «نکته‌هایی در باب آینده روابط ایران و روسیه». شبکه مطالعات سیاست‌گذاری عمومی.
  2. «مذاکرات جلسه ۱۵۸ دوره ششم مجلس شورای ملی ۲۷ مهر ۱۳۰۶».
  3. «مذاکرات جلسه چهاردهم دوره هفتم مجلس شورای ملی ۲۹ آذر ۱۳۰۷».
  4. «بازداشت عوامل ترور پوتین».
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «سفرهای ولادیمیر پوتین به ایران چگونه گذشت».
  6. «رادیو زمانه | خبر اول | برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی | احمدی‌نژاد: پوتین هیچ پیشنهادی دربارهٔ برنامه هسته‌ای نداشت». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژوئن ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۹.
  7. "سفر پوتین به ایران، بعد از هشت سال".
  8. "نشست سران کشورهای صادرکننده گاز در تهران در میان تدابیر شدید امنیتی".
  9. "ولایتی دیدار پوتین و آیت‌الله خامنه‌ای را مهمترین ملاقات در تاریخ جمهوری اسلامی خواند".
  10. "سفر رئیس‌جمهور روسیه به تهران؛ آیت‌الله خامنه ای از شخصیت پوتین تمجید کرد".
  11. "دیدار رئیس‌جمهوری روسیه با رهبر انقلاب".
  12. خزر، موسسه بین‌المللی مطالعات دریای. «نقدی بر کتاب «ایران در هندسه سیاست خارجی روسیه»». موسسه بین‌المللی مطالعات دریای خزر. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.
  13. Statista (دسامبر ۲۵, ۲۰۲۰). «Value of Russian trade in goods (export, import and, trade balance) with Iran from 2005 to 2019».
  14. Statista (دسامبر ۲۵, ۲۰۲۰). «Value of Russian trade in goods (export, import and, trade balance) with Iran from 2005 to 2019».
  15. Statista (دسامبر ۲۵, ۲۰۲۰). «Import value of goods in Russia in 2019, by major country of origin».
  16. Daneil Workman (December 25, 2020). "Russia's Top 10 Imports".
  17. Trending Economics (December 25, 2020). "Iran exports to Russia".
  18. Trending Economics (December 25, 2020). "Iran exports to Russia".
  19. Trending Economics (December 25, 2020). "Iran exports to Russia".
  20. Daneil Workman (December 25, 2020). "Russia's Top 10 Imports".
  21. خبرگزاری مشرق (۵ آذر ۱۳۹۹). «موانع 7 گانه ایران در تجارت با روس ها».
  22. روزنامه اقتصاد (۵ آذر ۱۳۹۹). «تاکید ایران و روسیه بر همکاری تجاری و تولیدات حلال» ،».
  23. . ماهنامه بازار بین‌الملل، سال دوم، شماره نهم، صفحه ۳۶ جلد. به کوشش کورش پرویزیان. عنوان: نظام بانکی، صادرات و موانع پیشرو. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  24. آرادبرندینگ (۶ آذر ۱۳۹۹). «صادرات به روسیه و لیست اقلام صادراتی به روسیه + آمار»».
  25. خبرگزاری ایسنا (۱۰ آذر ۱۳۹۹). «بیشتر چه نوع کالاهایی از روسیه وارد ایران می‌شود؟».
  26. دنیای اقتصاد (12 دی ماه 1399). «پیشنهاد تهاتر کالا برای توسعه مراودات تجاری ایران و روسیه». تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  27. روزنامه دنیای اقتصاد (15 دی ماه 1399). «پیشنهاد تهاتر کالا برای توسعه مراودات تجاری ایران و روسیه». تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  28. ایمان صمدی نیا (۶ آذر ۱۳۹۹). «تجارت ایران و روسیه: از موانع تا فرصت‌ها».
  29. ایمان ضمدی نیا (۶ آذر ۱۳۹۹). «تجارت ایران و روسیه: از موانع تا فرصت‌ها».

۳. محمد شاد. «ایران در هندسه سیاست خارجی روسیه»https://www.mehrnews.com/news/4360821/نقدی-بر-کتاب-ایران-در-هندسه-سیاست-خارجی-روسیه