روابط ایران و روسیه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
روابط ایران و روسیه
روسیه ایران
Iran Russia Locator.png

آغاز روابط ایران و روسیه به‌صورت رسمی به سال ۱۵۲۱ میلادی در دوران صفویان بازمی‌گردد. در این دوران در ایران خاندان صفوی قدرت را در دست داشت. روسیه از زمانی وارد ایران شد که ایران وضعیت اقتصادی چنان خوبی نداشت به خاطر همین اقتصاد را در کشور ایران ایجاد کرد.

ایران روسیه
مساحت (km²) ۱۸۷۳۵۹۵ ۱۷۰۷۵۴۰۰
جمعیت ۸۱۳۵۶۷۳۰ ۱۴۶۸۸۷۴۳۸
نوع حکومت جمهوری اسلامی جمهوری فدراتیو
بودجه نظامی (میلیارد دلار) ۱۰ ۷۰
تعداد نیروهای مسلح ۹۴۵۰۰۰ ۱۰۳۷۰۰۰

قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم[ویرایش]

مسائل و موضوعات متعددی در طول سالیان، ایران و روسیه را از برقراری روابط نزدیک بازداشته بود. در یک نگرش کلی تاریخی، این نقیصه به ضرر هر دو کشور بود و موجبات تضعیف هر دو را، در رقابتی که در صحنهٔ جهانی برای پیشرفت و ترقی و تأمین رفاه ملی وجود داشت، فراهم می‌آورد. در گذشته، سیاست‌های توسعه‌طلبی روسیه در قرن نوزدهم که مشخصاً در مورد ایران در نتایج جنگ‌های منتهی به ۱۸۱۳ و ۱۸۲۸ میلادی مابین ایران و روسیه و پیمان گلستان و پیمان ترکمن‌چای تجلی یافت، در کیفیت مناسبات تأثیر بسزا داشت. همچنین نفوذ ایدئولوژیک اندیشهٔ مارکسیستی-لنینیستی در ایران، در سال‌های پس از ورود متفقین در جنگ جهانی دوم و عدم بازگشت ارتش روسیه از استان‌های شمال غربی ایران در سال‌های پس از آن، امکان هرگونه روابط برابر را از بین برده بود.[۱]

پس از روی کار آمدن نظام کمونیستی در روسیه و برپایی اتحاد شوروی، فصل تازه‌ای در روابط این کشور با ایران گشوده شد. در سال ۱۲۹۹ (۱۹۲۱) حسن مشیرالدوله نخست وزیر وقت ایران، مشاورالممالک انصاری وزیر خارجه خود را به مسکو فرستاد. او در آنجا عهدنامه «پیمان مودت» را در ۲۶ فوریه ۱۹۲۱ (هفتم اسفند ۱۲۹۹) با شوروی امضا کرد که اساس روابط تازه دو کشور شد و امتیازات استعماری دوران تزاری را در ایران لغو کرد. مشاورالممالک همچنین توانست دولت شوروی را متقاعد کند که به قیام گیلان کمک نکند.

یکی از مهمترین موضوعها میان دو کشور در آن زمان، بهره برداری از شیلات دریای خزر بود. ماده چهارده «عهدنامه مودت» مقرر می‌کرد که دو دولت باید بر سر شیلات دریای خزر با یکدیگر به توافقاتی برسند. امتیاز شیلات دریای مازندران از سال ۱۲۵۵ خورشیدی (۱۸۷۶ میلادی) به سرمایه داری از ارامنه روسیه به نام استپان لیانازوف داده شده بود که به فرزندانش به ارث رسیده بود. در دوران جنگ جهانی اول، به سبب شرایط جنگی و انقلاب و تحولات روسیه، لیانازف‌ها نتوانستند اجاره را بپردازند. پس از عقد عهدنامه مودت، حسین علاء (علاءالسلطنه) وزیر فوائد عامه ایران فرصت را غنیمت شمرد و اجاره شیلات شمال به لیانازف‌ها را به علت نپرداختن حق‌الاجاره لغو کرد.

با روی کارامدن رضاخان سردارسپه به عنوان نخست‌وزیر، تصمیم گرفته شد دولت ایران دارایی برادران لیانازف را بابت اجاره‌بهای عقب افتاده شان تملیک کند و با دولت شوروی معامله شود. قراردادی با دولت شوروی برای تشکیل «کمپانی مختلط ایران و شوروی» بسته شد. طبق قرارداد، نیمی از سرمایه کمپانی به دولت ایران و نیم دیگر به دولت شوروی تعلق می‌گرفت. بخش دیگری از دارایی لیانازوفها را دولت شوری تملیک کرد.

انصاری بار دیگر در بهار ۱۳۰۶ به مسکو فرستاده شد تا برای بستن پیمان بازرگانی مذاکره کند. مأموریت او در روسیه چند ماه طول کشید. در هشتم مهر ۱۳۰۶ «عهدنامه تأمینیه و بی‌طرفى» را با گئورگی چیچرین وزیرخارجه و قرارداد شیلات و قرارداد گمرکی را با لو کاراخان قائم‌مقام وزیرخارجه روسیه امضا کرد. «عهدنامه تأمینیه و بی‌طرفى» دو دولت را متعهد می‌کرد از هر نوع فعالیت علیه یکدیگر در خاک خود جلوگیری کنند، در صورت بروز جنگ در خاک هر کدام، نسبت به دیگری بی‌طرف بمانند و در محاصره یا تحریم اقتصادی علیه یکدیگر شرکت نکنند. [۲] بعدها که ارتش شوروی خاک ایران را اشغال و از برپایی دولت خودمختار در آذربایجان حمایت کرد، همین عهدنامه سندی برای واداشتن شوروی به خارج ساختن نیروهایش شد. قرارداد شیلات نیز در واقع تأیید قراردادی بود که پیشتر میان دو کشور برای تشکیل «کمپانی مختلط ایران و شوری» و اعطای امتیاز بهره‌برداری از شیلات ایران به این کمپانی بسته شده بود.

در دهم خرداد ۱۳۰۷ (۳۱ مه ۱۹۲۸) فتح‌الله پاکروان کفیل (سرپرست) وزارت امورخارجه ایران «قرارداد عبور و مرور سکنه قوای سرحدی» را با یعقوب داودیان سفیر کبیر فوق‌العاده اتحاد شوروی در تهران امضا کرد که به ساکنان روستاهای واقع در حد فاصل تا ۲۵ کیلومتری مرز دو کشور از طرفین اجازه می‌داد «برای اقدام به ساختمان و تسطیح اراضی و غیره، تجارت، ایفای تکالیف خانوادگی، مساعدت رفع آفات طبیعی، امداد طبی، تجسس حیوانات گمشده و اموال مسروقه و برای مراجعه به مأمورین محلی به جهت اتخاذ اقدامات لازمه بر علیه مجرمین حقوق عمومی که از سرحد فرار و به منطقه سابق‌الذکر پناه برده باشند» از مرز بگذرند و تا حداکثر ۲۵ کیلومتر وارد خاک یکدیگر شوند، مشروط بر آنکه «جواز مخصوص» داشته باشند و فقط از گذرگاههای رسمی عبور و مرور کنند. این جوازها دو نوع بودند: جواز سی روزه که فقط برای عبور بود و جواز یک ساله که فقط برای تسهیل زراعت اراضى واقع در فاصله حداکثر سه کیلومتری از مرز بود. [۳]

پس از انقلاب اسلامی[ویرایش]

ظهور انقلاب اسلامی در ایران و سپس فروپاشی اتحاد شوروی، دو کشور را در موقعیتی قرار داد تا بتوانند مناسبات جدیدی را پایه‌ریزی کرده، آن را در همهٔ زمینه‌ها عمق بخشند. در سال‌های اخیر، عنصر سوءظن و بدبینی از روابط دو کشور کنار رفته و تفاهم مابین ایران و روسیه دارای پیامدهای متعدد شده‌است. مهم‌ترین پیامد این مناسبات آن بوده‌است که به هر رو از دست‌اندازی مستقیم و راحت غرب به مناطق آسیای مرکزی، دریای خزر و قفقاز جلوگیری کرده‌است.[۱]

سفرهای ولادیمیر پوتین به ایران[ویرایش]

سال ۲۰۰۷[ویرایش]

ولادیمیر پوتین در سال ۲۰۰۷ به منظور شرکت در اجلاس رؤسای کشورهای حاشیه دریای خزر به ایران سفر کرد. او اولین رئیس‌جمهور روسیه است که طی ۵۰ سال گذشته به ایران سفر کرده‌است. قبل از سفر وی به ایران شایعه‌ای مبتنی بر برنامه‌ریزی برای ترور وی در ایران مطرح شد. اما وی علی‌رغم هشدارهای امنیتی، برای شرکت در اجلاس رؤسای کشورهای حاشیه دریای خزر به تهران سفر کرد. چندماه پس از سفر پوتین به تهران، دولت ایران اعلام کرد که فرد مظنون به پخش شایعه ترور پوتین را در تهران دستگیر کرده‌است.[۴]

براساس بیانیه مشترکی که پس از مذاکرات تهران از سوی روسای جمهور روسیه و ایران منتشر شد:

— طی این سفر روسای جمهور روسیه و ایران برای گسترش همکاری در زمینه‌های مختلف از جمله انرژی هسته ای به توافق رسیدند. همچنین ولادیمیر پوتین و محمود احمدی‌نژاد به حل و فصل سریع برنامه هسته ای ایران از طریق دیپلماسی و مذاکره تأکید کردند.

— روسای جمهور روسیه و ایران در مورد تحویل پنج هواپیمای Tu-204-100 به ایران به توافق رسیدند.

— در دیدار پوتین و احمدی‌نژاد تصمیم به از سرگیری کار کنسولگری روسیه در رشت و همچنین بازگشایی کنسولگری ایران در شهر کازان گرفته شد.[۵]

در پی این سفر، با اینکه محور اصلی مذاکرات حقوق دریای خزر بود، انتظار عمومی بر این بود که مذاکرات جانبی در مورد مسایل هسته‌ای ایران انجام شود. اما محمود احمدی‌نژاد در پاسخ به خبرنگاری که در این زمینه سؤالی مطرح کرد، گفت: پوتین هیچ پیشنهادی دربارهٔ برنامه هسته‌ای نداشت.[۶]

او در این سفر در مورد ارتباط ایران و روسیه گفت:

ما با این کشور روابط حسن همجواری داشته و خواهیم داشت. در برخی از راستاها، به‌عنوان مثال در بخش انرژی- نفت، گاز، برق، انرژی هسته‌ای- ما شراکت بسیار مهمی داریم و تمامی این‌ها بررسی مشکلات در سطح عالی را مطالبه می‌کردند.

سال ۲۰۱۵[ویرایش]

ولادیمیر پوتین بعد از هشت سال، و برای اولین بار بعد از روی کارآمدن حسن روحانی، در تاریخ ۲۳ نوامبر ۲۰۱۵ برای شرکت در نشست کشورهای صادر کنند گاز، به تهران سفر کرد.[۷]

این دومین ملاقات پوتین و رهبر ایران بود. رئیس‌جمهور روسیه در پاییز سال ۱۳۸۶ هم برای شرکت در نشست رهبران کشورهای ساحلی دریای خزر، به ایران سفر و با سیدعلی خامنه‌ای، ملاقات کرده بود. پوتین پس از ورود به تهران از طریق فرودگاه مهرآباد مستقیماً به دیدار سیدعلی خامنه‌ای رفت. این اقدام بی‌سابقه توصیف شده‌است.

نشست سران کشورهای صادرکننده گاز در تهران با حضور رئیسان جمهور ایران، روسیه، عراق، ونزوئلا، بولیوی، نیجریه و گینه استوایی در میان تدابیر شدید امنیتی آغاز شد.[۸]

علی اکبر ولایتی دیدار ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه و سیدعلی خامنه‌ای در تهران را مهمترین ملاقات در تاریخ جمهوری اسلامی ایران خوانده‌است. در طی سفر او به تهران و دیدار با سید علی خامنه‌ای، وی یک قرآن خطی قدیمی به رهبر ایران اهدا کرد.[۹]

دیدار وی با خامنه‌ای به گزارش وب سایت رسمی رهبر ایران ۲ ساعت به طول انجامیده‌است. بر اساس گزارش‌ها، سیدعلی خامنه‌ای در این دیدار «آقای پوتین را شخصیت برجسته‌ای در دنیای امروز» خوانده و از همراهی این کشور در جریان مذاکرات اتمی و از مواضع روسیه در برابر بحران جاری در سوریه تمجید کرده‌است.[۱۰][۱۱]

— در این سفر ولادیمیر پوتین اعلام کرد که مسکو آماده است برای تقویت همکاری‌های صنعتی پنج میلیارد دلاری به ایران وام اختصاص دهد.

— یکی از توافقات به امضا رسیده، قرارداد راه‌آهن ایران و روسیه مبنی بر طراحی و ساخت خط راه‌آهن گرمسار-اینچه برون می‌باشد.

— ایران و روسیه همچنین برای ساخت چهار بلوک برق با قدرت ۳۵۰ مگاواتی به توافق رسیدند. علاوه بر این پوتین اظهار داشت که شورای اقتصادی اوراسیا، اهمیت ایجاد منطقهٔ آزاد تجاری با ایران را مورد بررسی قرار خواهد داد[۵]

سال‌های اخیر[ویرایش]

در سال‌های اخیر، دامنه نفوذ روسیه در کشورهای آسیای میانه و قفقاز، گرچه نسبت به دورهٔ اتحاد شوروی محدودتر شده، اما نسبت به دههٔ ابتدایی بعد از فروپاشی شوروی بیشتر شده‌است. تشکیل سازمان همکاری‌های شانگهای یکی از نتایج استراتژی جدید روسیه است. عضویت ایران و روسیه در این پیمان در کنار هند و چین این امکان را به قاره آسیا می‌دهد که مسائل و مشکلات خود را به‌صورت درونی حل کند. بانک توسعه و زیرساخت‌های آسیایی با ابتکار چین مثال‌زدنی است.

همچنین نوعی اعتمادسازی در روابط بین ایران و روسیه آغاز شده که قبلاً سابقه نداشته‌است. ساخت ۸ واحد جدید برق هسته‌ای، تقویت بنیهٔ دفاعی ایران، موافقت دو کشور برای جابه‌جایی ۵۰۰ هزار بشکه نفت خام در روز، همکاری‌های دو کشور برای پایان دادن هرج‌ومرج ناشی از دخالت نیروهای خارجی در سوریه، همکاری‌های منطقه‌ای در آسیای مرکزی و قفقاز، همسویی مواضع دو کشور در مسائل افغانستان و عراق، و نظر مشترک دو کشور در مورد اصلاح نظام نوین جهانی ازجمله همکاری‌های نوین ایران و روسیه است.

در کنار زمینه‌های همکاری بین روسیه و ایران، از نقاط افتراق یا منفی در این روابط نیز باید نام برد. روسیه در جریان پرشتاب تحولات دریای خزر به‌تدریج از مواضع ایران فاصله گرفت و درصدد نزدیک نمودن مواضع چهار کشور به‌جامانده از اتحاد شوروی با یکدیگر و سپس مذاکره با ایران با موضع واحد است. همچنین روابط اقتصادی غیرنظامی علی‌رغم تأکید رهبران دو کشور، بیشتر از ۴ میلیارد دلار در سال نیست. می‌توان گفت که ایران نقش بزرگی را در پیشبرد سیاست‌های روسیه در نزدیکی هرچه بیشتر به منطقه آسیای جنوبی ایفا کرده‌است. روسیه و ایران هر دو کشورهای متمدنی هستند و امید است که ارتباطات آنها روز به روز پیشرفت کند.[۱]

روابط ایران و روسیه پس از انقلاب اسلامی در ایران همواره دارای کمی فراز و نشیب بوده‌است، که ریشه آن را می‌توان در خاستگاه‌های هویتی جریانات حاکم در حوزه سیاست خارجی روسیه و ایران جستجو کرد؛ که این نمی‌تواند باعث از بین رفتن ارتباط دو کشور شود.[۱۲]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ عباس ملکی (۱۶ فروردین ۱۳۹۶). «نکته‌هایی در باب آینده روابط ایران و روسیه». شبکه مطالعات سیاست‌گذاری عمومی.
  2. «مذاکرات جلسه ۱۵۸ دوره ششم مجلس شورای ملی ۲۷ مهر ۱۳۰۶».
  3. «مذاکرات جلسه چهاردهم دوره هفتم مجلس شورای ملی ۲۹ آذر ۱۳۰۷».
  4. «بازداشت عوامل ترور پوتین».
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «سفرهای ولادیمیر پوتین به ایران چگونه گذشت».
  6. «رادیو زمانه | خبر اول | برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی | احمدی‌نژاد: پوتین هیچ پیشنهادی دربارهٔ برنامه هسته‌ای نداشت». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژوئن ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۹.
  7. "سفر پوتین به ایران، بعد از هشت سال".
  8. "نشست سران کشورهای صادرکننده گاز در تهران در میان تدابیر شدید امنیتی".
  9. "ولایتی دیدار پوتین و آیت‌الله خامنه‌ای را مهمترین ملاقات در تاریخ جمهوری اسلامی خواند".
  10. "سفر رئیس‌جمهور روسیه به تهران؛ آیت‌الله خامنه ای از شخصیت پوتین تمجید کرد".
  11. "دیدار رئیس‌جمهوری روسیه با رهبر انقلاب".
  12. خزر، موسسه بین‌المللی مطالعات دریای. «نقدی بر کتاب «ایران در هندسه سیاست خارجی روسیه»». موسسه بین‌المللی مطالعات دریای خزر. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۸-۱۰.

۳. محمد شاد. «ایران در هندسه سیاست خارجی روسیه»https://www.mehrnews.com/news/4360821/نقدی-بر-کتاب-ایران-در-هندسه-سیاست-خارجی-روسیه