احمد اقتداری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
احمد اقتداری
Ahmad Eghtedari 09.jpg
احمدخان اقتداری در دفتر کارش - مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی- ۱۳۹۵
نام اصلی احمدخان اقتداری گراشی
زمینهٔ کاری جغرافیا
زادروز ۱۳۰۴
گراش
پدر و مادر مرتضی‌قلی‌خان اقتداری و انیس اقتداری
مرگ ۲۷ فروردین ۱۳۹۸
ملیت ایرانی
محل زندگی تهران
لقب پاسبان خلیج فارس[۱]
پیشه محقق، جغرافی‌دان
همسر(ها) قمرخانم اقتداری
فرزندان افشین، میترا، امید، آرزو

احمد اقتداری (زادهٔ سال ۱۳۰۴، گراش در فارس[۲] – درگذشته ۲۷ فروردین ۱۳۹۸ در تهران[۳])، مشهور به «پدر مطالعات خلیج فارس»،[۴] آموزگار، وکیل دادگستری، نویسنده، مورخ و جغرافی‌دان ایرانی و رئیس دفتر مطالعات خلیج‌فارس در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامیاست. عمده شهرت وی به علت پژوهش در خلیج فارس است.[۵]

وی که از خوانین گراش است،[۶] تمام سواحل خلیج فارس و دریای عمان را برای کار تحقیقاتی‌اش پیاده طی کرده و از دوران جوانی شروع به نقشه‌برداری تمام این سواحل کرده‌است.[۷] جلال آل‌احمد، اقتداری و دو دوست محققش، ایرج افشار و منوچهر ستوده، را با عنوان «سه تفنگدار» و «گورنگار» توصیف می‌کرد؛ چرا که این سه‌نفر با همراهی همدیگر بسیاری از اسناد تاریخی و بناهای کهن ایران را به ایران معرفی کردند.[۸]

کتاب مروارید خلیج فارس در خصوص پژوهش‌های ایران‌شناسی وی نوشته شده‌است و فیلم مستند «به ایران جاودانی‌ام» در مورد زندگی او ساخته شده است.

زندگی شخصی[ویرایش]

وی در سال ۱۳۰۴ در شهر گراش در فارس به دنیا آمد و تحصیلاتش را در لار سپری کرد. پدر احمد اقتداری، مرتضی قلی‌خان اقتداری و مادرش انیس‌خانم اقتداری، هر دو از شهر گراش و از نوادگان فتح‌علی‌خان بیگلربیگی گراشی، حاکم لارستان و بنادر خلیج فارس در دوره‌ی قاجار بودند. او در ۱۳۲۳ با قمرخانم اقتداری فرزند قهرمان‌خان اقتداری ازدواج کرد که حاصل این ازدواج چهار فرزند به نام‌های افشین، میترا، امید و آرزو است.

خدمات در منطقه لارستان[ویرایش]

اقتداری در دهه‌ی ۲۰ خورشیدی با عبدالرحمان فرامرزی آشنا می‌شود. این آشنایی موجب می‌شود تا او به عنوان رییس فرهنگ لارستان و بنادر خلیج‌فارس انتخاب شود. او در این دوره نخستین مدرسه در مقطع دبیرستان در شهر لار را پایه‌گذاری می‌کند. همچنین در دوره‌ای که ریاست فرهنگ بنادر جنوب را برعهده داشت، ۲۳۶ مدرسه را در لارستان و بنادر و جزایر جنوبی ایران راه‌اندازی کرد.[۹]

در سال ۱۳۲۸ به عنوان وکیل مردم لارستان در مجلس شورای ملی انتخاب شد اما پس از انتخاب توسط مردم، او را به زندان انداختند و کسی دیگر جای او به مجلس رفت. در دوره‌ی ریاست فرهنگ لارستان و بنادر، اقتداری نامه‌ای شدیدالحن به علی‌اکبر سیاسی، وزیر فرهنگ، می‌نویسد و از وضعیت اسفناک زندگی مردم در هرمزگان و لارستان شکایت می‌کند. همین نامه باعث می‌شود به او اتهام وابستگی به حزب توده‌ وارد شود و باعث انتقال وی به آموزش و پرورش تهران می‌شود.

بخش بزرگی از مکتوبات و پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه‌ی زبان‌شناسی و تاریخ مردم لارستان و گراش حاصل تلاش‌های احمد اقتداری است و دیگر پژوهشگران از منابعی که او معرفی کرده است بهره می‌برند. دیوان شیدای گراشی، کتاب باغستان و تفسیر و گل و برگ از منابعی محسوب می‌شوند که نخستین‌بار اقتداری آن‌ها را یافته و تصحیح کرده است.

کتاب وقایع مشروطه در لارستان و بنادر یکی از مهمترین آثار اقتداری است که به اهمیت شهرهای جنوب فارس در عصر قاجار می‌پردازد. هرچند این کتاب به دلیل حساسیت‌های محلی هیچ‌وقت اجازه چاپ نگرفته است.

تحصیلات[ویرایش]

احمدخان دوره‌ی ابتدایی و دبیرستان خود را در شهر لار و دانشسرای مقدماتی شیراز گذراند. پس از اتمام دوره‌ی سربازی در سال ۱۳۲۷ به‌مدت دو سال تحصیلی ریاست فرهنگ لارستان و بنادر خلیج‌فارس را به عهده داشت. پس از آن ضمن تحصیل در دانشکده حقوق دانشگاه تهران، به تدریس در دبیرستان‌های تهران مشغول شد.

وی در سال ۱۳۲۸ که نخستین کنکور دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی تهران برگزار می‌شد، در این دانشگاه پذیرفته و در سال ۱۳۳۴ موفق به اخذ اجازه وکالت پایه یکم دادگستری شد تا علاوه بر ۳۰ سال معلمی، چهل سال هم در شغل وکالت دادگستری خدمت کند.[۱۰]

در سال ۱۳۴۸ از وزارت فرهنگ بازنشسته شد و بنا به پیشنهاد حمید عنایت و تصویب دانشگاه تهران، از سال ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۶ در دانشکده‌ی حقوق و علوم سیاسی به تدریس پرداخت.

گردش در حوزه خلیج‌فارس[ویرایش]

احمد در ۱۳۴۱ برای نخستین‌بار در سمیناری که به خلیج‌فارس می‌پرداخت شرکت کرد. این سمینار که به همت سیدمحمد محیط طباطبایی و ریاست سعید نفیسی برگزار می‌شد، نخستین گام‌های اقتداری را برای شناخت خلیج فارس به همراه داشت. سپس از ۱۳۴۳ در سازمان جلب سیاحان به عنوان معلم و کارشناس مشغول به کار شد.

مسافرت‌های تحقیقاتی او بین سال‌های ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۶ در سواحل جنوبی ایران (از مسیرهای بندر دیلم، جاسک، بندر ریگ، زاهدان، چابهار و بندر تیس) باعث به وجود آمدن و تالیف کتاب‌هایی همچون دیار شهریاران و تهیه‌ی ۴۰۰۰ قطعه عکس از آثار تاریخی شد که در شناختن و شناساندن تاریخ و فرهنگ نواحی جنوبی ایران و سواحل خلیج‌فارس حائز اهمیت است.

پس از انتشار کتاب خلیج‌فارس، بنا به درخواست احسان اشراقی، رییس گروه تاریخ دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران و تایید صلاحیت علمی، او از سوی دانشگاه تهران برای تدریس «تاریخ تمدن در خلیج‌فارس» دعوت شد. اما به خاطر مشغله‌ی زیاد نتوانست در این کرسی مشغول به کار شود.

در ۱۳۴۶ از سوی دولت ایران به عنوان کارشناس گردشگری به عربستان، عراق و لبنان اعزام شد. در ۱۳۴۹ در کنگره‌ی ایران‌شناسی (کنگره‌ی تحقیقات ایرانی) که به همت ایرج افشار برپا شده بود شرکت کرد.

اقتداری مطالعات وسیعی در آثار گذشتگان و تحقیقات میدانی زیادی در رزومه‌ی خود دارد. حاصل این پژوهش‌ها او به خاطر همین مطالعات و پژوهش‌ها به تدریس در رشته تاریخ در مقطع دکتری دانشگاه تهران دعوت شد.

محمدرضا شفیعی‌کدکنی، نویسنده و پژوهشگر، درباره‌ی پژوهش‌های اقتداری می‌گوید: «خلیج‌فارس قلب ایران است و دکتر احمد اقتداری، قلب خلیج‌فارس.»[۱۱]

همچنین محمدباقر وثوقی، استاد تاریخ دانشگاه تهران، درباره‌ی اقتداری می‌نویسد: «در ۶۰سال اخیر نمی‌توان خلیج‌فارس را خواند و از آثار احمد اقتداری گذشت. زبان‌شناس‌ها، باستان‌شناس‌ها و مورخین مهم‌ترین ارجاعات را به آثار اقتداری می‌دهند.»[۱۲]

آثار[ویرایش]

اقتداری حدود چهل کتاب با ارزش و بیش از یکصد مقاله علمی به چاپ رسانده‌است. در میان آثار او از تصحیح و همت گماردن به انتشار دیوان اشعار شاعران، ترجمه آثار تحقیقی نویسندگان و پژوهشگران غیرایرانی تا چاپ قصه‌های مثنوی، منطق‌الطیر و هزار و یک شب و همچنین تحقیقات علمی در زمینه لهجه‌شناسی، زبان و فرهنگ مناطق مختلف کشور دیده می‌شود.[۱۰]

برخی از کتابهای به چاپ رسیده احمد اقتداری عبارتند از:

  1. خلیج فارس از دیرباز تا کنون، انتشارات امیرکبیر[۱۳]
  2. بندرعباس و خلیج فارس
  3. صید مروارید در خلیج فارس
  4. تاریخ مسقط و عمان و بحرین و روابط آن با ایران
  5. سرگذشت کشتیرانی ایران
  6. آثار باستانی سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمان ۱۳۴۸
  7. لارستان کهن و فرهنگ لارستانی، نشر فرهنگ ایران زمین، ۱۳۳۴
  8. خوزستان و کهگیلویه و ممسنی، ۱۳۵۹
  9. تاریخ مسقط و عمان، بحرین و قطر و روابط آنها با ایران، محمد علی خان سدیدالسلطنه، تصحیح و تحشیه و پیوست‌ها از احمد اقتداری، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۰[۱۴]

افتخارات[ویرایش]

دکتری افتخاری دانشگاه تهران[ویرایش]

اقتداری به خاطر پژوهش‌ها و مطالعاتش در حوزه‌ی شناخت ایران و بازنمایی این اقلیم در آثار خود، از سوی دانشگاه تهران، مدرک دکتری افتخاری دریافت کرده است.[۱۵]

جایزه ویژه موقوفات دکتر افشار[ویرایش]

در سال ۱۳۹۱ جایزه ویژه مرکز موقوفات دکتر افشار با عنوان جایزه تاریخی و ادبی دکتر محمود افشار برای زبان فارسی و وحدت ملی ایران به وی اهدا شد.[۱۵][۱۶]

سردیس و لوح یادبود احمد اقتداری در مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی

رونمایی از تندیس دکتر اقتداری[ویرایش]

در بهمن ماه ۱۳۹۲، از تندیس احمد اقتداری به پاس بیش از پنجاه سال پژوهش برای خدمت به فرهنگ ایران و پژوهش در زمینه خلیج فارس در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی رونمایی شد.[۵] در این مراسم کاظم بجنوردی، محمدرضا شفیعی کدکنی، محمدباقر وثوقی و صادق رحمانی حضور داشتند.[۱۷]

کتابخانه[ویرایش]

وی در سال ۱۳۸۷ حدود پنج‌هزار نسخه از کتاب‌ها و اسنادش را به کتابخانه مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی اهدا کرد.[۱۵]

شهروند افتخاری بوشهر[ویرایش]

اقتداری در ۱۳۹۱ از سوی شهرداری بوشهر به مناسبت روز بوشهر، به عنوان شهروند افتخاری این شهر معرفی شد.

تمبر یادبود و بزرگداشت[ویرایش]

در ۱۳۸۴ در کنگره‌ی بزرگ فارس‌شناسی بزرگداشتی برای احمد اقتداری برگزار شد. در این مراسم از تمبر یادبود این شخصیت تاریخ‌شناس و جغرافی‌دان رونمایی شد.

فیلم مستند «به ایران جاودانی‌ام»[ویرایش]

مستند «به ایران، جاودانی‌ام» دربارهٔ تلاش‌های احمد اقتداری در خصوص بررسی تاریخی جغرافیایی سواحل جنوبی ایران ساخته شده‌است[۴] و از شبکه‌های اول سیما و مستند نمایش داده شده‌است.[۷] این مستند در چهل و پنجمین جشنواره بین‌المللی فیلم رشد به نمایش درآمده است.[۱۸][۱۹]

دیدگاه‌ها[ویرایش]

وی در کتاب «خلیج فارس؛ از دیرباز تا کنون» برای خلیج فارس دو تعبیر «دریای پرماجرای ایرانی» و «گاهواره تمدن» را به کار برده‌است. وی معتقد است خلیج فارس به این دلیل که همیشه در تاریخ خود، محل نبرد قوای نظامی بوده، «پرماجرا» است. وی همچنین معتقد است که خلیج فارس زادگاه ایلامیان بوده‌است؛ به همین دلیل از آن به عنوان «گاهواره تمدن» یاد می‌کند.[۲۰]

مرگ[ویرایش]

اقتداری در فروردین ۱۳۹۸ دچار شکستگی استخوان از ناحیه لگن شد و پس از جراحی ضمن پایین آمدن سطح هوشیاری‌اش در بخش مراقبت‌های ویژه بستری شد. احمد اقتداری صبح سه‌شنبه ۲۷ فروردین ۱۳۹۸ در بیمارستان آسیا تهران درگذشت.[۳] [۲۱]

وصیت‌نامه[ویرایش]

او در ۱۳۸۷ وصیت‌نامه‌ی خود را منتشر کرد. در این وصیت‌نامه او ضمن ستایش ایران درباره‌ی تلاش‌هایش می‌نویسد: «یکی مرغ برکوه بنشست و خاست، چه افزود بر کوه بازو چه کاست، من آن مرغم و مملکت کوه من، چو رفتم جهان را چه اندوه من»[۲۲]

او در این وصیت‌نامه‌ خواسته است که در صورت مرگ در ایران، به زادگاهش، گراش، منتقل و در قبرستان خوانین گراش در کنار قبر مادرش بانو انیس اقتداری و در مسجد آل‌دهباشی در نزدیکی برکه حاج اسدالله به خاک سپرده شود.[۲۲]

واکنش‌ها به مرگ[ویرایش]

کاظم موسوی بجنوردی رییس مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی با انتشار پیامی درگذشت احمدخان اقتداری را تسلیت گفت. در متن این پیام آمده است:

«درگذشت استاد فرزانه و پژوهشگر ارشد در عرصه مطالعات مناطق جنوبی ایران و حوزه‌ی فرهنگی خلیج فارس و جزایر ایرانی آن و نیز رئیس دفتر مطالعات خلیج فارس در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی را به بازماندگان خاندان معظم اقتداری و عموم مردم لارستان و به‌ ویژه همه اهالی گراش از طرف خود و همه‌ی اعضای محترم شورای عالی علمی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی و همه پژوهشگران و کارکنان مرکز مذکور تسلیت عرض می‌کنم. از خداوند متعال برای این شادروان علو درجات و برای همه بازماندگان خاندان محترم اقتداری اجر و شکیبائی مسألت دارم.»[۲۳]

محمدباقر نوبخت، رییس سازمان برنامه و بودجه، نیز در پیامی درگذشت اقتداری را تسلیت گفت. او در بخشی از پیام خود نوشته است: «بی‌تردید نقش و جایگاه آن استاد بزرگوار با انبوهی از آثار و تجارب علمی و سفرهای متعدد تحقیقاتی در پهنای خلیج‌فارس و دریای عمان در میان مجامع علمی و دانشگاهی و دوستداران ایشان ماندگار خواهد بود.»[۲۴]

همچنین محسن شریفیان، خواننده و نوازنده، ضمن ابراز تاسف از درگذشت اقتداری، در صفحه‌ی اینستاگرام خود نوشت: «اولین کسی که به ذهنم رسید باید به او برای درگذشت استاد احمد اقتداری تسلیت بگویم، خلیج‌فارس بود!»

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ««مروارید خلیج فارس» در دستان استاد احمد اقتداری». سایت خبری گریشنا. 
  2. مستند، شبکه. «به ایران جاودانی ام». www.doctv.ir. بازبینی‌شده در 2019-01-05. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «گریشنا | خبر و فرهنگ در گراش » دکتر احمد اقتداری در تهران درگذشت». بازبینی‌شده در 2019-04-16. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «زندگی پدر مطالعات خلیج‌فارس مستند می‌شود». ایسنا. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «از تندیس استاد احمد اقتداری رونمایی شد». خبرگزاری ایرنا. 
  6. «پروفسور احمد اقتداری». گراش دات اینفو. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ «مستند دکتر احمد اقتداری از شبکه یک پخش می‌شود». آفتاب لارستان. 
  8. Behnegarsoft.com. «ایبنا - آل احمد به اقتداري، ستوده و ایرج افشار لقب «سه تفنگدار» داده بود». خبرگزاری کتاب ايران (IBNA). ۲۰۱۹-۰۴-۱۷. بازبینی‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۱۷. 
  9. «گریشنا | خبر و فرهنگ در گراش » این را من نوشتم و اگر مُردَم و چاپ نشد …». بازبینی‌شده در 2019-04-17. 
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ «دیدار و گفتگو با احمد اقتداری فردا در کتابفروشی آینده». خبرگزاری مهر. 
  11. «گریشنا | خبر و فرهنگ در گراش » The Old Man and the Sea: The Great Persian Gulf Scholar Passed Away». بازبینی‌شده در 2019-04-17. 
  12. «پیرِ دیرِ خلیج فارس‌شناسی». ایران آنلاین. بازبینی‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۱۷. 
  13. «احمد اقتداری کتاب «خلیج فارس از دیرباز تا کنون» را برای نوروز پیشنهاد داد». خبرگزاری کتاب. 
  14. «ایران و بازیگران جنگ ظُفار». 
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ «رونمایی از تندیس دکتر احمد اقتداری در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی». مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. 
  16. «از قرارداد دارسی تا سقوط مصدق / تجلیل از مردی که خواب آشفته نفت را روایت کرد». خبرآنلاین. 
  17. «گریشنا | خبر و فرهنگ در گراش» رونمایی از تندیس دکتر احمد اقتداری». بازبینی‌شده در 2019-04-11. 
  18. «به ایران جاودانی ام». روزنامه ایران به نقل از مگ ایران. 
  19. «اکران مستند به ایران جاودانی ام در جشنواره بین‌المللی رشد». پایگاه اطلاع‌رسانی سیما. 
  20. «گفتگو با احمد اقتداری: فرهنگ ایرانی مانند ققنوس هربار از خاکستر خود متولد می‌شود». مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. 
  21. «احمد اقتداری از دنیا رفت». ایسنا. ۲۰۱۹-۰۴-۱۶. بازبینی‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۱۶. 
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ «گریشنا | خبر و فرهنگ در گراش » پاسبان خلیج فارس در بستر بیماری». بازبینی‌شده در 2019-04-12. 
  23. «پیام تسلیت کاظم موسوی بجنوردی به مناسبت درگذشت کتر احمد اقتداری». cgie.org.ir. بازبینی‌شده در 2019-04-16. 
  24. «سازمان برنامه و بودجه كشور | پيام تسليت دكتر نوبخت رئيس سازمان برنامه و بودجه كشور درپي درگذشت مرحوم دكتر احمد اقتداري پدر مطالعات خليج فارس». mporg.ir. بازبینی‌شده در 2019-04-17. 

پیوند به بیرون[ویرایش]