محمد دبیرسیاقی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
سید محمد دبیرسیاقی
زادروز ۴ اسفند ۱۲۹۸ (۹۷ سال)
قزوین
محل زندگی تهران، قزوین
ملیت ایرانی
تحصیلات دکتری زبان و ادبیات فارسی
از دانشگاه دانشگاه تهران
پیشه پژوهشگر ادبی
سال‌های فعالیت اواسط دههٔ ۱۳۲۰-اکنون
نقش‌های برجسته استاد دانشگاه و مصحح
دین اسلام
مذهب شیعه
جایزه بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار در سال ۱۳۷۰

سیدمحمّد دبیرسیاقی (زادهٔ ۴ اسفند ۱۲۹۸ خورشیدی[۱] در قزوین)[۲]پژوهشگر، نویسنده، شاعر و استاد و مدرس ادبیات فارسی و مصحح متون کهن پارسی است. وی از ارکان چهارگانهٔ مؤسسه لغت‌نامه دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی و مصحح بسیاری از متن‌های کهن فارسی است.[۳][۴][۵]

زندگی او[ویرایش]

جشن‌نامه سید محمد دبیرسیاقی

محمد دبیرسیاقی در محله گلبن قزوین به دنیا آمد. پدرش سیدباقر فرزند سیدسیاق از خوشنویس‌های مشهور زمان خود بود. مادرش، دختر میزا آقاخان مستوفی فرزند میرزا ابوالقاسم ملاباشی از عالمان و مجتهدان دوره ناصری بوده‌است.[۶]

پس از گذراندن دوره‌های ابتدایی و متوسطه در قزوین و تهران و گرفتن دیپلم از دارالفنون در ۱۳۱۸ در ۱۳۲۴ دکتری ادبیات فارسی خود را از دانشگاه تهران دریافت کرد. در ۱۳۲۵ به عضویت انجمن بین‌المللی ایران‌شناسی درآمد. آنگاه به استادی در دانشگاه تهران و نیز دانشگاه‌های چین و مصر پرداخت.[۷] دبیرسیاقی تا ۱۳۵۳ که بازنشسته شد در استخدام وزارت دارایی بود. او میان سال‌های ۱۳۲۶ تا ۱۳۳۴ در گردآوری لغت‌نامه با علی‌اکبر دهخدا همکاری داشت. از آن پس همکاری او با مؤسسه لغت‌نامه دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی تا ۱۳۵۹ - که کار این اثر به پایان رسید- پی گرفته شد.[۸]

دهخدا در یک نوار صوتی از وی به‌عنوان یک جوان کوشا دربارهٔ تنظیم لغت‌نامه یاد کرده‌است.[۹]

دبیرسیاقی از ۱۳۵۷ عضو هیئت علمی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی بوده‌است.

او تاکنون نزدیک به ۸۰ متن ادبی و تاریخی را تصحیح و منتشر کرده‌است،[۱۰][۱۱][۱۲] که از میان آن‌ها می‌توان شاهنامه فردوسی، دیوان منوچهری، نزهةالقلوب، فرهنگ سُروری و سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه و تصحیح لغت فرس اسدی طوسی را نام برد.[۱۳] دکتر دبیرسیاقی هم‌اکنون در زادگاه خود، قزوین، به پژوهش و آموزش زبان پارسی ادامه می‌دهد.[۱۴] استاد دبیرسیاقی هم‌اکنون در دانشگاه بین‌المللی امام خمینی قزوین به آموزش زبان فارسی به دانشجویان خارجی مشغولند.

جشن‌نامه استاد[ویرایش]

مجله بخارا شماره ۱۱۷ خود، فروردین/اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۶ را به محمد دبیرسیاقی اختصاص داده‌است. از جمله مطالب این دوماهنامه، چند مقاله از محمد دبیرسیاقی و مقاله هفتادمین سال آغاز همکاری دکتر سیدمحمد دبیرسیاقی با سازمان لغت‌نامه دهخدا به قلم احسان اکبری است.[۱۵]

ارج‌نامه استاد[ویرایش]

ارج‌نامه حامیان نسخ خطی

در سیزدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی از دو شخصیت نامدار، یعنی استاد زنده‌یاد آیت‌الله سید عبدالعزیز محقق طباطبایی یزدی و نیز دکتر سید محمد دبیرسیاقی، به عنوان نسخه پژوهان برگزیده، تجلیل شد.

لذا کتاب حاضر در همین راستا به معرفی زندگانی علمی دکتر سید محمددبیرسیاقی می‌پردازد.

استاد دبیرسیاقی در سال ۱۳۲۴ موفق به دریافت دکترای رشته زبان و ادبیات فارسی شد و از دو سال پس از آن در امر تدوین لغت‌نامه با علامه دهخدا همکار گردید و هم‌زمان به تدریس در مراکز آموزش عالی نیز اهتمام نمودند.

ایشان، با عشق و مجاهدتی کم‌نظیر، تاکنون نزدیک به چهل اثر تألیفی و نود تصحیح و گردآوری و بیش از صد مقاله در موضوعات ادبی و لغوی و جز آن منتشر نموده‌اند.[۱۶]

بخشی از زندگی‌نامه خودنوشت وی[ویرایش]

«از دید طول زندگی، چون روز چهارم اسفند ماه یکهزار و دویست و نود و دو شمسی متولد شده‌ام، امروز که چهارم اسفند هزار و سیصد و نود و یک شمسی است، درست که به نود و دومین سال عمر پا نهاده‌ام و بی‌شک از اینکه چندگاه دیگر خواهم زیست، ناآگاهم، خدای تعالی داند و بس. عرض عمر حساب دیگری نیز دارد؛ بدین شرح:

۶۲ سال با پدر که در ۱۳۶۰ شمسی درگذشت، ۷۶ سال با مادر که در ۱۳۷۴ دار فانی را وداع گفت: تا امروز ۶۴ سال با همسر و ۶۰ سال با فرزندان. ۹ سال در مدرسه امید (شاهپور بعدی) قزوین با معلمانی سراپا اخلاص و شوق تعلیم دادن و مدیری باشخصیت چون مرحوم غلامرضا شمس فرزند شمس العلما از نویسندگان نامه دانشوران، برای گذراندن دوره ابتدایی و ۳ سال اول متوسطه؛ یک سال در خدمت فرهنگ قزوین به تدریس حساب در دبستان پهلوی و دبستان ۱۵ بهمن و اداره دفتر دبیرستان پهلوی

و سالی در دانشکده حقوق برای کسب فیض و پنج سال در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران (دوره سه ساله لیسانس و دو ساله دکتری زبان وادبیات فارسی) با بهره‌مندی از محضر استادان ارجمندی چون شادروان احمد بهمنیار، سید کاظم عصار، بدیع‌الزمان فروزانفر، ملک الشعراء بهار، دکتر لطفعلی صورتگر، فاضل تونی(محمدحسین فاضل تونیعلی اصغر حکمت شیرازی، محمدتقی مدرس رضوی، سیدمحمد تدین، دکتر محمدباقر هوشیار، دکتر غلامعلی رعدی آذرخشی، دکتر علی اکبر سیاسی، ابراهیم پورداود، دکتر محمد مقدم، دکتر ولی‌الله خان نصر، دکتر جلالی، دکتر حسین خطیبی نوری.

مدت ۹ سال با علامه مرحوم علی اکبر دهخدا در تنظیم مطالب حروف «ظ»، «ض»، «ل» و «پ» و ۱۱ سال با مرحوم دکتر محمد معین در لغت‌نامه دهخدا و در انجمن ایرانشناسی.

۴۲ سال با مرحوم دکتر سیدجعفر شهیدی در لغت‌نامه دهخدا برای اتمام تألیف و طبع لغتنامه دهخدا و تألیف لغتنامه فارسی که بنیانگذار آن بودم با یاری همکاران ارجمند در هر دو تألیف

مدت ۳۴ سال در خدمت دولت (وزارت دارایی، ادارات کل مالیات‌های غیرمستقیم و مالیات‌های مستقیم و شورای عالی مالیاتی)

و نیز مجموعاً ۴۵ سال تدریس در مدرسه عالی ادبیات که شادروان حکمت بنیاد نهاد و مرحوم یزدانفر اداره می‌کرد و در مدرسه عالی حسابداری و آموزشگاه عالی وزارت دارایی و دانشکده علوم ارتباطات و نیز دو بار دانشگاه پکن چین و دو بار دانشگاه عین الشمس مصر و دانشگاه بین‌المللی قزوین و دانشگاه ملی شهید بهشتی تهران

و نیز بیش از ۷۰ سال صرف تصحیح و طبع و نشر متون منظوم و منثور حدود نود اثر در رشته‌های مختلف ادبی، علمی، تاریخی، لغوی، جغرافیایی و دستور زبان و کتب درسی و سفرنامه‌ها که بسیاری از آنها به دفعات تجدید طبع شده‌اند.

از سال ۱۳۲۵ شمسی تا سال درگذشت استاد پورداود (۱۳۴۸ شمسی) سمت دبیری انجمن ایرانشناسی (انجمن بین‌المللی ایران‌شناسی) را داشته‌ام

و نیز عضویت هیئت علمی انجمن آثار ملی (انجمن آثار و مفاخر فرهنگی) را از ۱۳۵۶ تا سال ۱۳۸۹ شمسی

چند سال نیز جزو هیئت تحریریه علمی مجله پیام نور در دانشگاه پیام نور در تهران و دو سال مدیریت مجله «نشریه مالیات» وزارت دارایی را عهده‌دار بوده‌ام؛ قوانین و مقررات مصوب مالیاتی مورد عمل از سال ۱۲۹۶ شمسی تا سال ۱۳۴۴ شمسی را گردآوری و به طبع رسانده‌ام و بیش از هشتاد مقاله در مسائل گوناگون نوشته‌ام که در مجلات مهم کشور به چاپ رسیده‌اند و نمونه همه را برای طبع جداگانه آماده ساخته‌ام

شرح احوال و آثار برخی رجال علمی و ادبی را برای نشر در دائره‌المعارف‌هایی که در داخل یا خارج کشور طبع و نشر می‌شوند تهیه و تقدیم آنان کرده‌ام. سخنرانی‌ها در تهران و مشهد و کرمان و قزوین و نیز در کشورهای آلمان و آمریکا و هند و چین به مناسبات مختلف ایراد نموده‌ام. سفرها با خانواده در ایران و نیز در اروپا و ترکیه و هند و کشور چین تنها یا با همسر و فرزندان داشته‌ام و ساعات بسیار با فرزندان صرف بررسی دروس و راهنمایی آنان کرده‌ام.

مشاغل اداری و فرهنگی

الف. استخدام در اداره فرهنگ قزوین به مدت یک سال تحصیلی (مهرماه ۱۳۱۷ شمسی تا پایان شهریورماه ۱۳۱۸شمسی) با ماهی ۱۵ تومان حقوق، برای تدریس حساب در سال ششم دبستان پهلوی، دبستان ۱۵ بهمن و اداره دفتر دبیرستان پهلوی

ب. استخدام در وزارت دارایی به عنوان کارمند آموزشی، با ماهی صدتومان حقوق و اشتغال در اداره کل مالیات‌های غیرمستقیم از سال ۱۳۱۹ تا سال ۱۳۲۷ شمسی در خدماتی چون مأمور وصول مالیات در شعبه راه آهن، معاون دایره قوانین و رئیس دفتر اداره و سپس انتقال به اداره کل مالیات‌های مستقیم، از سال ۱۳۲۷ شمسی تا سال ۱۳۵۳ شمسی در خدماتی چون ریاست دفتر اداره کل مالیات‌های مستقیم، عضویت کمیسیون‌های مالیاتی بدوی و نیز تجدیدنظر، ریاست اداره قوانین پیشکاری دارایی تهران و عضویت شورای عالی مالیاتی و عضویت کمیسیون ناظر بر انتصابات وزارتخانه، بازرس مخصوص مدیریت کل در نظارت بر اعمال مأموران وصول مالیات و اعزام به کشور انگلستان طبق تصویب‌نامه هیئت دولت برای مطالعه در امور مالیاتی از فروردین تا پایان شهریورماه ۱۳۴۰ شمسی

ج. عضویت انجمن ایرانشناسی (انجمن بین‌المللی ایران‌شناسی) به مدیریت استاد مرحوم ابراهیم پورداود؛ با عنوان دبیر انجمن از سال ۱۳۲۵ تا سال درگذشت استاد پورداود در سال ۱۳۴۸ شمسی و شرکت در تألیف آیین‌نامه و کتاب جشن سده از سلسله انتشارات انجمن

د. اشتغال در لغت‌نامه دهخدا از خردادماه ۱۳۲۶ شمسی به مدت ۹ سال، با خود استاد مرحوم و طبع حروف «ظ»، «ض»، «ل» و قسمتی از حروف «پ»، نظارت بر کارهای همکاران تا پایان یافتن تألیف لغت‌نامه و طبع و نشر آن در سال ۱۳۵۹ شمسی

ه. تهیه مقدمات تألیف لغت‌نامه فارسی با استخراج لغات از متون منظوم و منثور طبع شده در سالهای اخیر، به یاری دو تن از دستیاران و نظرخواهی از استادان ادب و تنظیم قواعد نودودوگانه، برای تألیف آن لغت‌نامه و آغاز طبع آن بلافاصله پس از اتمام طبع لغت‌نامه دهخدا، در نیمه دوم سال ۱۳۵۹ شمسی و طبع شدن حرف «آ» و قسمتی از حرف «الف» به بعد تا سال ۱۳۸۸ شمسی به قطع رحلی و نیز در قطع وزیری و رقعی

و. عضویت هیئت علمی انجمن آثار ملی انجمن آثار و مفاخر فرهنگی از سال ۱۳۵۶ شمسی تا سال ۱۳۸۹ شمسی

ز. مدیریت مجله «نشریه مالیات» به مدت دو سال که اداره قوانین وزارت دارایی عهده‌دار طبع و نشر آن بود

ج. عضویت در هیئت تحریریهٔ مجله «پیک نور» (علوم انسانی) در دانشگاه پیام نور تهران، سال اول بهار ۱۳۸۳ تا سال هفتم بهار ۱۳۸۸ شمسی که مجله دایر بود

ط. تدریس دستور زبان و متون فارسی در دانشگاه ملّی (دانشگاه شهید بهشتی)

ی. تدریس دستور زبان و متون فارسی در پژوهشکده فرهنگ ایران (بنیاد فرهنگ ایران)

ک. تدریس دستور زبان و متون فارسی در دانشگاه تهران

ل. تدریس شاهنامه در دانشگاه بین الملل قزوین (دانشکده ادبیات)

م. تدریس در آموزشگاه عالی وزارت دارایی دستور زبان و متون فارسی به مدت ۵ سال از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۵ شمسی و قانون مالیات بر درآمد در آبادان و خرمشهر فروردین ۱۳۴۶ شمسی

ن. تدریس در بخش فارسی دانشگاه پکن به دعوت آن دانشگاه به مدت چهار ماه. فارسی و دستور به دانشجویان چینی و دانشجویان تاجیک فارسی‌خوان (فروردین تا تیرماه ۱۳۶۴ شمسی)

س. تدریس در بخش فارسی (قسم اللغهالفارسی) دانشکده ادبیات دانشگاه عین الشمس مصر (کلمهْالآداب، جامعه عینشمس) دو نوبت، هر کدام به مدت یک ماه و سخنرانی در «جامع ازهر» (دانشگاه الازهر) و دانشگاه «فؤاد اول» قاهره، دربارهٔ مسائل مختلف ادبی و تاریخ ادبیات ایران و غیره

ع. جلسات هفتگی روزهای چهارشنبه از ساعت ۷ تا ساعت ۱۰ متشکل از استادان دانشگاه و ادیبان و مدیران برخی مطبوعات از بانوان و آقایان و قرائت شاهنامه به مدت ۵ سال و منظومه ویس و رامین و کلیات شاه داعی شیرازی و بوستان سعدی و تاریخ بیهقی و چهار مقاله نظامی عروضی تا آغاز تابستان سال ۱۳۹۰ شمسی

ث. سخنرانی‌های متعدد دربارهٔ مسائل و مباحث ادبی و لغوی و تاریخی در دانشگاه کلن آلمان و دانشگاه دهلی و نیویورک و تهران و قزوین

ص. تدریس دستور زبان و متن فارسی در مدرسه عالی حسابداری تهران (مؤسسه عالی حسابداری)

ق. تدریس دستور زبان و متون فارسی در مدرسه عالی ادبیات و زبان خارجه

ر. تدریس دستور زبان و متون فارسی در دانشکده علوم ارتباطات

ش. همکاری با مجله «دانشنامه ایران و اسلام» در تهیه مطالبی دقیق و فشرده برای عناوینی که در زمینه‌های مختلف از حروف «آ» و «الف» و «ب» مراجعه می‌شد

ت. همکاری با دائرهْ‌المعارف ایرانیکا (انسیکلوپدیا ایرانیکا) (دانشنامه ایرانیکا) که تحت نظر دکتر یارشاطر، در نیویورک به انگلیسی چاپ می‌شود، در تهیه مطالبی دقیق و جامع در زمینه‌های مختلف از حروف A و B که توسط دانشمندی انگلیسی به زبان انگلیسی برگردانده می‌شد

ث. متون منظوم و منثور تصحیح شده طبق فهرستی که به دنبال خواهد آمد

خ. مقالات تحریر شده در زمینه‌های گوناگون ادبی و تاریخی و علمی طبق فهرستی که به دنبال خواهد آمد.

ه. فهرست آثاری که تصحیح یا تألیف یا ترجمه کرده و به چاپ رسانده‌ام».

علی دهباشی در پایان سخنانش به جایزهٔ بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار اشاره کرد که در سال ۱۳۷۰ به دکتر دبیرسیاقی اهدا شد.[۱۷]

پی‌نوشت - در این متن که ظاهرا خودنوشته استاد است، تاریخ تولد را ۱۲۹۲ ذکر کرده‌اند که با ذکر ۹۲ سالگی خود در سال ۱۳۹۱ بنظر می‌رسد در نقل نوشته استاد در منبع مورد نظر اشتباه شده باشد.

متن پیام استاد در سال ۱۳۹۵[ویرایش]

شب سید محمد دبیرسیاقی

عصر سه شنبه، بیست و هشتم دیماه سال ۱۳۹۵ دویست و هفتاد و هفتمین شب از مجموعه جلسات مجلهٔ مجله بخارا با همراهی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، گنجینهٔ پژوهشی ایرج افشار، کتاب‌فروشی آینده و دایرةالمعارف بزرگ اسلامی به دکتر سید محمد دبیر سیاقی اختصاص داشت. متن پیام استاد به نشست به قرار زیر است:

حد سخندانی فردوسی و شاهکار وی شاهنامه را ابن یمین فریومدی چه نیکو وصف کرده‌است. در این دو بیت:

سکه‌ای کاندر سخن فردوسی طوسی نشاند تا نپنداری که کس در عرصهٔ فرسی نشاند
اول از بالای کرسی بر زمین آمد سخن او سخن را باز بالا برد و بر کرسی نشاند

و استاد طوس خود جامع و کامل چنین آغاز سخن کرده‌است:

به نام خداوند جان و خردکز این برتر اندیشه بر نگذرد
اول از بالای کرسی بر زمین آمد سخن او سخن را باز بالا برد و بر کرسی نشاند

با نام آفریدگار جهان آغاز نظم کرده‌است که خود بهترین سر آغازست. از جان یاد کرده‌است که آدمی چیزی عزیزتر از آن ندارد.
ذکر خرد که دستگیر آدمی در دوجهان است کرده و تأیید آن فرموده‌است:

خرد رهنمای و خرد رهگشایخرد دست گیرد به هر دو سرای

و سرانجام به اندیشه رسیده‌است که حاصل وجود آدمی است و مولوی در همین باره است که فرموده:

ای برادر تو همان اندیشه‌ایمابقی خود استخوان و ریشه‌ای

این بنده اگر توفیق چند نوبت طبع شاهنامه را بر اساس چاپ کلکته توسط ترنر ماکان و چاپ بروخیم تهران یافته‌ام، و اگر کشف‌الابیاتی برای شاهکار استاد سخن تهیه و نوبتی در دو مجلد و نوبت دیگر در یک مجلد به طبع رسانده‌ام و اگر مندرجات آن کتاب گرانقدر را برای آسان‌سازی و درک آن به نثر ساده در مجلدی تهیه کرده‌ام که به دفعات طبع و نشر شده‌است و در شمار کتاب‌های درسی قرار گرفته و اگر تمام شاهنامه را به قصد آسان‌سازی مراجعه در ۲۶ جزوه همراه برگردان مطالب به نثر با برخی توضیحات لغوی ذیل صفحات تهیه و به طبع رسانده‌ام که به دفعات چاپ شده‌است؛ و اگر طی مقالاتی برخی نکته‌های تازه و در خور نقل به رشتهٔ تحریر درآورده‌ام این همه دِینی بوده‌است که به مناسبت استفاده از کار استاد سخن به او داشته‌ام و مکلف به ادای دِین خود بوده‌ام و خدای متعال را شاکرم که توفیق ادای دین عنایت فرمود. همه کس می‌داند که اگر کسی وامی از صاحب مکنتی بستاند تا با آن مشکلات مادی زندگی خود را برطرف سازد یا با آن وام کسب و کاری به راه اندازد و سودی ببرد آن پرداخت وام و بری ساختن ذِمّه از گردن را کار فوق‌العاده‌ای در خور ستایش و تکریم نباید به حساب آورد؛ لذا آنچه این بنده دربارهٔ شاهنامه و جزوه‌های بیست و ششگانه و برگردان شاهنامه از نظم به نثر ساده کرده‌ام یا کتابی با عنوان لذا آنچه این بنده دربارهٔ شاهنامه و جزوه‌های بیست و ششگانه و برگردان شاهنامه از نظم به نثر ساده کرده‌ام یا کتابی با عنوان «زندگی‌نامهٔ فردوسی و سرگذشت شاهنامه» تهیه کرده و به چاپ رسانده‌ام یا مقالاتی در مجلات وقت، مرتبط با شاهنامه نوشته‌ام همه در حکم ادای دِین بوده‌است و بس. شاهنامه را دیگر دانشی مردان به دفعات در کلکته و بمبئی و تهران و تبریز و فرانسه و آلمان و شوروی به چاپ رسانده و نشر کرده‌اند و نسخهٔ مصور ارزشمند مشهور آن را نیز. پیداست که کار همه عالمان و ناشران و مصححان در خور تکریم و ستایش است که هم از آن جمله در زمینهٔ ادای دِین به استاد سخن فردوسی به مناسبت بهره‌گیری از حاصل سی و پنج ساله کار وی به چند تحقیق که طی مقالاتی در مجله‌های وقت طبع و نشر کرده‌ام اشارت می‌کنم:
مقالاتی دربارهٔ «آفرین» جز در معنی متداول آن که مرادف احسنت است و آن جمله‌هایی ستایش آمیز دعاگونه و ثناگونه است نام برده‌ام. حال و کار و کردار و رفتار نیک بزرگان در شاهنامه نمونه‌ها دربارهٔ فرمانروایان و ناموران دارد و موردی نیز دربارهٔ میش و غرمی است که رستم درمانده از تشنگی و فرسودگی از گرما را به چشمه آب رهنمون می‌گردد و آسوده می‌سازد:

برآن غرم بر آفرین کرد چند که از چرخ گردان مبادت گزند
گیاه در و دشت تو سبز باد مبادا ز تو بر دل یوز، یاد
به تو هر که یازد به تیر و کمانشکسته کمان باد و تیره روان
که زنده شد از تو تن پیلتن وگرنه پر اندیشه بود از کفن
زبانش چو پردخته شد زآفرینز رخش تکاور جدا کرد زین

و نیز مقالاتی دربارهٔ مصرع: پدید آمد از فرّ او کان زر که اشارت به پدید آمدن معدن زری دارد به شکل درختی بر اثر زلزله و فروریختن کوهی در مشرق سیستان به روزگار سلطنت سلطان محمود غزنوی و تا روزگار سلطنت سلطان مسعود غزنوی مورد بهره‌برداری بود و سپس بر اثر زلزله دیگر و فروریختن کوه ناپدید گشت و شرح آن در تاریخ گزیده حمدالله مستوفی آمده‌است. دربارهٔ مصراع: ز یاقوت سرخ است چرخ کبود که اشارت به آفریده شدن آسمان و زمین دارد و شرح آن در کتاب مرصادالعباد نجم‌الدین دایه آمده‌است و برگردان آن به فارسی را ذیل همین مصراع پاورقی شاهنامه نقل کرده‌ام. نیز اشارت فردوسی به درگذشت همسر خود در مصراع دوم بیت ذیل:

نخسبد روان چون که بالا بچفتتو تنها ممان چون که همراه رفت

تهیهٔ کشف الابیات برای شاهنامه نیز چنان‌که اشارت رفت خدمتی است که تقدیم به آستان آن که گفت:جهان کرده‌ام از سخن چون بهشت کرده‌ام.
مقالاتی نیز دربارهٔ فردوسی و شاهنامه به مناسبت‌های مختلف چون جشن‌های طوس و نیز مجالس بزرگداشت فردوسی در ایران و کشورهای دیگر که برپا می‌شده‌است تهیه کرده‌ام که در مجلاتی چون سخن، یغما، آینده و جز این‌ها با عناوین مختلف به طبع رسیده‌است. به موردی با عنوان کنج که در مجلهٔ یغما درج شده‌است اشارت و با شرح بیت متضمن آن کلمه و نیز شرح بیت دیگر که دربردارندهٔ پنج فعل به نشانهٔ پنج جمله است ختم مقال می‌کنم و عذرخواه تصدیع و متشکر از ابراز حوصله و شکیب حضار گرامی کِی گردم. آغاز داستان رستم و سهراب در شاهنامه این بیت است:

اگر تند بادی برآید ز کنج به خاک افکند نارسیده ترنج
نخسبد روان چون که بالا بچفتتو تنها ممان چون که همراه رفت

معمولاً کلمهٔ آخر مصراع اول را کُنج با ضم حرف کاف می‌خوانده‌اند و در پایان مصراع دوم نیز کلمهٔ ترنج با ضم دوم یعنی تُرُنج تلفظ می‌کرده‌اند. بند مصراع اول را اگر تند بادی برآید ز کَنج (بافاصله میان برآید ز کنج) و مصراع دوم: به خاک افکند نارسیده تُرُنج ضبط کرده‌ام. کلمهٔ کَنج با فتح حرف کاف مترادف کلمهٔ کنگ به معنی بلندی و توسعا با توجه به معنی لغت کنگ نبات به معنی شاخه نبات است و کلمهٔ آخر مصراع دوم هم ترنج با فتح حرف را و در نتیجه بیت را چنین شرح نموده و به بیت افزوده‌ام:

ستمکار خوانیمش ار دادگرهنرمند گوئیمش ار بی هنر

اگر تند بادی بوزد و از شاخه درخت، ترنج نارس و کالی را بکند و بر زمین بافکند آیا آن باد را ستمکاره باید دانست یا دادگر خواند؟ هنرمند باید گفت یا بی هنر باید خطاب کرد؟ اما شرح بیتی در نهایت سادگی و روانی، دربردارندهٔ پنج فعل به نشانهٔ پنج جمله نشان دهندهٔ هنر استاد سخن: درخوان پنجم، رستم به کشتزاری می‌رسد لگام از سر رخش برمی‌دارد و او را برای چرا رها می‌سازد و خود سپر زیر سر می‌نهد و به خواب می‌رود و دشتبان مزرعه آنجا می‌آید اسب را در کِشت مشغول چرا و سوارش را خفته می بنید و با چوبدست خود بر پای رستم می‌کوبد که:

چرا اسب در کشت بگذاشتی؟همه رنج نابرده برداشتی؟

و جهان پهلوان:

ورا دید، برجست یاوه نگفت دو گوشش بکند و همان‌جا بخفت

روان حکیم بزرگوار شاد باد![۱۸]

رونمایی از سردیس استاد[ویرایش]

مراسم رونمایی از سردیس سید محمد دبیرسیاقی

به گزارش خبرگزاری مهر، طی مراسمی در مرکز اسناد و کتابخانه ملی قزوین که با حضور جمعی از اصحاب فرهنگ استان برگزار شد، از سردیس سیدمحمد دبیرسیاقی، نویسنده، شاعر و استاد ادبیات فارسی پرده‌برداری شد.

در این مراسم حجه الاسلام و المسلمین سیدمهدی حسینی رئیس مرکز اسناد و کتابخانه ملی قزوین گزارشی از فعالیت‌ها و اقدامات این مرکز بیان کرد و حضور استاد دبیرسیاقی را فرصتی مغتنم برای معرفی بهتر این مرکز و مایه دلگرمی همکاران خود دانست و از حضور سایر اندیشمندان در این مرکز استقبال کرد.

در ادامه این مراسم دکتر دبیرسیاقی نیز طی سخنانی بر اهمیت و توجه جدی به مسائل فرهنگی در استان قزوین تأکید کرده و حضور مرکز اسناد و کتابخانه ملی قزوین را برای این امر مغتنم دانست.[۱۹]

اضافه می‌شود جواد حضرتی‌ها مشاور فرهنگی استاندار قزوین نیز در این مراسم حضور داشت.

دکتر سیدمحمد دبیرسیاقی مصحح متن‌های کهن فارسی است و در بین سال‌های ۱۳۲۶ تا ۱۳۳۴ در گردآوری لغتنامه دهخدا همکاری داشت. وی همچنین از سال ۱۳۵۷ عضو انجمن آثار مفاخر فرهنگی ایران بوده‌است و تاکنون نزدیک به هشتاد متن ادبی و تاریخی را تصحیح و منتشر کرده‌است.[۲۰]

کتابخانه عمومی دبیرسیاقی[ویرایش]

کتابخانه عمومی دبیرسیاقی در شهر محمدیه (قزوین)

کتابخانه دبیرسیاقی در شهر محمدیه (قزوین) در سال ۱۳۷۳ تأسیس شده‌است.

مسوول کتابخانه عمومی دبیرسیاقی شهر محمدیه از معلمان و مربیان فعال در امر کتاب و کتابخوانی که نقشی مهم و اثرگذار در راستای جذب هرچه بیشتر مخاطبان به کتابخانه دارند، تقدیر کرد.

مهدی رشوند یادآور شد: معلمان و مربیان نقشی مهم و اثرگذار در افزایش فرهنگ و بصیرت افراد برعهده دارند و با همکاری و حمایت از کتابخانه‌های عمومی توانند موجب ارتقای مطالعهٔ مفید و دانش عمومی شوند که کتابخانه عمومی دبیرسیاقی شهر محمدیه این دستاورد ارزشمند را حفظ خواهد کرد.[۲۱]

مراسم بزرگداشت استاد در سال ۱۳۹۶[ویرایش]

مراسم بزرگداشت سید محمد دبیرسیاقی

همزمان با شصتمین سالگرد درگذشت علامه علی اکبر دهخدا، مؤسسهٔ لغت نامهٔ دهخدا و سازمان میراث فرهنگی استان قزوین مراسم بزرگداشت استاد دکتر سید محمد دبیرسیاقی (یار دیرین شادروان دهخدا) را در تهران و قزوین برگزار می‌کنند. این مراسم به پاس هفت دهه خدمات علمی و فرهنگی این استاد فرهیختهٔ زبان و ادبیات فارسی برگزار می‌شود.

این مراسم در قزوین روز چهارشنبه ۵ اسفند سال جاری از ساعت ۱۶ الی ۱۸ در آمفی تئاتر دانشگاه پردیس فرهنگیان، واقع در خیابان نواب شمالی برگزار خواهد شد.

روز پنجشنبه ۶ اسفند نیز مؤسسهٔ لغت نامهٔ دهخدا از ساعت ۱۶ الی ۱۸:۳۰ میزبان علاقه مندان استاد محمد دبیرسیاقی است.

مؤسسهٔ لغت نامهٔ دهخدا در خیابان ولیعصر، نرسیده به میدان تجریش، ایستگاه پسیان، پلاک ۳۰۱۱ واقع است.[۲۲]

برخی از تصحیح و تالیف‌های وی[ویرایش]

  • کتاب جشن سده (۱۳۲۴)
  • کتاب تذکرةالملوک (۱۳۳۲)
  • کتاب ترجمان‌القرآن جرجانی
  • کتاب گنج بازیافته (۱۳۳۴)
  • کتاب سفرنامهٔ ناصرخسرو
  • دیوان فرّخی (۱۳۳۵)
  • کتاب غیاث‌اللغات
  • چراغ هدایت
  • جامع‌التواریخ (بخش غزنویان و سامانیان)
  • زرتشت‌نامه (۱۳۳۶)
  • مجمع‌الفرس سُروری کاشانی
  • دیوان شاه داعی شیرازی (۱۳۳۹)
  • شانزده رسالهٔ شاه داعی شیرازی (۱۳۴۰)
  • سفرنامه خوزستان نجم‌الملک (۱۳۴۱)
  • دیوان عنصری (۱۳۴۲)
  • کتاب زندگی سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه
  • ترجمهٔ دیوان لغات الترک
  • نمونهٔ نثرهای آموزنده و دلاویز فارسی (معاصران)
  • مجموعهٔ قوانین مورد عمل مالیات بر درآمد (۱۳۴۴)
  • السامی فی الاسامی میدانی، نمونهٔ نثرهای آموزنده و دلاویز فارسی (پیشینیان) * برگزیدهٔ تاریخ بیهقی
  • دستور زبان فارسی
  • مشتی از خروار در سه جلد شامل نمونه نثرهای قرن چهار و پنج و شش ه‍. ق(۱۳۴۵)
  • تاریخ ایران عباس اقبال آشتیانی، با حواشی و تجدیدنظر و فهرست‌ها به کوشش محمد دبیرسیاقی(۱۳۴۶)
  • کشف‌الابیات شاهنامه ج ۱
  • دیوان دقیقی و دیوان منوچهری (۱۳۴۷)
  • گزیدهٔ تاریخ بیهقی (۱۳۴۸)
  • مجموعهٔ مقالات عباس اقبال آشتیانی
  • کشف‌الابیات شاهنامه ج ۲ (۱۳۵۰)
  • پیشاهنگان شعر فارسی (۱۳۵۱)
  • فهرست الفبایی لغات فارسی با معادل عربی به ضمیمه الابانه (۱۳۵۴)
  • گزیدهٔ امثال و حکم دهخدا (۱۳۵۷)
  • مقالات دهخدا ج ۱
  • چرند و پرند (۱۳۵۸)
  • خاطراتی از دهخدا و از زبان دهخدا (۱۳۵۹)
  • شروع تألیف لغت‌نامهٔ فارسی حرف آ، دیوان دهخدا (۱۳۶۰)
  • مخلص‌اللغات حسن خطیب کرمانی (۱۳۶۲)
  • فرهنگ آنندراج، فرهنگ جامع فارسی (۱۳۶۳)
  • نمونه‌های نظم و نثر فارسی با همکاری دکتر حسین بحرالعلومی و فرزام‌پور (۱۳۶۵)
  • کتاب فارسی سرکوهی (۱۳۶۷)
  • مقالات عباس اقبال مجلد اول و سوم
  • داستان بهرام چوبینه (۱۳۶۹)
  • فرهنگ‌ها و فرهنگ گونه‌ها
  • کشف‌الابیات مثنوی نیکُلسون (۱۳۷۰)
  • داستان‌های چینی و داستان‌های امثال چینی (۱۳۷۱)
  • کتاب الادیان (۱۳۷۶)
  • پنجاه لطیفه از عبید زاکانی قزوینی (۱۳۷۷)
  • گلچین دیوان ناجی قزوینی
  • پادشاهی خسروپرویز (۱۳۷۹)
  • کتابچهٔ سرشماری شهر قزوین بر مبنای تعلیمات نوین (۱۳۸۰)
  • برگردان روایت گونه شاهنامه به نثر (۱۳۸۰)
  • تاریخچه فرهنگ و مدارس سرزمین قزوین (۱۳۸۰)
  • سیر تاریخی بنای شهر قزوین (۱۳۸۱)
  • ره‌آموز حکمت (۱۳۷۹)
  • برزونامه (۱۳۸۲)
  • ره‌آغاز حکمت، ره‌آورد حکمت و ره‌انجام حکمت (جمع‌آوری یادداشت‌ها و شرح زندگی علی‌اصغر حکمت)[۲۳][۲۴][۲۵][۲۶][۲۷][۲۸][۲۹]
  • کتاب «سبدی پر میوه، انبانی پر دانه و طبقی پر صیفی (۱۳۸۸) و (۱۳۹۰)
  • کتاب «آغوشی پر ریحان، دامنی پر گل» (۱۳۹۰)

پانویس[ویرایش]

  1. http://id.loc.gov/authorities/names/n86821257.html
  2. مشاهیر قزوین؛ دکتر سیدمحمد دبیرسیاقی وب‌گاه صبح قزوین
  3. سیدمحمد دبیرسیاقی وب‌گاه مفاخر و چهره‌های ماندگار قزوین
  4. سیدمحمد دبیرسیاقی سایت آفتاب
  5. سیدمحمد دبیرسیاقی وب‌گاه راسخون
  6. http://hamshahrionline.ir/details/289195/Culture/literature
  7. سیدمحمد دبیرسیاقی زندگی‌نامهٔ مفاخر،انجمن آثار و مفاخر فرهنگی
  8. تاریخچهٔ مؤسسه تارنمای مؤسسۀ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی
  9. سایت خبرگزاری مهر صدای دهخدا در رادیو
  10. سیدمحمد دبیرسیاقی سایت مفاخر و چهره‌های ماندگار قزوین
  11. وب‌گاه صداو سیمای مرکز قزوین محمددبیر سیاقی
  12. وب‌گاه صبح قزوین مشاهیر قزوین|محمددبیر سیاقی
  13. سالشمار زندگی علامه دهخدا وب‌گاه مؤسسهٔ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان فارسی
  14. http://pediagard.ir/wiki/محمد_دبیرسیاقی
  15. http://www.mirasmaktoob.ir/fa/news/6665
  16. http://www.iranboom.ir/ketab-khaneh/ketab/11260-arjname-dr-dabir-siaghi.html
  17. http://bukharamag.com/1395.10.16173.html
  18. http://bukharamag.com/1395.10.16173.html
  19. http://www.qazvinpl.ir/Portal/home/?news/16923/482197/773635/کت
  20. http://www.mehrnews.com/news/2269389/رونمایی-از-سردیس-دبیرسیاقی-در-شعبه-قزوین-كتابخانه-ملی
  21. http://www.qazvinpl.ir/Portal/home/?news/16923/482197/773635/کتابخانه-دبیرسیاقی-شهر-محمدیه-از-معلمان-فعال-در-حوزه-کتابخوانی-تقدیر-کرد
  22. http://www.mirasmaktoob.ir/fa/news/5399
  23. سایت صداو سیمای مرکز قزوین محمددبیر سیاقی
  24. سایت صبح قزوین مشاهیر قزوین|محمددبیر سیاقی
  25. سایت خانهٔ کتاب فهرست کتاب‌های محمددبیر سیاقی
  26. سیدمحمد دبیرسیاقی زندگی‌نامۀ مفاخر،انجمن آثار و مفاخر فرهنگی
  27. {http://www.drdabirsiaghi.com/fa/News/List/آثار-دکتر-دبیرسیاقی
  28. . https://icps.ut.ac.ir/moalefan/siaghi.html
  29. https://www.cgie.org.ir/fa/article/155963/حکمت--محمد-دبیرسیاقی

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]