جلال خالقی مطلق

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
جلال خالقی‌مطلق
جلال خالقی مطلق.jpg
پروفسور جلال خالقی‌مطلق
زادهٔ۲۰ شهریور ۱۳۱۶ (۸۴ سال)
تهران
ملیتایرانی
تحصیلاتدکترا در سه رشته شرق‌شناسی، مردم‌شناسی و ژرمانیستیک از دانشگاه کلن آلمان
پیشهاستاد دانشگاه و نویسنده
شناخته‌شده برایتصحیح متن شاهنامه
آثارپیرایش شاهنامه فردوسی

واج‌شناسی شاهنامه

زنان شاهنامه و دیگر
فرزندانسام

جلال خالقی‌مطلق (زاده ۲۰ شهریور ۱۳۱۶ در تهران)، ادیب، زبان‌شناس، ایران‌شناس و شاهنامه‌پژوه نامدار ایرانی است. عمده کارهای پژوهشی او، در زمینهٔ شاهنامه و حماسه سرایی در ایران بوده‌است. بسیاری از دوستداران فرهنگ ایران، خالقی مطلق را بزرگترین شاهنامه پژوه تمام ادوار می‌دانند. همچنین امروزه در نظر بسیاری از صاحب نظران، تصحیحی که جلال خالقی مطلق از شاهنامه ارائه کرده و توسط انتشارات سخن چاپ شده‌است، بهترین تصحیحی ست که تاکنون از شاهنامه صورت گرفته‌است.

زندگی‌نامه

از تولد تا پایان مدرسه

جلال خالقی مطلق در ۲۰ شهریور ۱۳۱۶ در تهران متولد شد. به گفتهٔ خودش، خانوادهٔ او از خانواده‌های اصیل تهرانی بودند و برخلاف بسیاری از خانواده‌های شهرستانی و روستایی در آن دوره، در قید و بند سنت و تعصبات سنتی کهنه نبودند. از این رو جلال در خانواده‌ای با آزادی نسبی و بیشتر از کودکان هم سن و سالش، زندگی می‌کرد. خاندان جلال خالقی مطلق هم همچون دیگر خانواده‌های آن روزگار، همگی در حیاط پدربزرگ او کنار یکدیگر زندگی می‌کردند. همچنین خانوادهٔ او به شدت دوستدار ایران بودند.

جلال تحصیلات دبستان و دبیرستان را در تهران تکمیل کرد. علاقهٔ او به شعر و ادبیات، از همین دوره تحصیل در دبستان نمایان بود. به گفتهٔ خودش، معلم انشای او، انشاهایی که جلال می‌نوشت را در بقیه کلاس‌ها برای دیگر دانش آموزان می‌خواند که نشان از قدرت ادبی خالقی مطلق دارد. خالقی مطلق تحصیلات خود در مقطع دبیرستان را در مدرسه مَروی ادامه داد. در دبیرستان، عضو انجمن ادبی مدرسه بود و چندین بار به رادیو دعوت شد. همچنین جلال از نویسندگان روزنامه مدرسه اش با نام «پیک مَروی» بود.

آن گونه که جلال خالقی مطلق می‌گوید، در ایجاد علاقه و توجه او نسبت به شاهنامه و فردوسی، پسردایی اش بسیار تأثیرگذار بوده‌است. پسردایی او، سابقهٔ قهرمانی در مسابقات کشتی ایران را داشت. جلال می‌گوید که پسردایی‌اش روزها در خانه پدربزرگ آنها، کتاب شاهنامه را باز می‌کرد و اغلب از روی داستان رستم و اشکبوس با صدای بلند می‌خواند و بعد از خواندن، شنا می‌رفت و مجدداً همین رویه را تکرار می‌کرد. در این هنگام جلال نیز در کنار پسردایی‌اش می‌نشست و عاشق آن عکسی بود که رستم، تیر را از کمان به طرف سینه اشکبوس رها می‌کند.

مهاجرت به آلمان برای ادامه تحصیل

با پایان یافتن دوره‌های تحصیل در مدرسه، خالقی مطلق به آلمان رفت و دوره‌های تحصیلات دانشگاهی را در آلمان گذراند. خانواده او، از بابت اینکه جلال در بین کشورهای اروپایی، آلمان را برای ادامه تحصیل انتخاب کرده، بسیار خوشحال و راضی بودند. برای تحصیل در مقطع دکترا، جلال خالقی مطلق در سه رشته شرق‌شناسی، ژرمانیستیک (زبان و ادبیات آلمانی) و مردم‌شناسی در دانشگاه کلن آلمان ثبت نام کرد. زمینه پژوهشی او در رشته مردم‌شناسی، قوم مایا و سرخ پوستان بود. در رشته ژرمانیستیک، خالقی مطلق برای نخستین بار با حماسه‌ها و اساطیر آلمان و دیگر ملل به‌طور علمی - پژوهشی آشنا شد. در واقع آشنایی او با فنون بررسی اسطوره‌ها و حماسه‌ها، از حماسه‌ها و اسطوره‌های غیرایرانی شروع شد و سپس به شاهنامه رسید. البته او شاهنامه را قبلاً از روی علاقه شخصی مطالعه کرده بود اما به روش علمی - پژوهشی، بعد از اینکه حماسه‌های دیگر ملل را مطالعه کرد، در هنگام تحصیل در آلمان به شاهنامه پرداخت. از این زمان به بعد، خالقی مطلق به‌طور پیوسته و بی‌وقفه مشغول تحقیق و پژوهش در زمینه شاهنامه بوده‌است. موضوع رساله دکترای او، زنان در شاهنامه بوده که به زبان آلمانی نوشته شد و به زبان‌های انگلیسی و فارسی هم ترجمه شده‌است. سرانجام جلال خالقی مطلق در سال ۱۹۷۰ میلادی از دانشگاه کلن آلمان در رشته‌های شرق‌شناسی، ژرمانیستیک و مردم‌شناسی مدرک دکترا گرفت. بعد از آن، او در واحد مطالعات شرق‌شناسی در دانشگاه هامبورگ آلمان مشغول به کار شد و همچنین به مطالعه نسخه‌های خطی شاهنامه پرداخت.

آغاز بررسی انتقادی شاهنامه تا ارائه بهترین متن از آن

بازدید دکتر خالقی مطلق (نفر دوم از راست) از آرامگاه فردوسی در طوس، دوشنبه ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۷

از سال ۱۹۷۰ تا ۱۹۸۰ میلادی، جلال خالقی مطلق مشغول بررسی نسخه‌های خطی و دستنویس شاهنامه بود و محسنات و معایب هر نسخه را در نشریات مختلف گزارش می‌کرد. او در این یک دهه توانست بیش از پنجاه نسخه خطی از شاهنامه را بررسی بکند که تبدیل به شالوده کار او برای تصحیح شاهنامه شد. مقاله‌های تحقیقی او در مجلهٔ سیمرغ (نشریهٔ بنیاد شاهنامه فردوسی)، مجلهٔ دانشکدهٔ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی، ایران‌نامه، ایران‌شناسی، کلک و نامهٔ ایران باستان انتشار می‌یافت. او همچنین در تألیف دانشنامه ایرانیکا نیز با احسان یارشاطر همکاری داشته به نحوی که ۶۵ مقاله در آن دانشنامه، تألیف دکتر خالقی مطلق می‌باشد.

مهم‌ترین دستاورد جلال خالقی مطلق، تصحیح شاهنامه فردوسی است که در هشت دفتر که طی سال‌های ۱۳۶۶ تا ۱۳۸۶ در نیویورک زیر نظر احسان یارشاطر انتشار یافت. تصحیح شاهنامهٔ فردوسی، حاصل بیش از سی سال کار مداوم خالقی در گردآوری و بررسی کهن‌ترین دست‌نویس‌های شاهنامه و مقابلهٔ آنها با پیروی از روش‌های جدید تصحیح متون است. جلال خالقی در کار مقابلهٔ دست‌نویس‌ها از همکاری محمود امیدسالار و ابوالفضل خطیبی در دفترهای ششم و هفتم بهره گرفت. دورهٔ شاهنامهٔ خالقی در سال ۱۳۸۷ توسط مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در تهران تجدید چاپ شد. وی هم‌اکنون عضو هیئت امنا و فرمند بنیاد فردوسی است.[۱]

فعالیت‌های پژوهشی[۲][۳]

پیرایش یکم جلال خالقی مطلق از شاهنامه فردوسی
پیرایش دوم جلال خالقی مطلق از شاهنامه فردوسی

۱- آثار مکتوب مستقل و نیمه مستقل

الف) شاهنامه پژوهی

  • نخستین ویرایش شاهنامه فردوسی در ۱۲ دفتر، دفتر ۱–۸: متن شاهنامه، دفتر ۹–۱۱: یادداشت‌های شاهنامه، دفتر ۱۲: بیت یاب شاهنامه، انتشارات دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (با همکاری ابوالفضل خطیبی و محمود امیدسالار)
  • دومین ویرایش شاهنامه فردوسی در ۶ دفتر، دفتر ۱–۴: متن شاهنامه، دفتر ۵: واژه‌نامه شاهنامه به سرپرستی فاطمه مهری، دفتر ۶: بیت یاب شاهنامه به کوشش فرهاد اصلانی و معصومه پورتقی، نشر سخن
  • واج‌شناسی شاهنامه، نشر بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار با همکاری نشر سخن
  • زنان شاهنامه، مترجمین: فرهاد اصلانی و معصومه پورتقی، نشر نگاه معاصر/ احمد بی نظیر، نشر مروارید
  • شاهنامه از دستنویس تا متن؛ جستارهایی در معرفی و ارزیابی دست‌نویس‌های شاهنامه و روش تصحیح انتقادی متن، مؤسسه نشر میراث مکتوب
  • رستم و سهراب، به اهتمام محمد افشین وفایی و پژمان فیروزبخش، نشر سخن

ب) مجموعه جستارها

  • جای پای سال‌ها، شامل ۲۰ جستار، به کوشش هومن عباسپور و مهناز مقدسی، نشر همیشه
  • گلِ رنج‌های کهن، شامل ۱۲ جستار، به کوشش علی دهباشی، نشر بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار با همکاری نشر سخن
  • سخن‌های دیرینه، شامل ۳۰ جستار، به کوشش علی دهباشی، نشر بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار با همکاری نشر سخن
  • شاهنامه و فرهنگ ایران، شامل ۶۵ جستار، مترجمین: فرهاد اصلانی و معصومه پورتقی، نشر بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار با همکاری نشر سخن

پ) سایر

  • آهوی کوهی در دشت؛ مجموعه ترانه‌ها، نشر همیشه
  • ترجمه فرهنگ ریشه‌شناسی فارسی، نویسندگان: پاول هرن و هاینریش هوبشمان، نشر مهرافروز
  • حماسه؛ پدیده‌شناسی تطبیقی شعر پهلوانی، نشر دایرةالمعارف بزرگ اسلامی
  • ترجمه کتاب «ایرانیات در کتاب بزم فرزانگان»، نویسنده: آثنایوس ناوکراتیس، نشر دایرةالمعارف بزرگ اسلامی
  • فیلم نامه اقتباسی زال و رودابه، نشر همیشه
  • ارج خرد؛ جشن نامه استاد جلال خالقی مطلق، به اهتمام فرهاد اصلانی و معصومه پورتقی، نشر مروارید

۲- آثار مکتوب گروهی

  • کتاب دانشنامه زبان و ادب فارسی، با همکاری ۴۲۰ مؤلف به سرپرستی اسماعیل سعادت، در ۱۲ جلد از سوی انتشارات سخن چاپ شده‌است. در جلد پنجم این مجموعه، چند مقاله از جلال خالقی مطلق موجود هست.
  • کتاب فرهنگنامه زنان ایران و جهان، با همکاری بیش از ۲۰۰ مؤلف و مترجم و ویراستار، به سرویراستاری محمدرضا سهرابی با مدیریت علمی مهناز مقدسی، در ۲ جلد از سوی انتشارات ارتباط نوین (پیام عدالت) چاپ شده‌است که در آن مقالاتی از جلال خالقی مطلق موجود هست.
  • در کتاب «ایران در گذر روزگاران»، مسعود لقمان با ۷ ایران‌شناس به گفت و گو می‌پردازد و متن تمام گفت و گوها در این کتاب چاپ می‌شود. یکی از این افراد، دکتر جلال خالقی مطلق است. این کتاب توسط انتشارات شورآفرین منتشر شده است.
  • کتاب «ادب پ‍ه‍ل‍وان‍ی: م‍طال‍ع‍ه‌ای در ت‍اری‍خ ادب دی‍ری‍ن‍ه ای‍ران‍ی از زرت‍ش‍ت ت‍ا اش‍ک‍ان‍ی‍ان»، نوشته محمدمهدی مؤذن جامی، از سوی انتشارات قطره در ۱۳۷۹ منتشر شد. چهار مقاله از جلال خالقی مطلق در این کتاب موجود هست.
  • کتاب «تن پهلوان و روان خردمند: پژوهش‌هایی تازه در شاهنامه»، به سرویراستاری شاهرخ مسکوب، بار نخست در ۱۳۸۱ توسط انتشارات طرح نو و بار دوم در ۱۳۹۴ توسط انتشارات فرهنگ جاوید، چاپ شده‌است و شامل مقالاتی در زمینه شاهنامه می‌باشد. چند مقاله در این کتاب، نوشته جلال خالقی مطلق هست.
  • کتاب «رازهای شاهنامه: جستارهایی در یابود هزاره جهانی شاهنامه»، به کوشش یاسر موحدفرد، به وسیله نشر پازینه متعلق به بنیاد فردوسی در سال ۱۳۹۰ چاپ شد. در این کتاب، مقالاتی از جلال خالقی مطلق موجود هست.
  • کتاب «فردوسی و شاهنامه سرایی»، از سوی انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سال ۱۳۹۰ منتشر شد. این کتاب، مقالاتی دربارهٔ فردوسی و شاهنامه دارد که قبلاً، در کتاب «دانشنامه زبان و ادب فارسی»، به سرپرستی اسماعیل سعادت، چاپ شده‌اند. بخشی از این مقالات، نوشته جلال خالقی مطلق هست.
  • در سال ۱۳۹۰، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مک گیل که سرپرستی آن را مهدی محقق بر عهده دارد، یک شاهنامه نفیس که به خط میرزامحمد حسین خان عمادالکتاب سیفی قزوینی خوشنویسی شده بود، منتشر کرد. ناشر این کتاب، انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران است. در این کتاب نیز چند مقاله از جلال خالقی مطلق موجود است.
  • کتاب «نخستین جشنواره ملی عکس شاهنامه» به کوشش کوروش جوادی، در سال ۱۳۹۸ توسط انتشارات باد منتشر شد. بخشی از مقدمه این کتاب را دکتر خالقی مطلق نوشته است. در فراهم آمدن این کتاب، باشگاه شاهنامه پژوهان، باشگاه نقالان و نشریه امرداد همکاری داشته اند.

جستارهای وابسته

منابع

  1. «بنیاد فردوسی شاخه توس».
  2. «خانه کتاب و ادبیات ایران». موسسه خانه کتاب و ادبیات ایران. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۲۳.
  3. «سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران - سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران». www.nlai.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۲۳.

پیوند به بیرون