زبان سکایی باستان
زبان سکایی | |
---|---|
![]() Ptolemy's Scythia | |
زبان بومی در | سرمتی، سکستان، سکستان کوچک، آلانیا |
منطقه | آسیای مرکزی، اروپای شرقی |
قومیت | سکاها، سرمتی، و الانان |
دوره | اروپای دوران قدیم، دوران باستان متأخر |
گویشها | (Western) Alanian
(Eastern) زبان سکایی
|
کدهای زبان | |
ایزو ۳–۶۳۹ | در زمانهای گوناگون:xsc – Scythianxln – Alanianoos – Old Ossetian |
فهرست لینگوییست | xsc Scythian |
xln Alanian | |
oos Old Ossetian | |
گلاتولوگ | oldo1234 (Old Ossetic)[۱] |
زبان سکایی که امروزه در زمره زبانهای ایرانی شرقی دستهبندی میشود، به زبان ایرانی نیای زبانهای سکاها گفته میشود. سکاها از هزارهٔ اول پیش از میلاد تا هزارهٔ اول میلادی، منطقهٔ وسیعی را از کنارههای دریای سیاه تا مرزهای چین در تصرف داشتند. این قبایل در نوشتههای پارسی باستان -saka، در منابع یونانی skuthai نامیده شدهاند. واژه سکا، در زمان و مکان، کاربرد بسیار گستردهای دارد،[۲] و سرزمین آنها چنان پهناور و دارای تیرههای گوناگون بود که به گزارش هرودوت، سکاهای فرادریا برای دانستن زبان آنان که در دوردست شرقی (خوارزم و سغد) میزیستند، نیاز به ترجمه داشته و در سرزمین خود برای گذر یک کاروان از دهانه ولگا در دریای کاسپین تا کوهستان اورال نیاز به هفت ترجمان برای هفت زبان بود.[۳] به گفته ماکس مولر این زبانها میتواند دربرگیرنده زبان تاتارها، اسلاوها و فین-اوگریها، از ساکنان سرزمین سکاها باشد.[۴] گرچه گویا هرودوت از شرقیترین سکاها در شمال رود زرد، در نزدیکی دشت اوردوس چین و جنوب سیبری (نیاکان شیونگ نو یا خیون) تا کوهستان آلتای خبری نداشتهاست. زبان قبایل سکایی غربی را که در دورهٔ باستان در مناطق شمال دریای سیاه و در همسایگی یونانیها میزیستند، اسکولوتی است که امروزه بیشتر با نام یونانی آن، اسکیتی مینامند.[۵] در کتیبههای پارسی باستان از چهار دسته قبایل سکائی زیر نام برده شدهاست: سکاهای تیزخود، سکاهای آن سوی سغد،[۶] سکاهای هومنوش، سکاهای فرا دریا (آن سوی دریای سیاه).
به گفته ارانسکی، سکاها گروهی از قبایل ایرانی زبان بودهاند که در حدود نیمه هزاره اول ق.م. در قلمرو وسیعی میان ساحلهای دریای سیاه تا مرز چین مستقر شدند. در فارسی باستان آنها را سَکا -sakā، در سنسکریت śaka، چینی sək، بعد sə و sai نامیده میشدند. مولفهای یونانی آنها را skuthai اسکوثائی، سکاها سیتها، Saoromátai سرمتها و سپس Alanoi آلانوئی، آلانها نامیدهاند.[۷]
سکاها و سرمتها قبایلی ایرانیتبار بودند که از سده هشتم پیش از میلاد تا آغاز عصر مسیحیت بر دشتهای اوراسیا فرمان میراندند و در قلمرو وسیعی از سواحل شمالی دریای سیاه در غرب تا مرزهای شمالی چین در شرق به زندگی چادرنشینی روزگار میگذراندند. واژهٔ سکا، که در فارسی باستان به صورت -saka آمده، از مشتقات ریشه باستانی sak* به معنی «رفتن، گشتن، گردیدن» و در اصل به معنای «سرگردان، خانه به دوش» است. اشتقاق این واژه از saka* «سگ» در معنی مثبت آن «سگ گله» یا از ریشه باستانی sak* «نیرومند بودن» پذیرفتنی نیست.[۸]
به ظاهر همه قبایل چادرنشین ایرانی در آغاز خود را -skuda* مینامیدند که مشتقی از ریشه هندواروپایی -skeud* است. این واژه را دیاکونوف «چالاک» ولی سمرنیی «تیرانداز» معنا کردهاست. همین نام در میانه سده نخست پیش از میلاد در منطقه پنتوس به -skula بدل شد.[۹]
دستهبندی
[ویرایش]اکثر قریب به اتفاق دانشمندان موافقند که زبانهای سکایی-سرمتی (و آسی) به زبانهای ایرانی شرقی تعلق دارند. مانند زبان سغدی که زمانی گسترده بود اما اکنون ازمیان رفتهاست. سند ایرانی بودن عمدتاً بر کتیبه یونانی که در شمال دریای سیاه یافت شده و شامل چند صد نام از زبان سرمتی است استوار است که نشاندهنده نزدیکی زیادش با زبان آسی است.[۱۰]
در کتیبههای هخامنشی نام چهار طایفه سکایی آمدهاست: سکاهای «هومنوش» (فارسی باستان haumavargā)، سکاها «تیزخود» (فارسی باستان tigraxaudā)، سکاهای «آن سوی سغد» (فارسی باستان para sogdam) و سکاهای «آن سوی دریا» (فارسی باستان paradarya). از این میان، سه عنوان نخست مختص سکاهای شرق دریای خزر بوده و عنوان چهارم به سکاهای غربی گفتنه میشدهاست. مهمترین قبایل سکایی غربی که بیشتر در دشتهای جنوب روسیه امروزی میزیستند شامل سکیتیها یا اسکوتیها (یونانی Σκύθαι) سرمتیها (یونانی Σαυρομάται) و ماساگتها (یونانی Μασσαγέται) میشوند.[۱۱]
منابع تخصصی مورد نظر برای گردآوری دستمایهها و نیز ارزشیابی آنها از دید اصطلاحشناختی دارای نوعی آشفتگی است؛ در معرفی شواهد نیز مشابه آن به چشم میخورد: به اعتقاد مکس واسمر (Max Vasmer) سکایی آن چیزی است که «هرودوت یا منابع کهنتر آن را سکایی دانستهاند»؛ یک چنین بقایایی از زبان سکایی در تمایزی آشکار با سرمتی، واقع میشوند.[۱۲]
منابع پژوهش
[ویرایش]به نوشته رودیگر اشمیت، منابع مکتوب از سکاها و زبانشان فقط توسط برخی همسایگانشان که با آنها ارتباط داشتهاند، از جمله آشوریها، پارسیها و یونانیها ثبت گشتهاست. از منابع کتیبههای میخی (هم نئوآشوریها هم فارسی باستان) ما فقط برخی نامهای ایزوله شده افراد و قبایل را میدانیم. اطلاعات بیشتر توسط منابع یونانی و به ویژه برای زبانشان توسط هرودوت تاریخنگار ثبت شدهاست.[۱۳]
دربارۀ سازمان قومی و تاریخی جغرافیایی این اقوام اطلاع دقیقی در دست نیست. همچنین طبقهبندی روایتها بسیار محدود زبانیای که آشکارا تعلق خود را نه به دورهای خاص بلکه به دورههای گوناگون نشان میدهند، در جزئیات همچنان مسئلهساز است؛ بخشی از شواهد مورد نظر - واژهها و نامهایی که نویسندگان باستانی از جمله در مباحث سکایی نوشتههای هرودوت (از جمله 4، 82-85) نیز نامهای بیگانۀ اشخاص در سنگنوشتههای شهرهای یونانی بر کرانۀ شمالی دریای سیاه - با وجود اینکه موارد اختلاف با فارسی باستان و اوستایی چندان موجود نیست، بی تردید به دوره زبانی ایرانی باستان تعلق دارد. از جمله دلایل این امر مسائل تاریخنگاری، به ویژه گزارشهای هرودوت دربارۀ سکاها است.[۱۴]
منطقه سکونت
[ویرایش]از آنجایی که با شواهد بسیار اندک و ناکافی موجود نمیتوان تعیین کرد که تا چه حدی در درون مکانهای مسکونی سکاها - اسکیتیها در مرزهای شمالی مناطق ایرانینشین که از دریای سیاه تا چین گسترده بود، گوناگونی گویشی وجود داشته است، گروه زبانی ایرانی شمال شرقی که در سدههای پیش از میلاد توسط سکاها، به کار میرفت، یعنی گروه غربی این طوایف، به طور قراردادی اغلب «سکایی» نامیده شده اند. در خصوص گزارشهای نویسندگان یونانی-رومی متاخر (پس از هرودوت) و نامهای ثبت شده آنها، وابستگی دقیق آنها به زبانهای ایرانی باستان و میانه، یعنی تمایز میان سکایی و «سرمتی» و مانند آن، تنها بر پایۀ معیارهای زبانشناختی امکانپذیر است.[۱۵]
آثار سکایی
[ویرایش]از زبان سکایی باستان هیچ اثر مکتوبی تا کنون کشف نشدهاست. با این وجود در برخی منابع ایرانی، یونانی و آشوری شماری از واژگان سکایی باستان که عمدتاً نامهای خاص هستند بجای ماندهاست. پس از انقلاب زبانی دوره باستان و ورود زبانهای ایرانی به دوره میانه زبان سکایی در شرق ایران زمین به صورت دو گویش ختنی و تمشقی باقی ماند که از آن دو گویش آثاری امروزه در دست داریم.
آثار سکایی میانه را به دو دستهٔ زبان سکایی ختنی و سکایی تۇمشۇق تقسیم میکنند. زبان ساکا، نامی مشترک برای این دو زبان است. آثار تۇمشۇق از نظر زبانی کهنهترند.[۱۶] گویش دیگر زبان ختنی در ناحیهٔ تومشوق در شمال شرقی کاشغر متداول بودهاست که اسناد چندانی از آن برجای نمانده و آنچه به دست آمده نیز هنوز درست خوانده نشدهاست.[۱۷]
از زبان سکاها در دوره باستان هیچ اثر مکتوبی در دست نیست.[۱۸] گزارشهای هرودوت از افسانهها و داستانهای اسکیتی و به وجود ادبیات بسیار غنی و به ویژه، حماسی زبان سکایی باستانی گواهی میدهد.[۱۹] به روایت هرودوت، پس از پیروزی سومین شاه ماد (هووخشتره) بر سکاهای غاصب (اسکیتها) و بازستانی امپراتوری ماد، با آنها با مهربانی رفتار کرد و «پسرانی را بدیشان سپرد تا به زبان خود و هنر تیراندازی را بدانها بیاموزد».[۱۹][۲۰]
سکایی باستان مسلماً گویشهای مختلفی را شامل میشدهاست که اسکیتی و سرمتی از آن جمله بودهاند. هرودوت (کتاب ۴، بند ۱۱۷) در اینباره مینویسند: «زبان سرمتیها اسکیتی است، اما به اصللت باستانی اش صحبت نمیشود». شواهد نشان میدهد که دست کم در برخی از گویشهای اسکیتی-سرمتی باستان hv* ایرانی باستان به f و d* ایرانی باستان در میان دو مصوت به l بدل شده بود. مانند -farna* «فر، فره»، از -hvarnah* و -skula «نام یکی از شاهان اسکیتی» از -skuda* «چالاک» یا «تیرانداز».[۲۱]
نمونهای از واژگان سکایی برجای مانده
[ویرایش]تنها آثار بازمانده از زبان سکایی باستان، برخی اسامی افراد، قبیلهها و مکانها در کتیبههای یونانی منطقه پنتوس و در آثار یونانی است، که بر اساس آنها و به کمک زبانهای ایرانی باستان (اوستایی و فارسی باستان) و نام چند مکان (تپه، رودخانه در اوکراین و جنوب روسیه)، میتوان برخی از واژههای این زبان را بازسازی کرد.[۱۹]
رضایی باغبیدی، ۲۳ واژه را گردآوری کردهاست:[۱۹][۲۲]
سکایی | فارسی نو | سکایی | فارسی نو | سکایی | فارسی نو |
---|---|---|---|---|---|
abra | آسمان | ap | آب | arma | دست |
arya | آریایی | aspa | اسب | baga | بغ، پروردگار |
danu | رود | gausa | گوش | hazahra | هزار |
kuti | سگ | madu | عسل | matuka | ملخ |
mrga | مرغ، پرنده | raupasa | روباه | sauka | آتش |
syava | سیاه | varka | گرگ | varaza | گراز |
xsas | شش | xvar | خوردن | zantu | قبیله |
zaranya | زر، زرین | hvan | خواندن، فراخواندن | _ | _ |
گویشهای سکایی
[ویرایش]زبان سکایی باستان، گویشهای مختلفی داشته که دو تا از آنها، اسکیتی و سرمتی بودند. به روایت هرودوت، زبان سرمتها اسکیتی است، اما به اصالت باستانیاش صحبت نمیشود. شواهد نشان میدهد که دستکم در برخی از گویشهای اسکیتی-سرمتی باستان xv ایرانی باستان به f و d ایرانی باستان در میان دو مصوت به l (یعنی d <δ <l) تبدیل گشتهاست. مانند farna* به معنی «فر، فره» از xvarnah و skula* (نام یکی از شاهان اسکیتی) از skuda.[۱۹]
دانشمندان از گویشهای باستانی سکاهای مرکزی و ترکستان شرقی به جز چند نام قبیله که در کتیبههای فارسی باستان و در نوشتههای یونانی باقی ماندهاست، اطلاع دیگری ندارند. در قرن دوم پیش از میلاد مسیح، یک مجموعه از قبایل سکائی و قبایل تخاری که احتمالاً با قبایل سکایی خویشاوند بودند، منطقهٔ بلخ و زرنگ (سیستان) و رُخَّج را تصرف کردند و بعدها قلمروی خود را تا شمال غربی هند گسترش دادند. در منطقهٔ اخیر آثار یک گویش سکائی در کتیبههایی از قرن اول میلادی به خط خَرُشتی و بَراهمی باقی ماندهاست.[نیازمند منبع]
سکائی در حال حاضر به زبان متون ایرانی مکتوب به خط براهمی که از حفریات باستانشناسی قرن بیستم در ختن و دیگر واحههای ترکستان شرقی به دست آمدهاند گفته میشود. زبان این متون که تاریخ آنها میان قرنهای پنجم تا دهم میلادی است و بخش عمدهٔ آنها ترجمهٔ آثار بودائی سنسکریت (به شعر و نثر) است، هندی-سکائی یا بر اساس محل کشف بخش عمدهٔ اسناد سکائی-ختنی یا تنها ختنی نیز نامیده شدهاست.[۲۳] در اسنادی که از ختن به دست آمده، نام این زبان hvatanau,hvamno ختنی ذکر شدهاست.[نیازمند منبع]
آنچنان که از متون به دست آمده از دیگر واحههای ترکستان شرقی (مُرتُک، تُمشُق) بر میآید، بعضی از گویشهای خویشاوند با ختنی در این مناطق رایج بودهاست. در قرن پنجم قمری، یازدهم میلادی، هنوز در منطقهٔ کاشغر به گویشهایی از همین نوع تکلم میکردند.[نیازمند منبع]
کشف نسخ خطی سکایی در واحههای ترکستان شرقی گواه این نکته است که حتی بعد از مهاجرتهای بیشمار قبایل سکایی-تخاری و هفتالی (خیونی) به طرف غرب، یعنی بلخ، ماوراءالنهر و سیستان، بخشی از مردمانی که به زبانهای شرقی گفتگو میکردند تا پایان هزارهٔ اول میلادی در این سرزمین باقی ماندهبودند. بعد از این تاریخ گویشهای ترکی بهطور نهایی جای این گویشهای ایرانی را گرفت.[نیازمند منبع]
پانویس
[ویرایش]- ↑ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Old Ossetic". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
{{cite book}}
: Invalid|display-editors=4
(help) - ↑ «مرزهای سکا و رودخانههای سرزمین آنان به گزارش هرودوت و سازگار نمودن آن با جغرافیای کنونی در (به انگلیسی:) پیشرفتهای انجمن واژهشناسی. صفحه ۷۸–۸۰».
- ↑ «The Internet Classics Archive | The History of Herodotus by Herodotus». classics.mit.edu. دریافتشده در ۲۰۱۹-۱۲-۱۶.
- ↑ «(به انگلیسی) سخنرانیهای ماکس مولر دربارهٔ زبانشناسی: بررسی زبانهای بیگانه، صفحه ۸۲».
- ↑ به گزارش هرودوت، آنان خود را اسکولوتی (scoloti) یونانیها آنان را اسکیت (scyth) مینامیدند.
- ↑ نام سغد خود برگرفته از سَگودَ همریشه اسکودا (:سکا)
- ↑ ارانسکی، زبانهای ایرانی، 46.
- ↑ رضایی باغبیدی، زبانهای ایرانی باستان، 62.
- ↑ رضایی باغبیدی، زبانهای ایرانی باستان، 63.
- ↑ Compare L. Zgusta, Die griechischen Personennamen griechischer Städte der nördlichen Schwarzmeerküste [The Greek personal names of the Greek cities of the northern Black Sea coast], 1955.
- ↑ رضایی باغبیدی، زبانهای ایرانی باستان، 62-63.
- ↑ اشمیت، «دیگر گویشهای ایرانی باستان»، راهنمای زبانهای ایرانی، 161.
- ↑ Schmitt، «SCYTHIAN LANGUAGE»، Encyclopædia Iranica.
- ↑ اشمیت، «دیگر گویشهای ایرانی باستان»، راهنمای زبانهای ایرانی، 161.
- ↑ اشمیت، «دیگر گویشهای ایرانی باستان»، راهنمای زبانهای ایرانی، 161.
- ↑ تاریخ ادبیات پیش از اسلام، ص ۳۶۵
- ↑ ادبیات ساسانی، ص ۵۵
- ↑ زرشناس، میراث ادبی روایی در ایران باستان، 15.
- ↑ ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ ۱۹٫۲ ۱۹٫۳ ۱۹٫۴ رضایی باغبیدی، تاریخ زبانهای ایرانی، 35-37.
- ↑ رضایی باغبیدی، زبانهای ایرانی باستان، 63-64.
- ↑ رضایی باغبیدی، زبانهای ایرانی باستان، 63.
- ↑ رضایی باغبیدی، زبانهای ایرانی باستان، 63.
- ↑ تاریخ زبان فارسی، ص ۶۹
منابع
[ویرایش]- اشمیت، رودیگر (۱۳۹۰). «دیگر گویشهای ایرانی باستان». راهنمای زبانهای ایرانی. ج. ۱. ترجمهٔ آرمان بختیاری، عسکر بهرامی، حسن رضایی باغبیدی، نگین صالحینیا. تهران: انتشارات ققنوس. شابک ۹۶۴-۳۱۱-۴۰۳-۱.
- باقری، مهری. تاریخ زبان فارسی. تهران: نشر قطره، ۱۳۷۶
- تفضلی، احمد. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۶
- سمیعی احمد. ادبیات ساسانی. تهران: انتشارات دانشگاه آزاد ایران، ۱۳۵۵
- کتاب زبان فارسی و سرگذشت آن، نوشتهٔ دکتر محسن ابوالقاسمی
- ارانسکی، یوسف م (۱۳۸۶). زبانهای ایرانی. ترجمهٔ علی اشرف صادقی. تهران: انتشارات سخن. ص. ۴۶-۴۷. شابک ۹۶۴-۶۹۶۱-۲۴-X.
- رضایی باغبیدی، حسن (۱۳۸۸). تاریخ زبانهای ایرانی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۷۰۲۵-۸۴-۳.
- رضایی باغبیدی، حسن (۱۳۹۳). «زبانهای ایرانی باستان». در حسن رضایی باغبیدی، محمود جعفری دهقی. تاریخ جامع ایران. ج. ۵. به کوشش سید محمد کاظم موسوی بجنوردی. بنیاد دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. صص. ۵۳–۱۰۶.
- زرشناس، زهره (۱۳۸۴). میراث ادبی روایی در ایران باستان. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی. شابک ۹۶۴-۳۷۹-۰۲۴-X.
- Schmitt, Rüdiger (2018). "SCYTHIAN LANGUAGE" (به انگلیسی). Encyclopædia Iranica. Retrieved 5 November 2018.