دریای سیاه
| دریای سیاه | |
|---|---|
 موقعیت دریای سیاه | |
 نقشه دریای سیاه با عمقسنجی و نقش برجسته اطراف | |
| موقعیت | اروپای شرقی و غرب آسیا |
| مختصات | ۴۴° شمالی ۳۵° شرقی / ۴۴°شمالی ۳۵°شرقی |
| گونه | دریا |
| درونشارشهای کلان | دریای مرمره، دریای آزوف، دانوب، دِنیپر، دُن، دنیستر، کوبان |
| برونشارشهای کلان | تنگه بسفر، تنگه کرچ |
| کشورهای حوضه |
کشورهای به رسمیت شناخته نشده: تعداد زیادی از کشورها در حوضههای آبریز رودخانههای ورودی گنجانده شدهاند |
| بیشترین درازا | ۱٬۱۷۵ کیلومتر (۷۳۰ مایل) |
| مساحتِ رو | ۴۳۶٬۴۰۰ کیلومتر مربع (۱۶۸٬۵۰۰ مایل مربع) |
| میانگین ژرفا | ۱٬۲۵۳ متر (۴٬۱۱۱ فوت) |
| بیشترین ژرفا | ۲٬۲۱۲ متر (۷٬۲۵۷ فوت) |
| حجم آب | ۵۴۷٬۰۰۰ کیلومتر مکعب (۱۳۱٬۲۰۰ مایل مکعب) |
| جزیرهها | ۱۰+ |
دَریای سیاه دریایی است واقع در جنوب شرقی اروپا منشعب از دریای مدیترانه. دریای سیاه بین آسیا و اروپا واقع شده و حد غربی قفقاز را تشکیل میدهد. دریای سیاه در شمال توسط تنگه کرچ به دریای آزوف و در جنوب غربی به وسیله تنگه بُسفُر به دریای مرمره و مدیترانه متصل میشود. این دریا، شش کشور همکرانه با آن، یعنی کشورهای روسیه، رومانی، بلغارستان، اوکراین، گرجستان و ترکیه را، از طریق دریای مدیترانه به اقیانوس اطلس پیوند میدهد.
مناطق کرانهای دریای سیاه در غرب و شمال هموار است اما در سمت شرق و جنوب و در حوالی شبهجزیره کریمه کوهستانی است. بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که سرزمین اصلی مردم هندواروپایی (و بنابراین آریاییها) دشتهای شمال دریای سیاه بوده است.[۱][۲]
ولی امروز و با پیشرفت علم ژنتیک و توانایی توالی یابی ژن انسان باستانی تا امروزه، میدانیم که خواستگاه اولیه آریاییها (که اوستا از این خواستگاه با نام "ایران ویج" نام میبرد)، همانا سرزمینهای مابین دریای سیاه و دریاچه کاسپین (= نامی به یادگار از ساکنین باستانی ایرانزمین که به کاسی و کاسپین معروف می بودند و نام کاشان و قزوین=کسپین از ایشان به یادگار مانده است) می باشد. جالب اینکه ایرانیان ساسانی به این باور بودند که نسل ایرانیان از گرجستان است (کتاب ایران در زمان ساسانیان نوشته ایرانشناس فقید: آرتور کریستین سِن)
پنج رود بزرگ از سمت شمال - اروپا این دریا به نامهای دانوب، دنیپر، دنیستر، دن (رود) و کوبان به دریای سیاه میریزند که تمام چهار رود اول نامی ایرانی دارد، و از ریشه زبانهای ایرانی است و از واژه ایرانی_سکایی دانو (dānu) گرفته شده اند که به معنی رودخانه در زبان سکاهای باستانی است.[۳] افزون بر پنج رود بزرگ یاد شده، چهار رود نیز از جنوب-ترکیه و گرجستان به این دریا میریزند که به ترتیب از غرب به شرق عبارتاند از سقاریه، قزلایرماق( این رود مرز سرزمینهای ایرانی از عصر دولت ماد میبوده، و سرزمین با نام ایرانی-هخامنشی کاپادوکیه را از آسیای صغیر جدا میکند)، یشیلایرماق، و کوروه. ریزشگاه کوروه به دریا در باتومی گرجستان است.
نامها
[ویرایش]
نامهای امروزی
[ویرایش]امروزه بیشتر نامهای نوین این دریا، ترجمهای از گزاره فرانسوی Mer noire است. در زبانهای پیرامون این دریا همین نام بهکار برده میشود:[۴]
- آبخازی: Амшын Еиқәа آیپیای: [ɑmʃɨn ɛjkʷʰɑ]
- آدیغی: Xə Ṣ̂uc̣e (Хы шӏуцӏэ، آیپیای: [xə ʃʼəw.t͡sʼa]), Axən (Ахын)
- بلغاری: Cherno more (Черно море، IPA: [ˈtʃɛrno moˈrɛ])
- تاتاری کریمهای: Qara deñiz (Къара денъиз، آیپیای: [qɑrɑ deŋiz])
- گرجی: Shavi zghva (შავი ზღვა)
- لازی: (უჩა ზუღა،), یا Zugha (ზუღა، «دریا»)
- رومانیایی: Marea Neagră (تلفظ [ˈmare̯a ˈne̯aɡrə])
- روسی: Chyornoye more (Чёрное мо́рe, IPA: [ˈtɕɵrnəjə ˈmorʲɪ])
- ترکی استانبولی: Karadeniz (IPA: [kaˈɾadeniz])
- اوکراینی: Chorne more (Чорне море، IPA: [ˈtʃɔrnɛ ˈmɔrɛ])
دریای سیاه در نقشه ایران در زمان خلفای عباسی که در این نقشه نام دریا بحر بُـنطُـس (بالا سمت چپ) ذکر شده است، برگرفته از کتاب جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی (دریای بُنطُس عربی شده کلمه پونتوس می باشد. پونت نام ناحیه شمالی-ساحلی کاپادوکیه-کاپادوکیا میباشد که در زمان شاهنشاهی جهانی هخامنشی، شاهزادگان پارسی را برای ساتراپی این استان ایرانی انتخاب مینمودند. در بعد از هجوم اسکندر این ساتراپ با تلاش شاهزادگان ایرانی به دو "شاهنشین ایرانی کاپادوکیه" با پادشاهی خاندان "آریاراد" و "شاهنشین پونت" با پادشاهی "مهرداد" تقسیم گشت. مهرداد ششم، دشمن بزرگ امپراطوری روم، معروف به "مهرداد بزرگ" زاده این سرزمین در ساحل دریای پونت-سیاه است). - دلیل نامگذاری دریای سیاه رنگ این دریا میبوده است و آن را هم ردیف دریای سرخ، دریای سفید و دریای زرد قرار میدهد. دریای سیاه در زبان و ادبیات جغرافیا، یکی از "چهار دریای رنگی جهان" است.
برخی از این نامها بهطور قطع پیش از سدهٔ سیزدهم میلادی پدید نیامدهاند ولی دریای سیاه در شمال غرب سرزمینهای ایرانی، کهنترین نام از بین این چهار دریای رنگی جهان را داراست.
نامهای تاریخی
[ویرایش]در عصر باستان این ایرانیان بودند که دریای سیاه را به دلیل رنگ آبی پررنگ = "دریای کبود" (اوستایی اَخْشَئِیْنَ axšaēna) نامیدند، همانگونه که دریاچه ارومیه را به دلیل همین رنگ زیبای آبی تیره "دریاچه کبود" مینامیدند (هنوز نیز ارامنه از این نام اصیل و باستانی از برای دریاچه ارومیهمان استفاده مینمایند).
نام اصلی این دریا در نزد یونانیان، پونتوس آکسینوس (به یونانی: Πόντος Ἄξεινος، Póntos Áxeinos) بود که برپایه پژوهشهای زبانشناختی دقیق، این نام ریشهای ایرانی-اوستایی دارد. آکسینوس یونانی برگرفته از پارسی هخامنشی axšaina* است که "رونالد کنت" ( در کتاب تحسین شده: فارسی باستان) آنرا تیره و سیاه، و "دیوید نیل مکنزی" دیگر استاد بنام زبانهای ایرانی آنرا "کبود" دانسته. ما امروزه عموما به جای نام کبود در میان رنگها از "آبی تیره"، "آبی پررنگ"، "لاجوردی" و "نیلی" استفاده مینماییم.
در اوستایی اَخْشَئِیْنَ (به اوستایی: axšaēna) و در پارسی باستان اَخْشَئیْنَ (به پارسی باستان:axšaina) به معنای آبی کبود و کمتر «فیروزه رنگ» است؛ اَخْشین یا خَشین در پارسی میانه(به پارسی میانه: axšēn/xašēn) به معنای «آبی (تیره)» و خَشین (xašīn) در فارسی نو به معنای «آبی» است. شین در کردی (به کردی: شین، şîn) به معنای آبی و اَخشین در زبان ایرانی آسی (به آسی: œxsīn) در قفقاز به معنای خاکستری تیره است.[۵]
در متون قدیمی فارسی نیز به این دریا، دریای کرز (گرز = گرج منسوب به گرجستان)، دریای کُرزیان (گرزیان = گرجیان)، دریای بنطس/بنطش، و دریای طرابزن (بندری در گرجستان قدیم) و حتی دریای روس گفته اند.[۶] صاحب حدود العالم زیر عنوان دریای کرزیان مینویسد: او را دریای بنطس خوانند حد مشرق او حدود الان (هم ریشه با آلن و آلمان، نام گروهی مهم از ایرانیان سکا) است و حد شمال جایها بجناک و خزران و مروات و بلغار اندرونی و قلاب است و از حد مغرب او ناحیت برجان است و از وی حد جنوب ناحیت روم است و درازای این دریا ۱۳۰۰ میل اندر پهنای ۳۵۰ میل است.
یونانیان بر پایهٔ ریشهشناسی سنتی و عامیانه خودشان این دریا را «دریای نامهربان» (به یونانی: Πόντος Ἄξεινος، Póntos Áxeinos) نیز خواندهاند که امروزه هیچ کاربردی ندارد. بعضی دلیل این نامگذاری یونانی را با فلسفه کبود (تیره) نامیدن این دریا توسط ایرانیان هم راستا میدانند، برای نمونه پیندار در ۴۷۵ پ.م. از این نامگذاری و معنا سخن میگوید[۵][۵][۵] که ما امروزه میدانیم کبود (تیره) نامیدن این دریا ربطی به تیره روزی بعضی ملوانان یونانی ندارد و از مقایسه رنگ دریای سیاه (شمالغرب ایرانزمین) با دریاچه کاسپین (شمال ایرانزمین) که رنگ آن بسیار روشنتر است، میتوان به این نتیجه رسید.
در بندهش ایرانی، از نوشتههای پارسی میانه؛ از نام سیاهبُن برای دریای سیاه استفاده شده است[۷] که این مهم به دلیل دو لایه بودن آب دریای سیاه و تفاوت رنگ این دو لایه است. مقدار اکسیژن و نمک این دو لایه با یکدیگر بسیار متفاوت است.
اما چه شد که نام زیبای اَخشین (=کبود، نیلی ،آبی...) در زبانهایی چون یونانی و دیگر ملل به سیاه تبدیل گشت؟
کلید این جواب در خصوصیات رنگ آبی و زبانهای ملل دیگر است. شگفت انگیز است اگر بدانیم در عمده زبانها در تمام جهان تا مدتهای مدید کلمه و رنگی به نام آبی وجود نداشته است و همیشه این رنگ سبز بوده است که از برای طیف رنگی آبی هم به کار میرفته است.
مثلا در خود زبان یونانی در عصر باستان کلمه آبی به هیچ وجه وجود نداشته است و تنها با صادرات گوهر آبی رنگ لاجورد-لاژورد (=لاپیز لازولی) ایرانزمین به اروپا بود که یونانیان برای تمایز بین رنگ آبی با دیگر رنگها از کلمه ایرانی لاژورد (لازولی) استفاده نمودند و هنوز هم اروپاییان برای رنگ کبود-نیلی از نام ایرانی لازولی (لاجوردی) بهره میبرند (جزیره لازولی پرتغال در اقیانوس اطلس یادگار تمدن و رنگهای ایرانی بر جهان غرب است).
پس نبود کلمه آبی-کبود در زبانهای ملل باستانی دلیل آن شد که دریایی که ایرانیان آنرا اَخیش-کبود-نیلی نامیدند، ایشان آنرا سیاه بنامند.
(شناخت تاریخچه رنگ آبی و تحقیق در این باره که هنوز مللی هستند که به جای رنگ آبی از کلمه و رنگ سبز استفاده مینمایند، انسان قرن بیست و یکمی را شوکه خواهد کرد. ویلیام گلدستون دانشمند و سیاستمدار بریتانیایی از اولین افرادی بود که در سال ۱۸۵۸ به تحقیق در مورد این زمینه پرداخت. ایشان اولین کسی بودند که متوجه شدند یونانیان رنگی به اسم آبی در زبان خود نمی داشته اند)
شهرهای ساحلی
[ویرایش]| فهرست شهرها | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| نگارخانه | رده | شهر | کشور | منطقه | جمعیت | نگارخانه |
 استانبول
|
۱ | استانبول | ترکیه | استانبول | 14,324,240[۸] |  صامسون
|
| ۲ | ادسا | اوکراین | ادسا | ۱٬۰۰۳٬۷۰۵ | ||
| ۳ | صامسون | ترکیه | سامسون | 535,401[۹] | ||
| ۴ | وارنا | بلغارستان | وارنا | ۴۷۴٬۰۷۶ | ||
| ۵ | سواتسوپل | روسیه | کریمه | ۳۷۹٬۲۰۰ | ||
| ۶ | سوچی | روسیه | کراسوندار کرای | ۳۴۳٬۳۳۴ | ||
| ۷ | طرابوزان | ترکیه | طرابوزان | 305,231[۱۰] | ||
| ۸ | کنستانتا | رومانی | کنستانتا | 283,872[۱۱] | ||
| ۹ | نوووروسیسک | روسیه | کراسوندار کرای | ۲۴۱٬۹۵۲ | ||
| ۱۰ | بورگاس | بلغارستان | بورگاس | 223,902[۱۲] | ||
| ۱۱ | باتومی | گرجستان | آجارا | 190,405[۱۳] | ||
جغرافیا
[ویرایش]
دریای سیاه میلیونها سال پیش بخشی از دریای پاراتتیس بود. تشکیل دریای سیاه در اواخر دورهٔ پلیوسن آغاز و در ائوسن و پس از آن بهپایان رسیده است. این دریا در اواخر پلیوسن پایینی در ارتباط با بالا آمدن کوههای قفقاز، از دریای خزر جدا شده است. ناهمواریهای آن از گودیها (به عمق بیش از ۲٬۰۰۰ متر) و در شمال غرب از آبهای کمعمق فلات قارهای (تا عمق ۱۲۰ متری) تشکیل شده است. اقلیم دریای سیاه قارهای و تحت تأثیر اقیانوس اطلس قرار دارد. در زمستان در شمال شرق و شمال، در ارتباط با طوفانها، گردابهای متعددی تشکیل میشود.[۱۴]
مساحت دریای سیاه ۴۳۲٬۰۰۰ کیلومتر مربع، درازای آن ۱٬۱۴۸ کیلومتر و عرض آن ۶۱۵ کیلومتر است. مساحت حوزهٔ آبریز آن به ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع برآورد میشود. حجم آب این دریا حدود ۵۴۷٬۰۰۰ کیلومتر مکعب است. سواحل آن عمدتاً کوهستانی است. خلیجهای مهم آن در سواحل شمال غربی و غرب عبارتند از: کارکی نیت، کالامیت، دنپر - بوگ، دنستر و در سواحل جنوبی «سینوپ» و «صامسون». شبه جزیره کریمه در شمال دریای سیاه واقع شده است. از جزایر بزرگ آن «بِرِزان» و جزیرهٔ مار (ازمیینی) را میتوان نام برد.[۱۴]
کشورهای ساحلی دریای سیاه عبارتند از گرجستان در شرق، روسیه و اوکراین در شمال، رومانی و بلغارستان در غرب و ترکیه در جنوب. کل طول سواحل دریای سیاه ۴٬۳۴۰ کیلومتر است که شامل سواحل گرجستان ۳۱۰ کیلومتر، فدراسیون روسیه ۴۷۵ کیلومتر، اوکراین ۱٬۶۲۸ کیلومتر، رومانی ۲۲۵ کیلومتر، بلغارستان ۳۰۰ کیلومتر، و ترکیه ۱٬۴۰۰ کیلومتر است. بندرهای عمدهٔ دریای سیاه عبارت اند از اودسا، سواستوپول، کرچ، نیکالایف (در اوکراین)، نوروسیسک، توآپسه، سوچی (در روسیه)، باتومی، سوخومی، پوتی (در گرجستان)، ترابوزان، صامسون، سینوپ (در ترکیه)، کونستانزا (در رومانی)، بورگاس و وارنا (در بلغارستان).[۱۴]
شهرهای مهم واقعشده بر کرانههای این دریا عبارتاند از کنستانتا، مانگالیا، بورگاس، وارنا، اودسا، سواستوپول، یالتا، کرچ، نووروسیسک، سوچی، سوخومی، پوتی، باتومی، ترابزون، صامسون و زونگولداک.
اهمیت حمل و نقل دریای سیاه بسیار زیاد است. حدود ۲۵ درصد واردات و ۵۰ درصد صادرات شوروی سابق از طریق دریای سیاه انجام میشده است. دریای سیاه از طریق کانال ولگا-دن، به رودخانهٔ ولگا و دریای خزر متصل میشود. کالاهای متعددی چون غلات، نفت، زغالسنگ، نمک، فلزات، ماشینآلات و سایر کالاها در این دریا حمل و نقل میشود.[۱۴]
منابع
[ویرایش]پانویس
[ویرایش]- ↑ Anthony, David W. (2007). The horse, the wheel, and language: how bronze-age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world (8th reprint. ed.). Princeton, N.J.: Princeton University Press. ISBN 0-691-05887-3.
- ↑ Balter, Michael (13 February 2015). "Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia". © 2015 American Association for the Advancement of Science. Retrieved 2015-02-17.
- ↑ Mallory, J.P. and Victor H. Mair. The Tarim Mummies: Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West. London: Thames and Hudson, 2000. p. 106. Абаев В. И. Осетинский язык и фольклор (Ossetian language and folklore). Moscow: Publishing house of Soviet Academy of Sciences, 1949. P. 236
- ↑ Özhan Öztürk (2005). Karadeniz Ansiklopedik Sözlük. İstanbul: Heyamola Yayınları. pp. 617–620. Archived from the original on 15 October 2012. Retrieved 20 November 2017.
- 1 2 3 4 Schmitt 1989, pp. 310–313.
- ↑ لغتنامه دهخدا: مدخل دریای سیاه. برگرفته از: دائرةالمعارف فارسی.
- ↑ Peterson, Joseph H. "Greater Bundahishn [text]". www.avesta.org (به انگلیسی). Retrieved 2017-07-01.
- ↑ "Turkish Statistical Institute". Rapor.tuik.gov.tr. Archived from the original on August 25, 2012. Retrieved January 14, 2014.
- ↑ "Turkish Statistical Institute". Rapor.tuik.gov.tr. Archived from the original on January 16, 2014. Retrieved January 14, 2014.
- ↑ "Turkish Statistical Institute". Rapor.tuik.gov.tr. Archived from the original on January 16, 2014. Retrieved January 14, 2014.
- ↑ Stiati.ca. "Cele mai mari orase din Romania". Stiati.ca. Archived from the original on January 11, 2014. Retrieved January 14, 2014.
- ↑ "Turkish Statistical Institute". Rapor.tuik.gov.tr. Archived from the original on November 29, 2014. Retrieved January 14, 2014.
- ↑ "Batumi City Hall website". Archived from the original on 21 August 2015. Retrieved August 10, 2017.
- 1 2 3 4 امیراحمدیان، بهرام: دریای سیاه، آوردگاه روسیه و ناتو. در: خبرآنلاین. ۱۰ اردیبهشت ۱۳۸۹.
کتابشناسی
[ویرایش]- Schmitt, Rüdiger (1989). "BLACK SEA". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica, Volume IV/3: Bibliographies II–Bolbol I. London: Routledge & Kegan Paul. pp. 310–313. ISBN 978-0-71009-126-0.
پیوند به بیرون
[ویرایش]- Black Sea Environment and Marine Life - Learning Pages
- The Center for Black Sea Archaeology
- The Black Sea Trade Project
- Earth from Space: Black Sea
| کشورهای ساحلی | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| شهرهای ساحلی | |||||||||||
| رودهای اصلی | |||||||||||
| جزیرهها |
| ||||||||||
- دریای سیاه
- آبهای بیاکسیژن
- پهنههای آبی بلغارستان
- پهنههای آبی ترکیه
- پهنههای آبی در کریمه
- پهنههای آبی رومانی
- پهنههای آبی گرجستان
- جغرافیای اروپا
- جغرافیای غرب آسیا
- جغرافیای کریمه
- حوضههای پشتکمانی
- دریاهای آسیا
- دریاهای اروپا
- دریاهای اقیانوس اطلس
- دریاهای اوکراین
- دریاهای ترکیه
- دریاهای دریای مدیترانه
- زمینچهرهای کریمه
- مرز اوکراین و رومانی
- مرز اوکراین–روسیه
- مرز بلغارستان و ترکیه
- مرز بلغارستان و رومانی
- مرز ترکیه و گرجستان
- مرز روسیه و گرجستان