گاه‌شمار آینده بسیار دور

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

تصویری از ظاهر کرهٔ زمین ظرف ۷ میلیارد سال آینده؛ آن هنگام که خورشید در دوره زندگی خود، واردِ مرحلهٔ غول سرخ می‌شود.

با آنکه پیش‌بینی وقایع آینده، هیچگاه نمی‌تواند به‌طور کامل و بسیار دقیق انجام شود،[۱] با این حال، پیشرفت‌های علمی اخیر در رشته‌های گوناگون، این توانایی را به ما داده‌است تا شمایی کلی، از وقایعی که در «آیندهٔ بسیار دور» رخ خواهند داد، داشته باشیم. این رشته‌هایِ علمی شاملِ این موارد است:

تمامی پیش‌بینی‌ها در مورد آیندهٔ کرهٔ زمین، منظومهٔ شمسی و گیتی باید منطبق بر قانون دوم ترمودینامیک باشد که می‌گوید آنتروپی، یا از دست رفتنِ مقدار معینی انرژی که برای انجام کاری، در دسترس است؛ باید با گذرِ زمان، افزایش یابد.[۲] ستارگان سرانجام، تمامیِ ذخیرهٔ سوخت هیدروژنی خود را مصرف کرده و خاموش خواهند شد. رویارویی و گذرِ اجرام فضایی از کنار یکدیگر، سبب خواهد شد، سیاره‌ها و ستارگان از مدارشان گسیخته و از جایِ اصلی خود منحرف شوند.[۳] در نهایت، خودِ ماده هم، دچار واپاشی هسته‌ای خواهد شد و حتی پایدارترینِ عناصر، به ذرات زیراتمی مبدل خواهند شد.[۴] دانش کنونی می‌گوید گیتی مسطح است و بنابراین در یک بازهٔ زمانی محدود، بر روی خودش فرونخواهد ریخت[۵] اما با در نظرگرفتن این حقیقت که «زمان»، نامحدود و بی‌نهایت است، احتمالِ رخدادِ وقایعِ ناممکنی نظیر پدیدهٔ «مغز بولتسمان» هم دور از ذهن نیست.[۶]

فهرستی که در ذیل مشاهده خواهید کرد، یک محدوده زمانی از ۸۰۰۰ سال به بعد؛[الف] تا یک «آیندهٔ بسیار بسیار دور» را، پیش‌بینی می‌کند. برخی وقایع و احتمالات جانبی هم در این فهرست آورده شده‌است تا پاسخی برای بعضی سؤالات رایج باشد. سوالاتی نظیرِ اینکه: آیا نسل بشر منقرض خواهد شد؟ آیا ذرات پروتون دچار واپاشی خواهند شد؟ آیا آن هنگام که خورشید به یک غول سرخ مبدل می‌شود، کرهٔ زمین همچنان وجود خواهد داشت؟

راهنمای نشانه‌ها[ویرایش]

Key.svg رویدادها با علامت کلید نشان داده‌شده‌اند
Astronomy and astrophysics اخترشناسی و اخترفیزیک
Geology and planetary science زمین‌شناسی و سیاره‌شناسی
Biology زیست‌شناسی
Particle physics فیزیک ذرات
Mathematics ریاضیات
Technology and culture فناوری و فرهنگ

آیندۀ زمین، منظومۀ شمسی و گیتی[ویرایش]

Key.svg تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
Geology and planetary science ۱۰٬۰۰۰ اگر در چندین قرن آینده، در اثر اختلالاتی در حوزۀ آبگیر و دریاچۀ قطبیِ ویلکس، حیاتِ صفحۀ یخیِ جنوبگان خاوری به خطر افتد، این مدت زمان لازم است تا آن یخ‌ها بطور کامل آب شوند. سطح آب‌های آزاد ۳ الی ۴ متر بالا خواهد آمد.[۷] (این موضوع یکی از عواقب درازمدت گرمایش جهانی است و با اثرات کوتاه‌مدت آن که منجر به آب شدن صفحات یخی جنوبگان باختری خواهد شد، متفاوت است.)
Astronomy and astrophysics ۲۵٬۰۰۰ یخ‌پهنه‌های شمالیِ مریخ، شروع به آب‌شدن و پس‌روی می‌کنند؛ چرا که در یک دورۀ تقریباً ۵۰٬۰۰۰ ساله، دمای نیمکرۀ شمالی مریخ به دلیل تغییر محوری اوج و حضیض و چرخه‌های میلانکوویچ، به حداکثر میزانِ خود می‌رسد.[۸][۹]
Astronomy and astrophysics ۳۶٬۰۰۰ کوتوله سرخ موسوم به راس ۲۴۸ از فاصله ۳/۰۲۴ سال نوری زمین گذر خواهد کرد و نزدیک‌ترین ستاره به خورشید خواهد بود.[۱۰] حدود ۸۰۰۰ سال طول خواهد کشید تا این ستاره کوچک، دور شود و آنگاه آلفا قنطورس و ای‌سی+۷۹ ۳۸۸۸ به ترتیب، نزدیک‌ترین ستاره‌ها به خورشید خواهند بود.[۱۰] (اینجا را ببینید).
Geology and planetary science ۵۰٬۰۰۰ دورانِ مابین یخ‌بندانِ فعلی خاتمه خواهد یافت[۱۱] و زمین وارد یک دورۀ یخگیری و عصر یخ‌بندان دیگر خواهد شد که این موضوع هیچ ارتباطی به اثراتِ سوءِ گرم شدن فعلی زمین ندارد.

آبشار نیاگارا موجب فرسایش ۳۲ کیلومترِ باقی‌مانده تا دریاچه ایری شده و خود از بین خواهد رفت.[۱۲]

دریاچه‌های یخچالی متعددی که اینک در سپر کانادا وجود دارند، همگی در اثر ایزوستازی، فرسایشِ تدریجی و بالا آمدن لایه‌های زمین متعاقب عصر یخ‌بندان، از بین خواهند رفت.[۱۳]

Astronomy and astrophysics ۵۰٬۰۰۰ طول روز ژولیوسی که برای ثبتِ دقیق زمان در ستاره‌شناسی بکار می‌رود، به ۸۶۴۰۱ ثانیه در دستگاه اس‌آی می‌رسد که علتش نیروی کشندی کرۀ ماه بر چرخشِ زمین است. به‌همین دلیل، باید بطور روزانه، یک «ثانیه کبیسه» به ساعت‌ها اضافه شود.[۱۴]
Astronomy and astrophysics ۱۰۰٬۰۰۰ حرکت خاص ستارگان در کره آسمان که ناشی از حرکت آن‌ها در کهکشان است، بسیاری از صور فلکی را غیرقابل تشخیص خواهد ساخت.[۱۵]
Geology and planetary science ۱۰۰٬۰۰۰[ب] کرۀ زمین دچار یک انفجارِ اَبَرآتشفشانی خواهد شد و در حدود ۴۰۰ کیلومترِ مکعب، گداختۀ آتشفشانی بیرون خواهد ریخت.[۱۶]
Biology ۱۰۰٬۰۰۰ کرم‌های خاکی بومیِ شمالِ آمریکا همچون «مگاسکولیده» از آمریکا به سمت شمال‌غربی و مرزهای کانادا مهاجرت کرده و از یخسار لارنتی سر در می‌آورند؛ با این فرض که، سرعت حرکتشان ۱۰ متر در سال باشد.[۱۷] (البته کرم‌های خاکی مهاجم و غیربومی، خیلی قبل‌تر از اینها و در مدت زمانی کوتاه‌تر، توسط انسان به این مکان آورده شد و اختلالاتی را در اکوسیستم این منطقه ایجاد خواهند کرد.)
Geology and planetary science ۱۰۰٬۰۰۰+ در نتیجۀ یکی از اثراتِ درازمدتِ گرم‌شدن زمین، ۱۰ درصد از گازهای گلخانه‌ای مردم‌زاد در وضعیتی پایدار در اتمسفر زمین، باقی خواهند ماند.[۱۸]
Geology and planetary science ۲۵۰٬۰۰۰ «لوئی‌هی» که جوان‌ترین قلۀ آتشفشان در رشته‌کوه‌های «هاوائین-امپرر» است، از زیر آب بیرون آمده و مبدل به یک جزیرۀ آتشفشانیِ نوظهور خواهد شد.[۱۹]
Astronomy and astrophysics ۱۰۰٬۰۰۰[ب] ستارۀ فراغول وی‌وای سگ بزرگ احتمالاً در جریان یک فرانواختر منفجر خواهد شد.[۲۰]
Astronomy and astrophysics ۵۰۰٬۰۰۰[ب] کرۀ زمین مورد اصابت یک شهاب‌سنگ به قطر یک کیلومتر واقع خواهد شد، مشروط بر آنکه انسان با تکنولوژی موجود در آن روزگار، نتواند مسیر حرکت آن را منحرف و تغییر دهد.[۲۱]
Geology and planetary science ۵۰۰٬۰۰۰ سطح منطقۀ پُر فراز و نشیبِ پارک ملی بدلندز در ایالت داکوتای جنوبی، به‌طورِ کامل دچار فرسایش شده و مسطح خواهد شد.[۲۲]
Geology and planetary science ۹۵۰٬۰۰۰ «میتی‌ئور کری‌تر» که یک دهانۀ برخوردِ شهاب‌سنگیِ بزرگ در ایالت آریزوناست، دچار فرسودگی کامل خواهد شد.[۲۳]
Geology and planetary science ۱ میلیون[ب] در این زمان، کرۀ زمین احتمالاً دچار یک انفجار ابرآتشفشان خواهد شد، به‌حدی که، حدود ۳۲۰۰ کیلومترِ مکعب گدازۀ آتشفشانی بیرون خواهد ریخت و از این لحاظ، قابل مقایسه با «ابرآتشفشان توبا» خواهد بود که حدود ۷۵۰۰۰ سال قبل رخ داد.[۱۶]
Astronomy and astrophysics ۱ میلیون[ب] حداکثر زمان تخمینی که در آن، ابرغول سرخ شبان‌شانه (اِبط‌الجوزا) در یک فرانواختر منفجر خواهد شد. انفجار چنان عظیم است که در روز روشن هم با چشمِ غیرمسلح، قابل رویت خواهد بود.[۲۴][۲۵]
Astronomy and astrophysics ۱٫۴ میلیون ستارۀ گلیز ۷۱۰ از فاصلۀ حدود ۱/۱ سال نوری خورشید عبور می‌کند. این موضوع به‌دلیل ایجاد آشفتگی و انحرافِ مداری در اجرام فضاییِ موجود در «ابر اورت»، موجب افزایشِ احتمالِ بارشِ شهاب‌سنگی به سوی منظومۀ شمسی خواهد شد.[۲۶]
Biology ۲ میلیون مدت زمانی که لازم است تا صخره‌های مرجانیِ نابودشده در اثرِ اسیدی‌شدن آبِ اقیانوس‌ها (توسط انسان)، دوباره ساخته شده و حیاتی نو پیدا کنند.[۲۷]
Geology and planetary science ۲+ میلیون گرند کنیون فرسایش بیشتری خواهد یافت و عمق آن افزایش یافته و عملاً به یک درۀ پهن مبدل خواهد شد که توسط رودخانه کلرادو احاطه شده‌است.[۲۸]
Astronomy and astrophysics ۲٫۷ میلیون این مدت زمان، میانگینِ نیمه‌عمر «سانتور» است. این ریزسیاره‌ها، به‌سببِ اثرات متقابلِ جاذبه‌ایِ سیاره‌های بیرونی، ناپایدار هستند.[۲۹]
Astronomy and astrophysics ۸ میلیون فوبوس به ۷۰۰۰ کیلومتری مریخ می‌رسد که برای آن «حد روش» محسوب می‌شود و به دلیلِ نیروی گرانش مریخ، دچار تغییر شکل شده و از حالتِ قمر خارج و به یک حلقۀ محتویِ ذراتِ فضایی مبدل می‌شود و به‌دورِ مریخ می‌چرخد.[۳۰]
Geology and planetary science ۱۰ میلیون درۀ در حالِ توسعۀ «ایست اَفریکن ریفت» در اثر طغیان دریای سرخ پُر از آب خواهد شد و بدین ترتیب، یک حوزۀ اقیانوسی جدید، قارۀ آفریقا را به دو نیم تقسیم خواهد کرد و صفحه آفریقا مبدل به دو «صفحۀ سومالی» و «صفحۀ نوبین» خواهد شد.[۳۱]
Biology ۱۰ میلیون مدت زمان تخمینی که لازم است متعاقب یک انقراض هولوسن، «تنوع زیستی» دیگربار و از نو، تجدید حیات کند؛ مشروط بر آنکه شدت و حدت این انقراض، همانندِ ۵ رویداد انقراض قبلی باشد.[۳۲]

حتی اگر یک انقراض عمومی و کلی رخ ندهد، بیشتر گونه‌های جانداران طی این مدت، با در نظر گرفتن «نرخ انقراض طبیعی» خود، از بین خواهد رفت و «کلادها»، گونه‌های جدیدی از حیات را بوجود خواهند آورد.[۳۳] (هرچند بدون وقوع انقراض کلی هم، یک بحران زیست‌محیطی رخ خواهد داد که میلیون‌ها سال زمان لازم دارد تا ترمیم و بازسازی شود).

Astronomy and astrophysics ۱۱ میلیون حلقۀ دورِ مریخ (ناشی از خرد شدن قبلیِ قمرِ فوبوس) به سطح مریخ اصابت خواهد کرد.[۳۰]
Geology and planetary science ۵۰ میلیون سواحلِ کالیفرنیا دچار فرورانش به سمت «درازگودالِ الوشن» خواهد شد که علت آن، حرکت آن به سمت شمال و در امتداد گسل سان آندریاس است.[۳۴]

برخورد آفریقا با اوراسیا، حوضه مدیترانه را بسته و موجب پدید آمدنِ یک رشته‌کوه مشابهِ هیمالیا خواهد شد.[۳۵]

بیشترِ قللِ رشته‌کوه آپالاش در اثر فرسایش از بین خواهد رفت[۳۶] و سرعت فرسایش ۷/۵ واحد بابنوف خواهد بود؛ اما توپوگرافی منطقه افزایش خواهد یافت، چراکه سرعت عمیق‌تر شدن دره‌ها، دو برابر این مقدار فرسایش کوه‌ها خواهد بود.[۳۷]

Geology and planetary science ۵۰ تا ۶۰ میلیون رشته‌کوه‌های راکی در کشور کانادا، فرسوده و به‌کلی از بین خواهد رفت، به‌نحوی که، به منطقه‌ای مسطح مبدل خواهد شد؛ مشروط بر آنکه، نرخ فرسایش، ۶۰ واحد بابنوف باشد.[۳۸] (رشته‌کوه‌های راکی کشور آمریکا، با سرعت کمتری دچار فرسایش و تخریب خواهند شد.[۳۹])
Geology and planetary science ۵۰ تا ۴۰۰ میلیون مدت زمانی که طی آن، کرۀ زمین، تمامِ ذخایرِ سوخت فسیلی خود را از دست خواهد داد.[۴۰]
Geology and planetary science ۸۰ میلیون بیگ آیلند آخرین بخشی از مجمع‌الجزایرِ هاوایی است که طی این زمان، به زیرِ امواجِ اقیانوسِ آرام خواهد رفت.[۴۱]
Astronomy and astrophysics ۱۰۰ میلیون[ب] کرۀ زمین احتمالاً مورد اصابت یک شهاب‌سنگ واقع خواهد شد که اندازۀ آن، به بزرگی شهاب‌سنگی خواهد بود که حدود ۶۵ میلیون سال پیش، موجب «رویداد انقراض کرتاسه-پالئوژن» گردید.[۴۲]
Geology and planetary science ۱۰۰ میلیون حداکثر طولِ عمرِ حلقه‌های زحل، با در نظر گرفتنِ شرایط و وضعیتِ فعلی‌شان[۴۳]
Mathematics ۲۳۰ میلیون پس از این مدت، مدارِ حرکتِ سیارات، به‌دلیلِ محدودیت ناشی از «زمان لیاپانف»، قابل پیش‌بینی نخواهد بود.[۴۴]
Astronomy and astrophysics ۲۴۰ میلیون منظومه شمسی از مکان فعلی خود، یک دورِ کامل به دورِ «مرکز کهکشانی» خواهد زد.[۴۵]
Geology and planetary science ۲۵۰ میلیون تمام قاره‌های کرۀ زمین به‌هم پیوسته و یک ابرقاره ایجاد خواهد شد. سه حالتِ ممکن از این اتصال را، «آماسیا»، «نووپانجه‌آ» و «پانجه‌آ اولتیما» نامگذاری کرده‌اند.[۴۶][۴۷]
Geology and planetary science ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون ابرقارۀ حاصله («آماسیا»، «نووپانجه‌آ» و «پانجه‌آ اولتیما») از هم خواهد گسیخت.[۴۷]
Astronomy and astrophysics ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیون[ب] مدت زمان تخمینی برای وقوع یک «انفجار پرتوی گاما» یا یک «سوپرنووای گسترده و پرانرژی» در فاصله ۶۵۰۰ سال نوری از کرۀ زمین؛ که لایه ازون را از بین برده و منجر به انقراض تمام گونه‌های جانداران خواهد شد؛ مشروط بر آنکه فرضیۀ پیشین درباره آغاز «رویداد انقراض اردویسین-سیلورین» در اثرِ یک چنین انفجاری، صحیح باشد. در ضمن، سوپرنووا باید نسبت به کرۀ زمین در موقعیت مکانی خاصی قرار گیرد تا هرگونه تأثیر منفی آن بر کرۀ زمین، حادث شود.[۴۸]
Astronomy and astrophysics ۶۰۰ میلیون «شتابِ کشندی»، کرۀ ماه را، آن اندازه از زمین دور می‌کند که دیگر خورشیدگرفتگی امکان‌پذیر نخواهد بود.[۴۹]
Geology and planetary science ۶۰۰ میلیون افزایشِ شدتِ روشنایی خورشید، «چرخۀ کربنات-سیلیکات» را مختل خواهد کرد. با افزایش شدتِ نورِ خورشید، سطوح صخره‌ها و سنگ‌ها، دچار هوازدگی شده و این موضوع، خود منجر به بدام‌افتادنِ کربن دی‌اکسید به صورت «کربنات» در درونِ خاک خواهد شد. با تبخیر آب از سطح زمین، سنگ‌ها سخت‌تر می‌شوند و حرکات صفحات درونی زمین کُندتر شده و تدریجاً متوقف می‌شود. به دلیل عدم فعالیت آتشفشان‌ها و به‌تبعِ آن، عدم بازیافتِ «کربن» به‌درونِ اتمسفر، سطح کربن دی‌اکسید افت خواهد کرد.[۵۰] در این مدت، سطح کربن دی‌اکسید، آنچنان کاهش خواهد یافت که دیگر فرآیندِ «تثبیت کربن در گونه‌های سه‌کربنه» (در دستگاه فتوسنتز) مقدور نخواهد بود و تمامی گیاهانی که از راه «فتوسنتز سه‌کربنه» به حیاتِ خود ادامه می‌دهند (یعنی ۹۹ درصد گیاهان امروزی) از بین خواهند رفت.[۵۱]
Geology and planetary science ۸۰۰ میلیون کاهشِ سطحِ کربن دی‌اکسید به آن حدی می‌رسد که دیگر فرآیند «تثبیت کربن در گونه‌های چهارکربنه» (در دستگاه فتوسنتز) هم مقدور نخواهد بود.[۵۱] اکسیژن آزاد و لایۀ ازون به‌کلی از اتمسفر کرۀ زمین محو خواهند شد و حیاتِ «چندسلولی» نیز از بین خواهد رفت.[۵۲]
Geology and planetary science ۱ میلیارد[پ] در این مدت، شدتِ نورِ خورشید به میران ۱۰ درصد، افزایش یافته و میانگین دمای سطح کرۀ زمین به حدود ۳۲۰ کلوین (۴۷ درجۀ سانتی‌گراد) خواهد رسید. اتمسفر همچون «گلخانه‌ای مرطوب» شده و آب اقیانوس‌ها تبخیر و به فضا خواهد رفت.[۵۳] تکه‌های بسیار کوچکی از آب در آب‌گیرها باقی خواهد ماند و امکانِ حیات را اینجا و آنجا و بطور پراکنده، به گونه‌هایِ سادۀ زیستی، خواهد داد.[۵۴][۵۵]
Geology and planetary science ۱٫۳ میلیارد به دلیل فقدان، کربن دی‌اکسید، حیاتِ یوکاریوت‌ها متوقف خواهد شد. تنها پروکاریوت‌ها باقی خواهند ماند.[۵۲]
Geology and planetary science ۱٫۵ تا ۱٫۶ میلیارد بواسطۀ افزایشِ شدتِ نورِ خورشید، «کمربند حیاتِ پیرا-ستاره‌ایِ» آن، گسترش خواهد یافت. با افزایش سطح کربن دی‌اکسید در جّوِ مریخ، دمایِ آن، مشابه با دمایِ کرۀ زمین در «عصر یخ‌بندان» خواهد شد.[۵۲][۵۶]
Geology and planetary science ۲٫۳ میلیارد هستۀ بیرونی کرۀ زمین، منجمد شده و هسته درونی آن با سرعت فعلیِ ۱ میلی‌متر در سال، رشد خواهد کرد.[۵۷][۵۸] چون دیگر «هستۀ بیرونیِ مایع‌مانندِ» کرۀ زمین وجود ندارد، «میدان مغناطیسی زمین» هم از بین خواهد رفت[۵۹] و ذرات بارداری که از خورشید نشأت می‌گرفتند، از جوِ زمین محو خواهند شد.[۶۰]
Geology and planetary science ۲٫۸ میلیارد دمایِ سطحی کرۀ زمین، حتی در قطب‌های شمال و جنوب، به حدود ۴۲۰ کلوین (۱۴۷ درجۀ سانتی‌گراد بالای صفر) خواهد رسید. حالا دیگر، موجودات تک‌سلولیِ اندکی که در دسته‌جات و محیط‌های کوچک و پراکنده، همچون آب‌های موجود در ارتفاعات بالا یا غارهای زیرزمینی زندگی می‌کردند، به کلی از بین خواهند رفت.[۵۰][۶۱][ت]
Astronomy and astrophysics ۳ میلیارد میانگین زمانی که در طی آن، افزایش فاصلۀ کرۀ ماه از زمین، اثرات سودمند تثبیت‌کنندگیِ ماه را روی «انحراف محوری» زمین، کاهش خواهد داد. در نتیجه، «سرگردانی حقیقیِ قطبی» در کرۀ زمین شدت یافته و حتی دچار بی‌نظمی شدید و هرج‌ومرج خواهد گشت.[۶۲]
Astronomy and astrophysics ۳٫۳ میلیارد ۱ درصد احتمال دارد طی این مدت، مدارِ حرکتی سیارۀ عطارد آنچنان طویل گردید که منجر به برخوردش با سیارۀ زهره شود. این موضوع، موجب درهم‌ریختگی بخش‌های داخلی منظومۀ شمسی و احتمالِ برخوردِ سیارات آن با کرۀ زمین خواهد شد.[۶۳]
Geology and planetary science ۳٫۵ میلیارد شرایط سطح کرۀ زمین، مشابه شرایط فعلی سطح سیارۀ زهره خواهد شد.[۶۴]
Astronomy and astrophysics ۳٫۶ میلیارد قمر سیارۀ نپتون، «تریتون»، واردِ «حد روش» خود خواهد شد و پس از فروپاشی، یک حلقه سیاره‌ای مشابه حلقه‌های زحل ایجاد خواهد کرد.[۶۵]
Astronomy and astrophysics ۴ میلیارد میانگین مدت زمانی که کهکشان آندرومدا با کهکشان راه شیری برخورد خواهد کرد و یک کهکشهان تلفیقی به نام «میلکومِدا» ایجاد خواهد شد.[۶۶] انتظار بر آن است که در این برخورد، آسیبِ چندانی به سیارات منظومۀ شمسی وارد نشود.[۶۷][۶۸][۶۹]
Astronomy and astrophysics ۵ میلیارد با اتمام هیدروژن در هستۀ خود، خورشید از منحنیِ «رشته اصلی» خارج و تدریجاً به یک «غول سرخ» مبدل می‌شود.[۷۰]
Astronomy and astrophysics ۷٫۵ میلیارد با افزایش اندازۀ خورشید، کرۀ زمین و مریخ دچار پدیدۀ «قفل جزر و مدی» خواهند شد.[۵۶]
Astronomy and astrophysics ۷٫۵۹ میلیارد کرۀ زمین و ماه به احتمالِ قوی، در اثر افتادن به داخلِ خورشید (که در حال افزایش اندازه و حجم است) از بین خواهند رفت. در این زمان، خورشید در حال نزدیک‌شدن به بیشینه مرحلۀ غول سرخی خود است و قطرش نزدیک به ۲۵۶ برابر قطر کنونی‌اش می‌شود.[۷۰][ث] پیش از این برخورد نهایی، ماه واردِ «حد روش» خود خواهد شد و پس از فروپاشی یک حلقه سیاره‌ای بدور زمین ایجاد می‌کند و البته بیشتر خرده‌های آن به روی سطح زمین خواهد افتاد.[۷۱]
Astronomy and astrophysics ۷٫۹ میلیارد خورشید به مرز غول سرخی خود در نمودار هرتسپرونگ-راسل می‌رسد و قطرش به ۲۵۶ برابر قطر فعلی خواهد رسید.[۷۲] در جریان این افزایش اندازه، عطارد و زهره و کرۀ زمین، همگی از بین خواهند رفت.[۷۰]

در این مدت، دمای سطح تیتان (قمر سیارۀ زُحل) به آن حدی می‌رسد که برای حیات موجودات، لازم و ضروری است.[۷۳]

Astronomy and astrophysics ۸ میلیارد خورشید مبدل به یک کوتوله سفید کربن-اکسیژن می‌شود و حجمش به حدود ۵۴٫۰۵ درصدِ فعلی، می‌رسد.[۷۰][۷۴][۷۵][ج]
Astronomy and astrophysics ۲۲ میلیارد با در نظر گرفتن فرضیۀ انرژی تاریک و «معادلۀ حالتِ» ۱٫۵- ، «مه‌گسست» رخ داده و جهان به پایان خواهد رسید.[۷۶] در حال حاضر، مشاهدۀ سرعتِ حرکتِ خوشه‌های کهکشانی با تلسکوپ فضایی چاندرا، این احتمال را موردِ تردید قرار داده است.[۷۷]
Astronomy and astrophysics ۵۰ میلیارد اگر کرۀ زمین و ماه در این مدت، به‌داخلِ خورشید نیوفتاده و نابود نشده باشند، دچار پدیدۀ قفل جزر و مدی با یکدیگر خواهند شد و این بدان معناست که فقط، یک وجهِ یکدیگر را خواهند دید.[۷۸][۷۹] از آن پس، اثراتِ کششیِ خورشید، سبب خواهد شد «تکانه زاویه‌ای» این دو به‌هم بخورد و مدارِ کرۀ ماه دچارِ زوال شده و چرخش زمین به‌دورِ خودش، شتابِ بیشتری بگیرد.[۸۰]
Astronomy and astrophysics ۱۰۰ میلیارد انبساط جهان سبب خواهد شد تمامی کهشکشان‌های آن‌سویِ گروه محلیِ کهکشانِ راه شیری، ماورایِ «افق نور کهکشهانی» واقع شده و دیگر با تکنولوژی کنونی، قابل رصد و ردیابی نباشند.[۸۱]
Astronomy and astrophysics ۱۵۰ میلیارد تابش زمینه کیهانی رو به سردی رفته و دمایش از حد کنونی آن نیز که حدود ۲٫۷ کلوین تا ۰٫۳ کلوین است، کمتر خواهد شد و بدین ترتیب، دیگر با تکنولوژی کنونی، قابل رصد و ردیابی نیست.[۸۲]
Astronomy and astrophysics ۴۵۰ میلیارد میانگین مدت زمانی که طی آن، حدود ۴۷ کهکشان[۸۳] در «گروه محلی» به یکدیگر خواهند پیوست و یک کهکشان بزرگتر ایجاد خواهند کرد.[۴]
Astronomy and astrophysics ۸۰۰ میلیارد مدت زمانی که در آن تابشِ نور از کهکشان تلفیقیِ «میلکومدآ» رو به کاهش خواهد رفت که علتش، تبدیل غول‌های سرخ به «غول آبی» و گذر از فاز «حداکثر درخشندگی» خود است.[۸۴]
Astronomy and astrophysics ۱۰۱۲ (۱ تریلیون) کمترین زمانی که پیش‌بینی می‌شود ستاره‌زایی به دلیل مصرفِ تمامیِ گازهایِ کهکشانیِ موردِ نیاز برای این زایش، پایان یابد.[۴]

انبساط جهان با فرض یک چگالیِ انرژی تاریک ثابت، طول‌موجِ امواجِ مایکروویوِ پس‌زمینۀ کیهانی را ۱۰۲۹ برابر می‌کند و در نتیجه، از افق نوری کیهانی خارج ساخته و تمامیِ شواهدِ موجود برای «مه‌بانگ» را غیرقابل رصد و ردیابی می‌نماید. با این حال، همچنان می‌توان انبساط جهان را با استفاده از «ستارگان فراسریع» اثبات و اندازه‌گیری نمود.[۸۱]

Astronomy and astrophysics ۱۰۱۳ × ۳ (۳۰ تریلیون) زمان تقریبی برای آنکه ستارگان کهکشان‌هایی که در همسایگی هم قرار دارند، از نزدیکی یکدیگر عبور کنند. هرگاه دو ستاره (یا بقایای ستاره‌ای) از کنار هم عبور کنند، این احتمال وجود دارد که مدار آن‌ها به‌هم بخورد و از مسیرِ همیشگیِ خود منحرف و خارج شوند. بطور معمول، هرچه سیاره‌ای به خورشیدِ خود (ستارۀ مادر خود) نزدیکتر باشد، احتمال خارج شدنش از مدار، به سبب اثراتِ جاذبه‌ای آن ستارۀ مادر، کمتر است.[۸۵]
Astronomy and astrophysics ۱۰۱۴ (۱۰۰ تریلیون) بیشینه زمانِ تخمینی برای پایان یافتنِ ستاره‌زایی در گیتی.[۴] در این زمان، «عصر ستاره‌زایی» خاتمه یافته و جهان وارد «عصر زوال» می‌گردد و دیگر «هیدروژنِ آزاد» برای ساخت ستارگان جدید وجود ندارد و ستارگانِ موجود نیز، سوخت خود را تمام کرده و رو به نابودی می‌روند.[۳]
Astronomy and astrophysics ۱۰۱۴ × ۱٫۲–۱٫۱ (۱۱۰ تا ۱۲۰ تریلیون) مدت زمانی که طی آن، تمام ستارگانِ گیتی، سوخت خود را مصرف کرده‌اند (پُرعمرترین ستارگان، یعنی غول‌های سرخِ کم‌جرم، طول عمری در حدود ۲۰-۱۰ تریلیون سال دارند).[۴] پس از این زمان، آنچه باقی ماند عبارت است از بقایای ستاره‌ای (کوتوله‌های سفید، ستارگان نوترونی و سیاهچاله‌های ستاره‌وار). کوتوله‌های قهوه‌ای نیز باقی می‌مانند.

برخورد مابین کوتوله‌های قهوه‌ای موجب ساختِ تعدادِ اندکی غول سرخ خواهد شد. به‌طورِ متوسط، حدود ۱۰۰ ستاره در کهکشان، خواهد درخشید. برخوردِ بقایای ستاره‌ای موجب بوجود‌آمدنِ گاه‌به‌گاهِ ابرنواختر خواهد شد.[۴]

Astronomy and astrophysics ۱۰۱۵ (۱ کوادریلیون) زمان تخمینی برای آنکه عبورِ ستارگان از نزدیکی هم، موجب گسیختگیِ مدار حرکتِ سیاراتِ منظومه‌ای (از جمله منظومه شمسی) شود.[۴]

در این زمان، خورشید آنچنان سرد شده‌است که دمایش به ۵ درجه بالای صفر مطلق رسیده‌است.[۸۶]

Astronomy and astrophysics ۱۰۱۹ تا ۱۰۲۰ (۱۰ تا ۱۰۰ کینتیلیون) مدت زمان تقریبی که در آن ۹۹٪-۹۰٪ کوتوله‌های قهوه‌ای و بقایای ستاره‌ای (از جمله خورشید) از کهشکشانِ منظومۀ شمسی به بیرون پرتاب خواهند شد. توضیح آنکه، وقتی دو جرمِ آسمانی از کنار هم عبور می‌کنند، نوعی مبادلۀ انرژیِ مداری، بین آن‌ها رخ داده و آنهایی که جرم کمتری دارند، انرژی دریافت می‌کنند. وقتی این عبور کردن‌ها از نزدیکی هم، تکرار شود، اجرامی که جرم کمتری دارند، آن اندازه انرژی دریافت می‌کنند که آنان را به بیرون از کهکشان پرتاب کند. این پدیده سبب می‌شود که یک کهکشان، در نهایت، تمام کوتوله‌های قهوه‌ای و بقایای ستاره‌ای درونِ خود را به بیرون پرتاب کند.[۴][۸۷]
Astronomy and astrophysics ۱۰۲۰ (۱۰۰ کینتیلیون) مدت زمانِ تخمینی که طی آن، زمین به سبب زوالِ مداریِ ناشی از تابشِ موج گرانشی، با خورشید که اینک به یک کوتوله سیاه مبدل گشته، تصادم و برخورد خواهد کرد،[۸۸] مشروط بر آنکه، پیشتر از این، کرۀ زمین به دلیل نیروهایِ گرانشیِ سایر اجرامِ آسمانی، از محور خود خارج نشده یا در اثر افزایش حجم خورشید، توسط آن بلعیده نشده باشد.[۸۸]
Astronomy and astrophysics ۱۰۳۰ مدت زمانی که لازم است، تا آن معدود ستاره‌هایی که از کهکشان‌هایشان به بیرون پرتاب نشده‌اند (حدود ۱۰٪-۱٪ ستارگان)، به‌داخلِ سیاه‌چاله کلان‌جرم مرکز کهکشان‌شان سقوط کنند. در این زمان و به سبب موج گرانشی، ستارگان دوتایی به روی یکدیگر و سیاره‌ها به روی ستارگان مربوطه، سقوط خواهند کرد و تنها اجرامِ آسمانیِ منفرد و تک‌افتاده (کوتوله‌های قهوه‌ای، بقایای ستاره‌ای، سیارات پرتاب‌شده به بیرون و سلاه‌چاله‌ها) در گیتی باقی خواهد ماند.[۴]
Particle physics ۱۰۳۶ × ۲ مدت زمانی که لازم است تا تمام ذرات هسته‌ای موجود در گیتی تجزیه شده و از بین برود؛ با فرض آنکه کوتاه‌ترین زمانِ لازم برای واپاشی پروتون، یعنی (۱۰۳۳ × ۸٫۲ سال) را در نظر بگیریم.[۸۹][۹۰][چ]
Particle physics ۱۰۴۳ × ۳ مدت زمانی که لازم است تا تمام ذرات هسته‌ای موجود در گیتی تجزیه شده و از بین برود؛ با فرض آنکه بلندترین زمانِ لازم برای واپاشی پروتون، یعنی (۱۰۴۱ سال) را در نظر بگیریم،[۴] و مشروط بر آنکه فرض کنیم «مه‌بانگ» منجر به «تورم کیهانی» شده و دقیقاً همان فرآیندی که منجر بر غلبۀ تعداد «باریون» بر «آنتی-باریون» شد، همان نیز موجب تجزیۀ پروتون شود.[۹۰][چ] در این هنگام، اگر واقعاً پروتون‌ها تجزیه شوند، «عصر سیاه‌چاله‌ها» آغاز خواهد شد، دوره‌ای که فقط سیاه‌چاله‌ها،در کیهان باقی‌مانده‌است و هیچ چیز دیگری نیست.[۳][۴]
Particle physics ۱۰۶۵ اگر فرض کنیم که پروتون‌ها تجزیه و دچار زوال نگردند، مدتِ زمانِ تقریبی‌ای که لازم است تا سنگ‌ها، اتم‌ها و مولکول‌هایشان را از طریق تونل‌زنی کوانتومی بازآرایی کنند. در این هنگام، تمام مواد به صورت «مایع» خواهند بود.[۸۸]
Particle physics ۱۰۶۸ × ۵٫۸ مدت زمانی که لازم است تا یک سیاهچاله ستاره‌وار با جرمی معادل ۳ جرم خورشیدی، در اثر پدیدۀ تابش هاوکینگ تجزیه شده و به ذرات بنیادی مبدل گردد.[۹۱]
Particle physics ۱۰۹۹ × ۱٫۳۴۲ زمانی تخمینی برای آنکه سیاه‌چالۀ مرکزیِ «اس۵ ۸۱+۰۰۱۴» که تاکنون (سال ۲۰۱۵ میلادی) با جرمی در حدود ۴۰ میلیارد جرم خورشیدی، دومین جرمِ آسمانی سنگین‌وزنِ تمامِ عالم محسوب می‌شود، در اثر «تابش هاوکینگ» از هم بپاشد.[۹۱] ؛ با این فرض که تکانه زاویه‌ای آن صفر باشد. (سیاه‌چالۀ غیرچرخان). بااینحال، این سیاه‌چاله، هم‌اکنون رشدی پیوسته دارد و در نتیجه، از بین‌رفتن آن، ممکن است بیش از زمانی که در ستون سمت راست ذکر شده، به‌طول بینجامد.
Particle physics ۱۰۱۰۶ × ۱٫۷ مدت زمانی که یک «ابرسیاه‌چاله» با جرمی در حدود ۲۰ تریلیون جرم خورشیدی لازم دارد تا در اثر «تابش هاوکینگ» از هم بپاشد.[۹۱] در این زمان، «عصر سیاه‌چاله‌ها» به پایان می‌رسد. پس از این زمان، اگر پروتون‌ها واقعاً دچار واپاشی شوند، گیتی وارد «عصر تاریکی» می‌شود که در آن تمامیِ اجسام، به ذرات زیراتمی تجزیه شده و تدریجاً انرژیِ درونی خود را از دست داده و طی پدیدۀ «مرگ گرمای کیهان» به پائین‌ترین و آخرین سطح انرژی خود می‌رسند.[۳][۴]
Particle physics ۱۰۲۰۰ بیشینه زمانی که در آن تمامِ نوکلئون‌ها در عالمِ هستی، تجزیه خواهند شد. اگر این تجزیه، از طریق مکانسیم یادشده نباشد، از طریق یکی از چند مکانیسم مختلفی که دانشِ «فیزیک ذرات» مدرن پیش‌بینی کرده (سیاه‌چاله‌های مجازی، سفالرون و غیره)، ظرف ۱۰۴۶ تا ۱۰۲۰۰ رخ خواهد داد.[۴]
Particle physics ۱۰۱۵۰۰ اگر فرض کنیم که پروتون‌ها دچار واپاشی نشوند، مدت زمانی که طول می‌کشد تا تمام موادِ باریونی، یا به‌هم پیوسته و آهن-۵۶ را پدید آورند، یا آنکه از یکی از عناصرِ با جرمِ بالاتر، تجزیه شده و آهن-۵۶ را بسازند.[۸۸] (ستاره آهنی را ببینید.)
Particle physics [ح][خ] کمترین زمان تخمینی، برای آنکه تمامِ اجسامی که جرم‌شان از حدِ «جرم پلانک» بیشتر است، در اثر فرآیند «تونل‌زنی کوانتومی» به سیاه‌چاله مبدل گردند، مشروط بر آنکه «واپاشی پروتون» رخ نداده باشد ویا سیاه‌چاله مجازی ایجاد نشده باشد.[۸۸] در چنین زمان طولانی و وسیعی، حتی «ستاره‌های آهنیِ» بسیار پایدار هم از طریق فرآیندِ تونل‌زنی کوانتومی تجزیه خواهند شد. نخست، ستاره‌های آهنی‌ای که جرم کافی دارند، از طریقِ این فرآیند، به ستارگان نوترونی مبدل می‌شوند؛ سپس ستارگان نوترونی و تمام «ستاره‌های آهنی» باقی‌مانده از طریقِ همین فرآیند، به سوی «سیاه‌چاله‌شدن» فرو می‌ریزند. تبدیل سیاه‌چاله‌های حاصله، به ذراتِ زیراتمی، (فرآیندی که در حدود یک گوگول سال طول می‌کشد) در این بازۀ زمانی، به سانِ «یک لحظه کوتاه» یا «یک آن» است.
Particle physics [ب] زمان تخمینی برای آفرینش یک «مغز بولتسمان» از طریق کاهشِ ناگهانی آنتروپی[۶]
Particle physics زمان تخمینی برای آنکه یک نوسانِ کوانتومی تصادفی، «مه‌بانگی» دیگر ایجاد کند.[۹۲]
Particle physics بیشینه زمانی که طی آن، تمام اجسامِ عالم، به‌داخلِ سیاه‌چاله‌ها فرو بریزند، مشروط بر آنکه واپاشی پروتون رخ نداده باشد یا «سیاه‌چاله مجازی» ایجاد نشده باشد،[۸۸] که باز در این بازۀ زمانی، در «لحظه‌ای» به ذرات زیراتمی تبخیر و مبدل خواهند شد.
Particle physics بیشینه زمان تخمینی برای آنکه عالمِ هستی، به آخرین (پائین‌ترین) سطحِ انرژی خود برسد، حتی اگر «خلاء کاذب» وجود داشته باشد.[۶]

آیندۀ بشریت[ویرایش]

Key.svg تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
technology and culture ۱۰٬۰۰۰ محتمل‌ترین زمانی که طی آن و طبق محاسباتِ فرانک دریک در معادله دریک، عمر «تمدن تکنولوژیک» بشر به سر خواهد آمد.[۹۳]
Biology ۱۰٬۰۰۰ اگر پدیدۀ جهانی‌شدن منجر به‌آمیزش تصادفی نژادهای گوناگون با یکدیگر گردد، دیگر گوناگونی ژنتیکی انسان‌ها قابل تشخیص نخواهد بود، چرا که «اندازه مؤثر جمعیت» مساوی با «اندازه واقعی جمعیت» خواهد شد.[۹۴] (این به معنای همگنی و یکنواختی ژنی نیست، چرا که صفات و ویژگی‌های جزئی همچنان حفظ خواهد شد، به عنوان مثال، ژنِ موهای بلوند از بین نخواهد رفت، بلکه بطور یکنواخت، در سرتاسر جهان توزیع خواهد شد.)
Mathematics ۱۰٬۰۰۰ بر اساس استدلال‌های بحث برانگیزِ براندون کارتر در «نظریۀ روز رستاخیز»، به احتمال ۹۵ درصد، نسل بشر تا این تاریخ منقرض خواهد شد. «نظریۀ روز رستاخیز» می‌گوید نیمی از جمعیت کلی بشرِ مخلوق، تا این زمان زاده شده‌اند.[۹۵]
technology and culture ۲۰٬۰۰۰ بر اساس «مطالعات سیر تکامل زبان‌های مختلف» که توسط «موریس سووِیدش» انجام شد، زبان‌های گوناگون، فقط یک واژه از ۱۰۰ واژه اصلی خود را در «فهرست سووِدیش» و در مقایسه با وضعیت فعلیِ خود، حفظ خواهند کرد.[۹۶]
Geology and planetary science ۱۰۰٬۰۰۰+ مدت زمان مورد نیاز برای زمین‌سازی مریخ با جوی حاوی اکسیژن کافی، برای زندگیِ بشر و تنها با استفاده از گیاهان و نور مؤثر خورشید با آن شرایطی که امروزه در بیوسفر کره زمین وجود دارد.[۹۷]
Technology and culture ۱۰۰٬۰۰۰ تا ۱ میلیون کمترین زمانی تخمینی برای آنکه بشریت بتواند در کهکشان ۱۰۰۰۰۰ سال نوری‌مان، سکنی گزیند، مشروط بر آنکه بتواند تمامی انواعِ انرژیِ قابل‌استفاده را به خدمت بگیرد و همچنین، بتواند با سرعتی در حدود ۱۰ درصد سرعت نور حرکت کند.[۹۸]
Biology ۲ میلیون گونه‌های جانوری مهره‌دار که در این مدت زمان دچار جدایی ژنتیکی بوده باشند، «گونه‌زایی ناهم‌بوم» پدید خواهند آورد.[۹۹] «جیمز و.ولنتاین» که یک دانشمند برجستۀ «زیست‌شناسی تکامل» است، پیش‌بینی می‌کند، اگر تا آن هنگام، بشر در اجتماعات کاملاً مجزا و دور از هم زندگی کنند؛ کهکشان، شاهد یک «تکامل تشعشعی» در بشر خواهد بود که شکل ظاهری و توان سازگاری آن‌ها با محیط‌شان، چنان گوناگون و متفاوت‌ازهم خواهد بود که موجب بهت و شگفتی بسیار، خواهد شد.[۱۰۰] (این موضوع، بخشی از فرایند طبیعی تمام جمعیت‌های جداافتاده و دور از هم است و ارتباطی به تغییراتِ عمدی بشر در ژن‌ها از طریقِ مهندسی ژنتیک ندارد).
Mathematics ۷٫۸ میلیون بر اساس محاسبات «جان ریچارد گات» در «نظریۀ روز رستاخیز»، به احتمال ۹۵ درصد، نسل بشر تا این تاریخ منقرض خواهد شد. بر اساس این نظریه، بشریت تا این تاریخ، نیمی از دورۀ حیات کلی خود را سپری کرده‌است.
technology and culture ۵ تا ۵۰ میلیون کمترین مدت زمانی که بشر با تکنولوژی کنونی خود، قادر خواهد بود تا در تمامی کهکشان ما، ساکن شده و اجتماعاتی را بوجود آورد.[۱۰۱]
technology and culture ۱۰۰ میلیون بیشینه طول عمر «تمدن تکنولوژیک» بشر، بر اساس محاسبات فرانک دریک در معادله دریک.[۱۰۲]
Astronomy and astrophysics ۱ میلیارد زمان تخمینی برای آنکه بشر با یک پروژۀ مهندسی‌فضا، بتواند مدار حرکتی کرۀ زمین به دور خورشید را تغییر دهد، تا به‌نحوی، شدت‌یافتن نور و گرمای خورشید و تغییر دامنه زندگی را جبران کند. اینکار از طریق کمک گرانشی سیارک‌ها انجام خواهد شد.[۱۰۳][۱۰۴]

فضاپیماها و اکتشافات فضایی[ویرایش]

تا به امروز، ۵ سفینه فضایی (وویجر ۱، وویجر ۲، پایونیر ۱۰، پایونیر ۱۱ و نیوهورایزنز) در مسیری قرار دارند که آن‌ها را از منظومۀ شمسی خارج و به محیط میان‌ستاره‌ای هدایت می‌کند. با فرضِ عدمِ یک برخورد نامحتمل با سایر اجرام آسمانی، سفر آنان تا بی‌نهایت ادامه خواهد داشت.[۱۰۵]

Key.svg تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
Astronomy and astrophysics ۱۰٬۰۰۰ پایونیر ۱۰ از فاصله ۳٫۸ سال نوری ستاره بارنارد خواهد گذشت.[۱۰۵]
Astronomy and astrophysics ۲۵٬۰۰۰ پیام آرسیبو، که در تاریخ ۱۶ نوامبر ۱۹۷۴ به فضا مخابره شد، به مقصد نهایی خود، یعنی خوشه ستاره‌ای مسیه ۱۳ خواهد رسید.[۱۰۶] این تنها پیغامِ رادیوییِ بین‌ستاره‌ای بود که بشر به چنان فاصلۀ دوری از کهکشان مخابره نمود. زمانی که پیغام به این خوشه ستاره‌ای برسد، این خوشه حدود ۲۴ سال نوری، تغییر مکان داده است، اما چون این خوشه ستاره‌ای حدود ۱۶۸ سال نوری قطر دارد، باز می‌توان گفت که پیغام، به مقصد رسیده‌است.[۱۰۷]
Astronomy and astrophysics ۳۲٬۰۰۰ پایونیر ۱۰ از فاصله ۳ سال نوری ستارۀ راس ۲۴۸ می‌گذرد.[۱۰۸][۱۰۹]
Astronomy and astrophysics ۴۰٬۰۰۰ وویجر ۱ از فاصلۀ ۱٫۶ سال نوری ستارۀ ای‌سی+۷۹ ۳۸۸۸ عبور می‌کند. این ستاره در صورت فلکی زرافه قرار دارد.[۱۱۰]
Astronomy and astrophysics ۵۰٬۰۰۰ کپسول زمان کئو، اگر روزی به فضا پرتاب شود، پس از این مدت‌زمان، دوباره به جو کرۀ زمین باز خواهد گشت و به‌دستِ نسل‌های آتیِ بشر خواهد افتاد.[۱۱۱]
Astronomy and astrophysics ۲۹۶٬۰۰۰ وویجر ۲ از فاصلۀ ۴٫۳ سال نوری ستارۀ شباهنگ (شعرای یمانی) خواهد گذشت. این ستاره، درخشان‌ترین ستاره آسمان در شب است.[۱۱۰]
Astronomy and astrophysics ۸۰۰٬۰۰۰ تا ۸ میلیون عمر تخمینی دو لوح پایونیر که حاوی پیغام بشر به موجودات فرازمینی است. پس از این مدت، اطلاعات ثبت شده در آن، دیگر قابل بازیافت نخواهد بود.[۱۱۲]
Astronomy and astrophysics ۲ میلیون پایونیر ۱۰ از نزدیکی ستارۀ دبران (که درخشان‌ترین ستارۀ صورت فلکی گاو است) عبور خواهد کرد.[۱۱۳]
Astronomy and astrophysics ۴ میلیون پایونیر ۱۱ از نزدیکی یکی از ستارگان صورت فلکی عقاب عبور می‌کند.[۱۱۳]
Astronomy and astrophysics ۸ میلیون مدار حرکتی ماهواره‌های تحقیقاتی «لاژه‌ئوس» تحلیل رفته و این ماهواره‌ها وارد جو زمین شده، و تمامی اطلاعات بدست آمده تا آن زمان را، به انضمام نقشۀ دقیقی از قاره‌ها در همان دوران، به نسل آینده بشر منتقل خواهد کرد.[۱۱۴]
Astronomy and astrophysics ۱ میلیارد عمر تقریبی ۲ صفحه طلایی وویجر که حاوی پیام بشر به موجودات هوشمند فضایی است. پس از این مدت، دیگر اطلاعات این دو صفحۀ طلایی، قابل بازیافت نخواهد بود.[۱۱۵]

پروژه‌های تکنولوژیک[ویرایش]

Key.svg تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
technology and culture ۱۰٬۰۰۰ عمر تعیین‌شده برای پروژه‌های «بنیاد لانگ ناو»؛ از جمله یک ساعت ۱۰٫۰۰۰ ساله به نام «ساعت لانگ ناو»، «پروژه رُزه‌تا» و پروژه «لانگ بِت».[۱۱۶]

عمر تقریبی لوح آنالوگ «اچ‌دی- رُزه‌تا»، که یک وسیلهٔ نگارش و ثبت اطلاعات توسط باریکه یونی متمرکز بر روی صفحهٔ ای از جنس نیکل است و فناوری مربوط به آن نخست در آزمایشگاه ملی لس آلاموس شکل گرفت و سپس به تولید انبوه رسیده و در دسترس عموم قرار گرفت. (پروژه رُزه‌تا نیز نام خود را از این فناوری گرفته‌است).

technology and culture ۱۰۰٬۰۰۰+ عمر تقریبی «مموری آو من‌کایند» (ام. اُ. ام) که یک مخزن و انبار در معدن نمک هال‌اشتات در کشور اتریش است و در آن اطلاعاتی بر روی الواح رُسی و سفالینه‌های لعابدار سخت، نگهداری می‌شود.[۱۱۷]
technology and culture ۱ میلیون عمر تعیین‌شده پروژهٔ «هیومن داکیومنت» (اسناد و مدارک بشری) که توسط دانشگاه توئنته در هلند ایجاد و راه‌اندازی شد.[۱۱۸]
technology and culture ۱ میلیون عمر تخمینی «سوپرمن مموری کریستال» که وسیله‌ای برای ذخیره اطلاعات است و در آن، از روش ثبت نانوساختارهای قلمکاری شده با لیزر فمتوثانیه بر روی شیشه استفاده شده‌است و فناوری آن نخستین بار در دانشگاه ساوت‌همپتون ابداع شد.[۱۱۹][۱۲۰]
technology and culture ۱ میلیارد عمر تخمینی ابزارهای «ثبت اطلاعات نانوشاتل» که از نانوذرات آهنی به عنوان «سوئیچ‌های ملکولی» در درون یک نانولوله کربنی استفاده می‌شود و توسط محققان دانشگاه برکلی ابداع شد.[۱۲۱]

مواد یا سازه‌های ساخت بشر[ویرایش]

Key.svg تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
Geology and planetary science ۵۰٬۰۰۰ ماندگاریِ تخمینیِ تترافلورومتان در جو کرۀ زمین، که طولانی‌ترین عمر را در میان گازهای گلخانه‌ای دارد.[۱۲۲]
Geology and planetary science ۱ میلیون این مدت زمان لازم است تا مواد شیشه‌ای موجود در محیط زیست ما، تجزیه شود.[۱۲۳]

مجسمه‌هایی که در اماکن عمومی نصب شده‌اند و جنس‌شان از گرانیت است، با فرض فرسایشی در حدود ۱ واحد بابنوف (۱ میلی‌متر در ۱۰۰۰سال) و در نظر گرفتن شرایط آب و هوایی معتدل، حدود ۱ متر فرسایش خواهند یافت.[۱۲۴]

درصورتی که هیچگونه مرمتی انجام نشود، هرم بزرگ جیزه آنچنان فرسوده خواهد شد که دیگر قابل تشخیص نخواهد بود.[۱۲۵]

بر روی کره ماه، ردپای نیل آرمسترانگ - همان «گامی کوچک، برای انسان» - که در مکانی موسوم به «جایگاه آرامش» روی سطح ماه بجا مانده‌است و همچنین ردِ پایِ ۱۲ فضانورد دیگر، بر اثر پدیدۀ فرسایش فضایی، طی این مدت فرسوده شده و از بین خواهد رفت.[۱۲۶][۱۲۷] (لازم به ذکر است، آن نوع فرسودگی‌هایی که در کره زمین وجود دارد، در کرۀ ماه، به‌دلیلِ عدم وجود هوا و جو، دیده نمی‌شود).

Geology and planetary science ۷٫۲ میلیون درصورتی که هیچگونه مرمتی انجام نشود، کوه راشمور آنچنان فرسوده خواهد شد که دیگر قابل تشخیص نخواهد بود.[۱۲۸]
Geology and planetary science ۱۰۰ میلیون زمین‌شناسان آینده قادر خواهد بود چینه‌هایی از زندگی شهری را در بنادر بزرگ و از طریق یافتن بقایایِ «پی ساختمان‌ها» و «تونل‌های زیرمینی» که برای عبور کابل‌های تلفن و برق و لوله‌های آب و فاضلاب حفر شده بود، بیابند.[۱۲۹]

پدیده‌های نجومی[ویرایش]

وقایع بسایر نادر نجومی که از هزارۀ ۱۱ بعد از میلاد (سال ۱۰۰۰۱) شروع خواهد شد.

تاریخ / تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
Astronomy and astrophysics ۲۰ اوت، ۱۰٬۶۶۳ پس از میلاد بروز همزمانِ یک «خورشیدگرفتگی» کامل و «گذر عطارد از بین خورشید و زمین».[۱۳۰]
Astronomy and astrophysics ۱۰٬۷۲۰ پس از میلاد سیاره‌های عطارد و زهره به‌طور همزمان‌باهم، از دایرةالبروج عبور می‌کنند.[۱۳۰]
Astronomy and astrophysics ۲۵ اوت، ۱۱٬۲۶۸ پس از میلاد بروز همزمانِ یک «خورشیدگرفتگی» کامل و «عبور عطارد از بین خورشید و زمین»[۱۳۰]
Astronomy and astrophysics ۲۸ فوریه، ۱۱٬۵۷۵ پس از میلاد بروز همزمانِ یک «خورشیدگرفتگی»هلالی و «عبور عطارد از بین خورشید و زمین» [۱۳۰]
Astronomy and astrophysics ۱۷ سپتامبر، ۱۳٬۴۲۵ پس از میلاد گذر تقریباً همزمانِ عطارد و زهره[۱۳۰]
Astronomy and astrophysics ۱۳٬۷۲۷ پس از میلاد پیشروی محوری کرۀ زمین، موجب خواهد شد تا ستارۀ کرکس نشسته، ستارۀ قطبی شمالی آن روزگار گردد.[۱۳۱][۱۳۲][۱۳۳][۱۳۴]
Astronomy and astrophysics ۱۳٬۰۰۰ سال در این زمان، و در نیمه‌هایِ «پیشروی محوری» کرۀ زمین، «انحراف محوری» کرۀ زمین، معکوس خواهد شد و بدین ترتیب، زمانِ وقوعِ تابستان و زمستان در دو نیمکرۀ زمین، با یکدیگر عوض خواهد شد. علاوه بر آن، از آنجایی که تغییرات فصلی در نیمکرۀ شمالیِ زمین، بعلت وجود خاک و خشکی، شدیدتر است، این تغییرات فصلی نیز شدیدتر خواهد شد، چرا که در فصل زمستان، فاصلۀ نیمکرۀ شمالی زمین از خورشید، دورتر و در فصل تابستان فاصله‌اش به خورشید، نزدیکتر از موقعیتِ کنونی‌اش خواهد بود.[۱۳۲]
Astronomy and astrophysics ۵ آوریل، ۱۵٬۲۳۲ پس از میلاد بروز همزمانِ یک «خورشیدگرفتگی» کامل و «گذر زهره»[۱۳۰]
Astronomy and astrophysics ۲۰ آوریل، ۱۵٬۷۹۰ پس از میلاد بروز همزمانِ یک «خورشیدگرفتگی» کامل و «گذر عطارد از بین خورشید و زمین»[۱۳۰]
Astronomy and astrophysics ۱۴٬۰۰۰-۱۷٬۰۰۰ سال پیشروی محوری کرۀ زمین، موجب خواهد شد تا ستاره سهیل مبدل به ستاره قطب جنوبی گردد که البته در محدودۀ ۱۰ درجه از قطب جنوب قرار خواهد داشت.[۱۳۵]
Astronomy and astrophysics ۲۰٬۳۴۶ پس از میلاد ثعبان ستارۀ قطبی شمالی خواهد شد.[۱۳۶]
Astronomy and astrophysics ۲۷٬۸۰۰ پس از میلاد ستاره جدی دوباره ستارۀ قطبی شمالی خواهد شد.[۱۳۷]
Astronomy and astrophysics ۲۷٬۰۰۰ سال «خروج کرۀ زمین از مرکز مداری» به کمترین حد خود، یعنی ۰٫۰۰۲۳۶ خواهد رسید. (در حال حاضر، ۰٫۰۱۶۷۱ است).[۱۳۸][۱۳۹]
Astronomy and astrophysics اکتبر، ۳۸٬۱۷۲ پس از میلاد گذر اورانوس از نپتون که نادرترین نوع گذر در میان تمام گذرهای سیاره‌ای است، رخ خواهد داد.[۱۴۰]
Astronomy and astrophysics ۶۷٬۱۷۳ پس از میلاد سیاره‌های عطارد و زهره به‌طور همزمان‌باهم، از دایرةالبروج عبور می‌کنند.[۱۳۰]
Astronomy and astrophysics ۲۶ ژوئن، ۶۹٬۱۶۳ پس از میلاد گذر هم‌زمان عطارد و زهره[۱۳۰]
Astronomy and astrophysics ۷۰٬۰۰۰ ستاره دنباره‌دارِ «هیاک‌تاکه»، پس از آنکه دورترین نقطۀ مداری خود را نسبت به خورشید، در فاصلۀ ۳۴۱۰ واحد نجومی از آن، پشتِ سر گذاشت، دوباره بداخل منظومه شمسی باز می‌گردد.[۱۴۱]
Astronomy and astrophysics ۲۷ و ۲۸ مارس، ۲۲۴٬۵۰۸ پس از میلاد به ترتیب زمانی، زهره و عطارد از مابین زمین و خورشید «گذر» خواهند کرد.[۱۳۰]
Astronomy and astrophysics ۵۷۱٬۷۴۱ پس از میلاد گذر هم‌زمان زهره و کرۀ زمین از دید ناظری از سیارۀ مریخ.[۱۳۰]
Astronomy and astrophysics ۶ میلیون ستاره دنباله‌دار بلند مدت «سی۱۹۹۹ اف وان» (کاتالینا) که یکی از بلندمدت‌ترین ستارگانِ دنباله‌دارِ شناخته‌شده است؛ پس از پیمودن دورترین نقطۀ مداری خود نسبت به خورشید که در فاصلۀ ۶۶۰۰۰ واحد نجومی (۱٫۰۵ سال نوری) از آن قرار دارد، دوباره به درون منظومۀ شمسی باز می‌گردد.[۱۴۲]

پیش‌بینی‌های مربوط به تقویم‌ها[ویرایش]

Key.svg تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
Astronomy and astrophysics ۱۰٬۰۰۰
تقویم میلادی در حدود ۱۰ روز نسبت به موقعیت کنونی خورشید در آسمان، جابجا خواهد شد.[۱۴۳]
Astronomy and astrophysics ۱۰٬۸۷۳ سال، ۲۳۵ روز ۱۰ ژوئن، ۱۲٬۸۹۲ پس از میلاد در تقویم عبری به‌دلیل انحراف تدریجی آن با در نظر گرفتن یک سال خورشیدی، عید پسح به انقلاب تابستانی در نیمکره شمالی خواهد افتاد (حال آنکه این عید می‌بایست در اوایل فروردین ماه باشد).[۱۴۴]
Astronomy and astrophysics ۱۸٬۸۵۵ سال، ۷۴ روز ۲۰٬۸۷۴ پس از میلاد گاه‌شماری قمری در تقویم اسلامی و نیز تقویم میلادی که مبتنی بر گاه‌شماری خورشیدی است، دقیقاً یک سالِ عددیِ مشابه خواهند داشت. پس از این زمان، عددِ سال‌ها در تقویم اسلامی (که کوتاه‌تر است) از عددِ سال‌ها در تقویم میلادی پیشی می‌گیرد.[۱۴۵]
Astronomy and astrophysics ۲۵٬۰۰۰
تقویم اسلامی جدولی (مثلاً تقویم مصری) دچار تغییری ۱۰ روزه با نمودهای ماه می‌شود.[۱۴۶]
Astronomy and astrophysics ۴۶٬۸۸۲ سال، ۱۳۳ روز ۱ مارس، ۴۸٬۹۰۱ پس از میلاد تقویم ژولینی (۳۶۵٫۲۵ روز) و تقویم میلادی (۳۶۵٫۲۴۲۵ روز)، فقط «یک سال»، از نظر عددی، با هم فاصله خواهند داشت.[۱۴۷][د]

انرژی اتمی[ویرایش]

Key.svg تعداد سال‌ها از هم‌اکنون واقعه
Particle physics ۱۰٬۰۰۰ تأسیسات آزمایشی مجزاسازی ضایعات که برای دفن ضایعات حاصله از تولید سلاح‌های هسته‌ای بکار می‌رود؛ تا این هنگام، محافظت خواهد شد. این مرکز یک «سیستم نشانگر دائمی» دارد که به بازدیدکنندگان آن، به ۶ زبان رسمی سازمان ملل متحد، زبان ناواهو و نیز از طریق چندین تصویرنگاشت، هشدار می‌دهد.[۱۴۸] («کارگروه مداخلهٔ بشریت» از هم‌اکنون، یک شالودهٔ نظریه‌ای برای اهداف و برنامه‌های ایالات متحدهٔ آمریکا درباره نشانه‌شناسی هسته‌ای در سال‌های آتی مهیا نموده است).

«مخزن ضایعات هسته‌ای کوه‌های یوکا»، بنا به درخواست آژانس حفاظت از محیط زیست ایالات متحده آمریکا، ملزم است تا این زمان، دوز سالانهٔ ۱۵میلی‌رِم را حفظ کند.[۱۴۹]

Particle physics ۲۰٬۰۰۰ پس از گذشتِ این مدت زمان، «منطقهٔ ممنوعهٔ چرنوبیل»، که محدوده‌ای به وسعت ۲۶۰۰ کیلومتر مربع در کشورهای اوکراین و بلاروس است و از سال ۱۹۸۶ و به دنبال فاجعه چرنوبیل، خالی از سکنه شده است، دوباره برای زندگی بشر، قابلِ سکنا خواهد شد.[۱۵۰]
Geology and planetary science ۳۰٬۰۰۰ عمر تخمینی ذخایر رآکتورهای زاینده با در نظر گرفتن ذخایر شناخته‌شدهٔ فعلی و مشروط بر آنکه میزان مصرف جهانی انرژی در حد فعلی باقی بماند.[۱۵۱]
Geology and planetary science ۶۰٬۰۰۰ عمر تخمینی ذخایر رآکتورهای آب‌سبک، در صورتی که بتوان تمامی اورانیوم موجود در آبِ دریا را استخراج کرد و مشروط بر آنکه، میزان مصرف جهانی انرژی در حد کنونی باقی بماند.[۱۵۱]
Particle physics ۲۱۱٬۰۰۰ نیمه‌عمر تکنسیم ۹۹، مهمترین «محصول شکافت با عمر طولانی» که یکی از ضایعات و پس‌مانده‌های رآکتورهای هسته‌ای با سوختِ اورانیوم است.
Particle physics ۱ میلیون «مخزن ضایعات هسته‌ای کوه‌های یوکا»، بنا به درخواست آژانس حفاظت از محیط زیست ایالات متحده آمریکا ملزم است تا این زمان، دوز سالانهٔ ۱۰۰ میلی‌رِم را حفظ کند.[۱۴۹]
Particle physics ۱۵٫۷ میلیون نیمه‌عمر یُد ۱۲۹، طولانی‌عمرترین «محصول شکافت با عمر طولانی» که یکی از ضایعات و پس‌مانده‌هایِ رآکتورهای هسته‌ای با سوختِ اورانیوم است.
Geology and planetary science ۶۰ میلیون عمر تخمینی ذخایر رآکتورهایِ مبتنی بر همجوشی هسته‌ای، در صورتی که بتوان تمامی لیتیم موجود در آب دریا را استخراج کرد و مشروط بر آنکه، میزان مصرف جهانی انرژی در حد کنونی باقی بماند.[۱۵۲]
Geology and planetary science ۱۵۰ میلیارد عمر تخمینی ذخایرِ رآکتورهای مبتنی بر همجوشی هسته‌ای، در صورتی که بتوان تمامی دوتریوم موجود در آب دریا را استخراج کرد و مشروط بر آنکه، میزان مصرف جهانی انرژی در حد کنونی باقی بماند.[۱۵۲]

جستارهای وابسته[ویرایش]

یادداشت‌ها[ویرایش]

  1. «نقطهٔ برش» دقیق، ساعت ۰:۰۰ در روزِ اول ژانویهٔ سال ۱۰٬۰۰۱ پس از میلاد است.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ ۲٫۷ این زمان، نشان‌دهندهٔ زمانی است که به احتمالِ زیاد، واقعهٔ موردِ نظر در آن رخ خواهد داد. با اینحال، این واقعه، در هر زمانی از حال تا آینده، ممکن است رخ دهد.
  3. مقیاس‌ها از نوع «مقیاس کوچک (آمریکایی)» است.
  4. البته حدود ۱ در ۱۰۰٬۰۰۰ احتمال دارد که پیش از این زمان، کرۀ زمین در اثر برخوردِ اجرام آسمانی (ستارگان دیگر) از مدار خود خارج و به محیط میان‌ستاره‌ای پرتاب شود. همچنین ۱ در ۳ میلیون احتمال دارد که زمین پس از این انحراف و پرتاب‌شدن، به دامِ جاذبۀ یک ستارۀ دیگر بیوفتد. اگر فرض کنیم که در حین این پرتاب و سرگردانی در محیط میان‌ستاره‌ای، برخورد یا اتفاقی رخ ندهد که حیات روی کرۀ زمین را به مخاطره بیندازد، زندگی، پس از این وقوعِ این رخداد، بر روی زمین ادامه خواهد یافت.
  5. این موضوع تا مدت‌ها، سؤالی چالش‌برانگیز و موردِ تردید بود؛ به مقاله «کی. آر. رایبیکی» و «سی. دنیس» در سال ۲۰۰۱ مراجعه کنید. با این وجود، بر پایهٔ جدیدترین محاسبات انجام‌شده، این واقعه، به احتمالِ قریب به یقین، رخ خواهد داد.
  6. بر پایهٔ محاسبات کمترین مربعات میانگین موزون برای یافتن بهترین مدل برازش‌شده در صفحهٔ ۱۶ مقالهٔ «کالیرای و همکاران» و با در نظرگرفتنِ جرم اولیه‌ای معادل با جرم خورشیدی.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ در حدود ۲۶۴ نیمه‌عمر. «تایسون و همکاران»، روش محاسباتی دیگری با متغیرهای متفاوت، برای نیمه‌عمر بکار می‌گیرند.
  8. یعنی عدد ۱ که ۱۰۲۶ (۱۰۰ سپ‌تیلیون) صفر به‌دنبال آن قرار دارد.
  9. هرچند برای راحتیِ کار، مقیاس‌ها در اینجا به صورت «سال» ذکر شده است، اما در چنین مدتی، عددِ زمان، آنچنان بزرگ است که ارقام عددی آن، فارغ از اینکه چه مقیاس زمانی بکار ببریم؛ چه نانوثانیه باشد و چه طولِ عمرِ ستاره‌ای، بدون تغییر باقی خواهد ماند.
  10. محاسبه به‌طور دستی انجام شده و بر این حقیقت استوار است که تقویم‌های موردِ بحث، در سال ۱۵۸۲، به اندازهٔ ۱۰ روز از هم فاصله داشتند و هر ۴۰۰ سال، ۳ روز به این فاصله‌شان افزوده می‌شود.

منابع[ویرایش]

  1. Rescher, Nicholas (1998). Predicting the future: An introduction to the theory of forecasting. State University of New York Press. ISBN 0-7914-3553-9. 
  2. Nave, C.R. "Second Law of Thermodynamics". Georgia State University. Retrieved 3 December 2011. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ Adams, Fred; Laughlin, Greg (1999). The Five Ages of the Universe. New York: The Free Press. ISBN 978-0-684-85422-9. 
  4. ۴٫۰۰ ۴٫۰۱ ۴٫۰۲ ۴٫۰۳ ۴٫۰۴ ۴٫۰۵ ۴٫۰۶ ۴٫۰۷ ۴٫۰۸ ۴٫۰۹ ۴٫۱۰ ۴٫۱۱ ۴٫۱۲ Adams, Fred C.; Laughlin, Gregory (April 1997). "A dying universe: the long-term fate and evolution of astrophysical objects". Reviews of Modern Physics. 69 (2): 337–372. arXiv:astro-ph/9701131Freely accessible. Bibcode:1997RvMP...69..337A. doi:10.1103/RevModPhys.69.337. 
  5. Komatsu, E.; Smith, K. M.; Dunkley, J.; et al. (2011). "Seven-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Cosmological Interpretation". The Astrophysical Journal Supplement Series. 192 (2): 18. arXiv:1001.4731Freely accessible. Bibcode:2011ApJS..192...19W. doi:10.1088/0067-0049/192/2/18. 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ Linde, Andrei. (2007). "Sinks in the Landscape, Boltzmann Brains and the Cosmological Constant Problem". Journal of Cosmology and Astroparticle Physics (subscription required). 2007 (1): 022. arXiv:hep-th/0611043Freely accessible. Bibcode:2007JCAP...01..022L. doi:10.1088/1475-7516/2007/01/022. Retrieved 26 June 2009. 
  7. Mengel, M.; A. Levermann (4 May 2014). "Ice plug prevents irreversible discharge from East Antarctica". Nature Climate Change. 
  8. Schorghofer, Norbert (23 September 2008). "Temperature response of Mars to Milankovitch cycles" (PDF). Geophysical Research Letters. 35 (18). Bibcode:2008GeoRL..3518201S. doi:10.1029/2008GL034954. 
  9. Beech, Martin (2009). Terraforming: The Creating of Habitable Worlds. Springer. pp. 138–142. 
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ Matthews, R. A. J. (Spring 1994). "The Close Approach of Stars in the Solar Neighborhood". Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society. 35 (1): 1. Bibcode:1994QJRAS..35....1M. 
  11. Berger, A & Loutre, MF (2002). "Climate: an exceptionally long interglacial ahead?". Science. 297 (5585): 1287–8. doi:10.1126/science.1076120. PMID 12193773. 
  12. "Niagara Falls Geology Facts & Figures". Niagara Parks. Retrieved 29 April 2011. 
  13. Bastedo, Jamie (1994). Shield Country: The Life and Times of the Oldest Piece of the Planet. Arctic Institute of North America of the University of Calgary. p. 202. 
  14. Finkleman, David; Allen, Steve; Seago, John; Seaman, Rob; Seidelmann, P. Kenneth (June 2011). "The Future of Time: UTC and the Leap Second". ArXiv eprint. 1106: 3141. arXiv:1106.3141Freely accessible. Bibcode:2011arXiv1106.3141F. 
  15. Tapping, Ken (2005). "The Unfixed Stars". National Research Council Canada. Retrieved 29 December 2010. 
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ "Super-eruptions: Global effects and future threats". The Geological Society. Retrieved 25 May 2012. 
  17. Schaetzl, Randall J.; Anderson, Sharon (2005). Soils: Genesis and Geomorphology. Cambridge University Press. p. 105. 
  18. David Archer (2009). The Long Thaw: How Humans Are Changing the Next 100,000 Years of Earth's Climate. Princeton University Press. p. 123. ISBN 978-0-691-13654-7. 
  19. "Frequently Asked Questions". Hawai'i Volcanoes National Park. 2011. Retrieved 22 October 2011. 
  20. Monnier, J. D.; Tuthill, P.; Lopez, GB; et al. (1999). "The Last Gasps of VY Canis Majoris: Aperture Synthesis and Adaptive Optics Imagery". The Astrophysical Journal. 512 (1): 351. arXiv:astro-ph/9810024Freely accessible. Bibcode:1999ApJ...512..351M. doi:10.1086/306761. 
  21. Bostrom, Nick (March 2002). "Existential Risks: Analyzing Human Extinction Scenarios and Related Hazards". Journal of Evolution and Technology. 9 (1). Retrieved 10 September 2012. 
  22. "Badlands National Park - Nature & Science - Geologic Formations". 
  23. Landstreet, John D. (2003). Physical Processes in the Solar System: An introduction to the physics of asteroids, comets, moons and planets. Keenan & Darlington. p. 121. 
  24. "Sharpest Views of Betelgeuse Reveal How Supergiant Stars Lose Mass". Press Releases. European Southern Observatory. 29 July 2009. Retrieved 6 September 2010. 
  25. Sessions, Larry (29 July 2009). "Betelgeuse will explode someday". EarthSky Communications, Inc. Retrieved 16 November 2010. 
  26. Bobylev, Vadim V. (March 2010). "Searching for Stars Closely Encountering with the Solar System". Astronomy Letters. 36 (3): 220–226. arXiv:1003.2160Freely accessible. Bibcode:2010AstL...36..220B. doi:10.1134/S1063773710030060. 
  27. Goldstein, Natalie (2009). Global Warming. Infobase Publishing. p. 53. 
  28. "Grand Canyon - Geology - A dynamic place". Views of the National Parks. National Park Service. 
  29. Horner, J.; Evans, N.W.; Bailey, M. E. (2004). "Simulations of the Population of Centaurs I: The Bulk Statistics". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 354 (3): 798–810. arXiv:astro-ph/0407400Freely accessible. Bibcode:2004MNRAS.354..798H. doi:10.1111/j.1365-2966.2004.08240.x. 
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ Sharma, B. K. (2008). "Theoretical formulation of the Phobos, moon of Mars, rate of altitudinal loss". Eprint arXiv:0805.1454. Retrieved 10 September 2012. 
  31. Haddok, Eitan (29 September 2008). "Birth of an Ocean: The Evolution of Ethiopia's Afar Depression". Scientific American. Retrieved 27 December 2010. 
  32. Kirchner, James W.; Weil, Anne (9 March 2000). "Delayed biological recovery from extinctions throughout the fossil record". Nature. 404 (6774): 177–180. Bibcode:2000Natur.404..177K. doi:10.1038/35004564. PMID 10724168. 
  33. Wilson, Edward O. (1999). The Diversity of Life. W. W. Norton & Company. p. 216. 
  34. Garrison, Tom (2009). Essentials of Oceanography (5 ed.). Brooks/Cole. p. 62. 
  35. "Continents in Collision: Pangea Ultima". NASA. 2000. Retrieved 29 December 2010. 
  36. "Geology". Encyclopedia of Appalachia. University of Tennessee Press. 2011. 
  37. Hancock, Gregory (January 2007). "Summit erosion rates deduced from 10Be: Implications for relief production in the central Appalachians" (PDF). Geology. 35 (1). doi:10.1130/g23147a.1. 
  38. Yorath, C. J. (1995). Of rocks, mountains and Jasper: a visitor's guide to the geology of Jasper National Park. Dundurn Press. p. 30. 
  39. Dethier, David P.; Ouimet, W.; Bierman, P. R.; Rood, D. H.; et al. (2014). "Basins and bedrock: Spatial variation in 10Be erosion rates and increasing relief in the southern Rocky Mountains, USA" (PDF). Geology. 42 (2): 167–170. Bibcode:2014Geo....42..167D. doi:10.1130/G34922.1. 
  40. Patzek, Tad W. (2008). "Can the Earth Deliver the Biomass-for-Fuel we Demand?". In Pimentel, David. Biofuels, Solar and Wind as Renewable Energy Systems: Benefits and Risks. Springer. 
  41. Perlman, David (14 October 2006). "Kiss that Hawaiian timeshare goodbye / Islands will sink in 80 million years". San Francisco Chronicle. 
  42. Nelson, Stephen A. "Meteorites, Impacts, and Mass Extinction". Tulane University. Retrieved 13 January 2011. 
  43. Lang, Kenneth R. (2003). The Cambridge Guide to the Solar System. Cambridge University Press. pp. 328–329. 
  44. Hayes, Wayne B. (2007). "Is the Outer Solar System Chaotic?". Nature Physics. 3 (10): 689–691. arXiv:astro-ph/0702179Freely accessible. Bibcode:2007NatPh...3..689H. doi:10.1038/nphys728. 
  45. Leong, Stacy (2002). "Period of the Sun's Orbit Around the Galaxy (Cosmic Year)". The Physics Factbook. Retrieved 2 April 2007. 
  46. Scotese, Christopher R. "Pangea Ultima will form 250 million years in the Future". Paleomap Project. Retrieved 13 March 2006. 
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ Williams, Caroline; Nield, Ted (20 October 2007). "Pangaea, the comeback". New Scientist. Retrieved 2 January 2014. 
  48. Minard, Anne (2009). "Gamma-Ray Burst Caused Mass Extinction?". National Geographic News. Retrieved 2012-08-27. 
  49. "Questions Frequently Asked by the Public About Eclipses". NASA. Retrieved 7 March 2010. 
  50. ۵۰٫۰ ۵۰٫۱ O'Malley-James, Jack T.; Greaves, Jane S.; Raven, John A.; Cockell, Charles S. (2012). "Swansong Biospheres: Refuges for life and novel microbial biospheres on terrestrial planets near the end of their habitable lifetimes" (PDF). arxiv.org. Retrieved 2012-11-01. 
  51. ۵۱٫۰ ۵۱٫۱ Heath, Martin J.; Doyle, Laurance R. (2009). "Circumstellar Habitable Zones to Ecodynamic Domains: A Preliminary Review and Suggested Future Directions". arXiv:0912.2482.
  52. ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ ۵۲٫۲ Franck, S.; Bounama, C.; Von Bloh, W. (November 2005). "Causes and timing of future biosphere extinction" (PDF). Biogeosciences Discussions. 2 (6): 1665–1679. Bibcode:2005BGD.....2.1665F. doi:10.5194/bgd-2-1665-2005. Retrieved 19 October 2011. 
  53. Schröder, K.-P.; Connon Smith, Robert (1 May 2008). "Distant future of the Sun and Earth revisited". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 386 (1): 155–163. arXiv:0801.4031Freely accessible. Bibcode:2008MNRAS.386..155S. doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x. 
  54. Brownlee, Donald E. (2010). "Planetary habitability on astronomical time scales". In Schrijver, Carolus J.; Siscoe, George L. Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-11294-9. 
  55. Li King-Fai; Pahlevan, Kaveh; Kirschvink, Joseph L.; Yung, Luk L. (2009). "Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 106 (24). Bibcode:2009PNAS..106.9576L. doi:10.1073/pnas.0809436106. PMC 2701016Freely accessible. PMID 19487662. 
  56. ۵۶٫۰ ۵۶٫۱ Kargel, Jeffrey Stuart (2004). "billion+years"+sun Mars: A Warmer, Wetter Planet. Springer. p. 509. ISBN 978-1-85233-568-7. Retrieved 29 October 2007. 
  57. Waszek, Lauren; Irving, Jessica; Deuss, Arwen (20 February 2011). "Reconciling the Hemispherical Structure of Earth's Inner Core With its Super-Rotation". Nature Geoscience. 4 (4): 264–267. Bibcode:2011NatGe...4..264W. doi:10.1038/ngeo1083. 
  58. McDonough, W. F. (2004). "Compositional Model for the Earth's Core". Treatise on Geochemistry. 2: 547–568. Bibcode:2003TrGeo...2..547M. doi:10.1016/B0-08-043751-6/02015-6. ISBN 978-0-08-043751-4. 
  59. Luhmann, J. G.; Johnson, R. E.; Zhang, M. H. G. (1992). "Evolutionary impact of sputtering of the Martian atmosphere by O+ pickup ions". Geophysical Research Letters. 19 (21): 2151–2154. Bibcode:1992GeoRL..19.2151L. doi:10.1029/92GL02485. 
  60. Quirin Shlermeler (3 March 2005). "Solar wind hammers the ozone layer". nature news. doi:10.1038/news050228-12. 
  61. Adams, Fred C. (2008). "Long-term astrophysicial processes". In Bostrom, Nick; Cirkovic, Milan M. Global Catastrophic Risks. Oxford University Press. pp. 33–47. 
  62. Neron de Surgey, O.; Laskar, J. (1996). "On the Long Term Evolution of the Spin of the Earth". Astronomie et Systemes Dynamiques, Bureau des Longitudes. 318: 975. Bibcode:1997A&A...318..975N. 
  63. "Study: Earth May Collide With Another Planet". Fox News. 11 June 2009. Retrieved 8 September 2011. 
  64. Hecht, Jeff (2 April 1994). "Science: Fiery Future for Planet Earth". New Scientist (subscription required) (1919). p. 14. Retrieved 29 October 2007. 
  65. Chyba, C. F.; Jankowski, D. G.; Nicholson, P. D. (1989). "Tidal Evolution in the Neptune-Triton System". Astronomy and Astrophysics. 219: 23. Bibcode:1989A&A...219L..23C. 
  66. Cox, J. T.; Loeb, Abraham (2007). "The Collision Between The Milky Way And Andromeda". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 386 (1): 461. arXiv:0705.1170Freely accessible. Bibcode:2008MNRAS.tmp..333C. doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13048.x. 
  67. NASA (2012-05-31). "NASA's Hubble Shows Milky Way is Destined for Head-On Collision". NASA. Retrieved 2012-10-13. 
  68. Dowd, Maureen (29 May 2012). "Andromeda Is Coming!". New York Times. Retrieved 9 January 2014. [NASA's David Morrison] explained that the Andromeda-Milky Way collision would just be two great big fuzzy balls of stars and mostly empty space passing through each other harmlessly over the course of millions of years. 
  69. Braine, J.; Lisenfeld, U.; Duc, P. A.; et al. (2004). "Colliding molecular clouds in head-on galaxy collisions". Astronomy and Astrophysics. 418 (2): 419–428. arXiv:astro-ph/0402148Freely accessible. Bibcode:2004A&A...418..419B. doi:10.1051/0004-6361:20035732. Retrieved 2 April 2008. 
  70. ۷۰٫۰ ۷۰٫۱ ۷۰٫۲ ۷۰٫۳ Schroder, K. P.; Connon Smith, Robert (2008). "Distant Future of the Sun and Earth Revisited". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 386 (1): 155–163. arXiv:0801.4031Freely accessible. Bibcode:2008MNRAS.386..155S. doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x. 
  71. Powell, David (January 22, 2007), "Earth's Moon Destined to Disintegrate", Space.com, Tech Media Network, retrieved 2010-06-01. 
  72. Rybicki, K. R.; Denis, C. (2001). "On the Final Destiny of the Earth and the Solar System". Icarus. 151 (1): 130–137. Bibcode:2001Icar..151..130R. doi:10.1006/icar.2001.6591. 
  73. Lorenz, Ralph D.; Lunine, Jonathan I.; McKay, Christopher P. (1997). "Titan under a red giant sun: A new kind of "habitable" moon" (PDF). Geophysical Research Letters. 24 (22): 2905–8. Bibcode:1997GeoRL..24.2905L. doi:10.1029/97GL52843. PMID 11542268. Retrieved 21 March 2008. 
  74. Balick, Bruce. "Planetary Nebulae and the Future of the Solar System". University of Washington. Retrieved 23 June 2006. 
  75. Kalirai, Jasonjot S.; et al. (March 2008). "The Initial-Final Mass Relation: Direct Constraints at the Low-Mass End". The Astrophysical Journal. 676 (1): 594–609. arXiv:0706.3894Freely accessible. Bibcode:2008ApJ...676..594K. doi:10.1086/527028. 
  76. "Universe May End in a Big Rip". CERN Courier. 1 May 2003. Retrieved 22 July 2011. 
  77. Vikhlinin, A.; Kravtsov, A.V.; Burenin, R.A.; et al. (2009). "Chandra Cluster Cosmology Project III: Cosmological Parameter Constraints". The Astrophysical Journal. The Astrophysical Journal. 692 (2): 1060. arXiv:0812.2720Freely accessible. Bibcode:2009ApJ...692.1060V. doi:10.1088/0004-637X/692/2/1060. 
  78. Murray, C.D. & Dermott, S.F. (1999). Solar System Dynamics. Cambridge University Press. p. 184. ISBN 978-0-521-57295-8. 
  79. Dickinson, Terence (1993). From the Big Bang to Planet X. Camden East, Ontario: Camden House. pp. 79–81. ISBN 978-0-921820-71-0. 
  80. Canup, Robin M.; Righter, Kevin (2000). Origin of the Earth and Moon. The University of Arizona space science series. 30. University of Arizona Press. pp. 176–177. ISBN 978-0-8165-2073-2. 
  81. ۸۱٫۰ ۸۱٫۱ Loeb, Abraham (2011). "Cosmology with Hypervelocity Stars". Harvard University. arXiv:1102.0007v2Freely accessible. 
  82. Chown, Marcus (1996). Afterglow of Creation. University Science Books. p. 210. 
  83. "The Local Group of Galaxies". University of Arizona. Students for the Exploration and Development of Space. Retrieved 2 October 2009. 
  84. Adams, F. C.; Graves, G. J. M.; Laughlin, G. (December 2004). García-Segura, G.; Tenorio-Tagle, G.; Franco, J.; Yorke, H. W., eds. "Gravitational Collapse: From Massive Stars to Planets. / First Astrophysics meeting of the Observatorio Astronomico Nacional. / A meeting to celebrate Peter Bodenheimer for his outstanding contributions to Astrophysics". Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica (Serie de Conferencias). 22: 46–49. Bibcode:2004RMxAC..22...46A.  |chapter= ignored (help) See Fig. 3.
  85. Tayler, Roger John (1993). Galaxies, Structure and Evolution (2 ed.). Cambridge University Press. p. 92. ISBN 978-0-521-36710-3. 
  86. Barrow, John D.; Tipler, Frank J. (19 May 1988). The Anthropic Cosmological Principle. foreword by John A. Wheeler. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-282147-8. LC 87-28148. Retrieved 31 December 2009. 
  87. Adams, Fred; Laughlin, Greg (1999). The Five Ages of the Universe. New York: The Free Press. pp. 85–87. ISBN 978-0-684-85422-9. 
  88. ۸۸٫۰ ۸۸٫۱ ۸۸٫۲ ۸۸٫۳ ۸۸٫۴ ۸۸٫۵ Dyson, Freeman J. (1979). "Time Without End: Physics and Biology in an Open Universe". Reviews of Modern Physics (subscription required). 51 (3): 447. Bibcode:1979RvMP...51..447D. doi:10.1103/RevModPhys.51.447. Retrieved 5 July 2008. 
  89. Nishino, Super-K Collaboration, et al. (2009). "Search for Proton Decay via Error no symbol defined → Error no symbol definedError no symbol defined and Error no symbol defined → Error no symbol definedError no symbol defined in a Large Water Cherenkov Detector". فیزیکال ریویو لترز. 102 (14): 141801. Bibcode:2009PhRvL.102n1801N. doi:10.1103/PhysRevLett.102.141801. 
  90. ۹۰٫۰ ۹۰٫۱ Tyson, Neil de Grasse; Tsun-Chu Liu, Charles; Irion, Robert (2000). One Universe: At Home in the Cosmos. Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-06488-0. 
  91. ۹۱٫۰ ۹۱٫۱ ۹۱٫۲ Page, Don N. (1976). "Particle Emission Rates from a Black Hole: Massless Particles from an Uncharged, Nonrotating Hole". Physical Review D. 13 (2): 198–206. Bibcode:1976PhRvD..13..198P. doi:10.1103/PhysRevD.13.198.  See in particular equation (27).
  92. Carroll, Sean M.; Chen, Jennifer (27 Oct 2004). "Spontaneous Inflation and the Origin of the Arrow of Time". arXiv:hep-th/0410270Freely accessible. Bibcode:2004hep.th...10270C. 
  93. Smith, Cameron; Davies, Evan T. (2012). Emigrating Beyond Earth: Human Adaptation and Space Colonization. Springer. p. 258. 
  94. Klein, Jan; Takahata, Naoyuki (2002). Where Do We Come From?: The Molecular Evidence for Human Descent. Springer. p. 395. 
  95. Carter, Brandon; McCrea, W. H. (1983). "The anthropic principle and its implications for biological evolution". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. A310 (1512): 347–363. Bibcode:1983RSPTA.310..347C. doi:10.1098/rsta.1983.0096. 
  96. Greenberg, Joseph (1987). Language in the Americas. Stanford University Press. pp. 341–342. 
  97. McKay, Christopher P.; Toon, Owen B.; Kasting, James F. (8 August 1991). "Making Mars habitable". Nature. 352 (6335): 489–496. Bibcode:1991Natur.352..489M. doi:10.1038/352489a0. 
  98. Kaku, Michio (2010). "The Physics of Interstellar Travel: To one day, reach the stars". mkaku.org. Retrieved 29 August 2010. 
  99. Avise, John; D. Walker; G. C. Johns (1998-09-22). "Speciation durations and Pleistocene effects on vertebrate phylogeography" (PDF). Philosophical Transactions of the Royal Society B. 265 (1407): 1707–1712. doi:10.1098/rspb.1998.0492. PMC 1689361Freely accessible. PMID 9787467. 
  100. Valentine, James W. (1985). "The Origins of Evolutionary Novelty And Galactic Colonization". In Finney, Ben R.; Jones, Eric M. Interstellar Migration and the Human Experience. University of California Press. p. 274. 
  101. Crawford, I. A. (July 2000). "Where are They? Maybe we are alone in the galaxy after all". Scientific American. Retrieved 20 July 2012. 
  102. Bignami, Giovanni F.; Sommariva, Andrea (2013). A Scenario for Interstellar Exploration and Its Financing. Springer. p. 23. 
  103. Korycansky, D. G.; Laughlin, Gregory; Adams, Fred C. (2001). "Astronomical engineering: a strategy for modifying planetary orbits". Astrophysics and Space Science. 275: 349. doi:10.1023/A:1002790227314. Astrophys.Space Sci.275:349-366,2001. 
  104. Korycansky, D. G. (2004). "Astroengineering, or how to save the Earth in only one billion years" (PDF). Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica. 22: 117–120. 
  105. ۱۰۵٫۰ ۱۰۵٫۱ "Hurtling Through the Void". Time Magazine. 20 June 1983. Retrieved 5 September 2011. 
  106. "Cornell News: "It's the 25th Anniversary of Earth's First (and only) Attempt to Phone E.T."". Cornell University. 12 November 1999. Archived from the original on 2 August 2008. Retrieved 29 March 2008. 
  107. Dave Deamer. "In regard to the email from". Science 2.0. Retrieved 2014-11-14. 
  108. "Pioneer 10 Spacecraft Nears 25TH Anniversary, End of Mission". nasa.gov. Retrieved 2013-12-22. 
  109. "SPACE FLIGHT 2003 – United States Space Activities". nasa.gov. Retrieved 2013-12-22. 
  110. ۱۱۰٫۰ ۱۱۰٫۱ "Voyager: The Interstellar Mission". NASA. Retrieved 5 September 2011. 
  111. "KEO FAQ". keo.org. Retrieved 14 October 2011. 
  112. Lasher, Lawrence. "Pioneer Mission Status". NASA. Retrieved 8 April 2000.  Check date values in: |access-date= (help)
  113. ۱۱۳٫۰ ۱۱۳٫۱ "The Pioneer Missions". NASA. Retrieved 5 September 2011. 
  114. "LAGEOS 1, 2". NASA. Retrieved 21 July 2012. 
  115. Jad Abumrad and Robert Krulwich (12 February 2010). Carl Sagan And Ann Druyan's Ultimate Mix Tape (Radio). National Public Radio. 
  116. "The Long Now Foundation". The Long Now Foundation. 2011. Retrieved 21 September 2011. 
  117. "Memory of Mankind". Archived from the original on January 23, 2015. 
  118. "Human Document Project 2014". 
  119. "5D 'Superman memory' crystal could lead to unlimited lifetime data storage". University of Southhampton. 9 July 2013. 
  120. Zhang, J.; Gecevičius, M.; Beresna, M.; Kazansky, P. G. (June 2013). "5D Data Storage by Ultrafast Laser Nanostructuring in Glass" (PDF). CLEO: Science and Innovations. Optical Society of America: CTh5D–9. 
  121. Begtrup, G. E.; Gannett, W.; Yuzvinsky, T. D.; Crespi, V. H.; et al. (13 May 2009). "Nanoscale Reversible Mass Transport for Archival Memory" (PDF). Nano Letters. 9 (5): 1835–1838. Bibcode:2009NanoL...9.1835B. doi:10.1021/nl803800c. 
  122. "Tetrafluoromethane". Toxicology Data Network (TOXNET). United States National Library of Medicine. Retrieved 4 September 2014. 
  123. "Time it takes for garbage to decompose in the environment" (PDF). New Hampshire Department of Environmental Services. 
  124. Lyle, Paul (2010). Between Rocks And Hard Places: Discovering Ireland's Northern Landscapes. Geological Survey of Northern Ireland. 
  125. Weisman, Alan (2007-07-10), The World Without Us, New York: Thomas Dunne Books/St. Martin's Press, pp. 171–172, ISBN 0-312-34729-4, OCLC 122261590 
  126. "Apollo 11 -- First Footprint on the Moon". Student Features. NASA. 
  127. Meadows, A. J. (2007). The Future of the Universe. Springer. pp. 81–83. 
  128. Weisman, Alan (2007-07-10), The World Without Us, New York: Thomas Dunne Books/St. Martin's Press, p. 182, ISBN 0-312-34729-4, OCLC 122261590 
  129. Zalasiewicz, Jan (2008-09-25), The Earth After Us: What legacy will humans leave in the rocks?, Oxford University Press , Review in Stanford Archaeolog
  130. ۱۳۰٫۰۰ ۱۳۰٫۰۱ ۱۳۰٫۰۲ ۱۳۰٫۰۳ ۱۳۰٫۰۴ ۱۳۰٫۰۵ ۱۳۰٫۰۶ ۱۳۰٫۰۷ ۱۳۰٫۰۸ ۱۳۰٫۰۹ ۱۳۰٫۱۰ Meeus, J. & Vitagliano, A. (2004). "Simultaneous Transits" (PDF). Journal of the British Astronomical Association. 114 (3). Retrieved 7 September 2011. 
  131. "Why is Polaris the North Star?". NASA. Retrieved 10 April 2011. 
  132. ۱۳۲٫۰ ۱۳۲٫۱ Plait, Phil (2002). Bad Astronomy: Misconceptions and Misuses Revealed, from Astrology to the Moon Landing "Hoax". John Wiley and Sons. pp. 55–56. 
  133. Falkner, David E. (2011). The Mythology of the Night Sky. Springer. p. 116. 
  134. Calculation by the Stellarium application version 0.10.2, retrieved 2009-07-28 
  135. Kieron Taylor (1 March 1994). "Precession". Sheffield Astronomical Society. Retrieved 2013-08-06. 
  136. Falkner, David E. (2011). The Mythology of the Night Sky. Springer. p. 102. 
  137. Komzsik, Louis (2010). Wheels in the Sky: Keep on Turning. Trafford Publishing. p. 140. 
  138. Laskar, J.; et al. (1993). "Orbital, Precessional, and Insolation Quantities for the Earth From ?20 Myr to +10 Myr". Astronomy and Astrophysics. 270: 522–533. Bibcode:1993A&A...270..522L. 
  139. Laskar; et al. "Astronomical Solutions for Earth Paleoclimates". Institut de mécanique céleste et de calcul des éphémérides. Retrieved 20 July 2012. 
  140. Aldo Vitagliano (2011). "The Solex page". Universit... degli Studi di Napoli Federico II. Retrieved 20 July 2012. 
  141. James, N.D (1998). "Comet C/1996 B2 (Hyakutake): The Great Comet of 1996". Journal of the British Astronomical Association. 108: 157. Bibcode:1998JBAA..108..157J. 
  142. Horizons output. "Barycentric Osculating Orbital Elements for Comet C/1999 F1 (Catalina)". Retrieved 2011-03-07. 
  143. Borkowski, K.M. (1991). "The Tropical Calendar and Solar Year". J. Royal Astronomical Soc. of Canada. 85 (3): 121–130. Bibcode:1991JRASC..85..121B. 
  144. Bromberg, Irv. "The Rectified Hebrew Calendar". 
  145. Strous, Louis (2010). "Astronomy Answers: Modern Calendars". University of Utrecht. Retrieved 14 September 2011. 
  146. Richards, Edward Graham (1998). Mapping time: the calendar and its history. Oxford University Press. p. 93. 
  147. "Julian Date Converter". US Naval Observatory. Retrieved 20 July 2012. 
  148. WIPP Permanent Markers Implementation Plan, rev1 (2004)
  149. ۱۴۹٫۰ ۱۴۹٫۱ "About Yucca Mountain Standards". Environmental Protection Agency. 2012. Retrieved 2014-05-13. 
  150. Time: Disasters that Shook the World. New York City: Time Home Entertainment. 2012. ISBN 1-60320-247-1. 
  151. ۱۵۱٫۰ ۱۵۱٫۱ Fetter, Steve (March 2006). "How long will the world's uranium supplies last?". 
  152. ۱۵۲٫۰ ۱۵۲٫۱ Ongena, J; G. Van Oost. "Energy for future centuries - Will fusion be an inexhaustible, safe and clean energy source?" (PDF). Fusion Science and Technology. 2004. 45 (2T): 3–14.