هفته

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
هفته اکتبر مهر محرّم
شنبه ۱۴ ۲۲ ۲۳
یکشنبه ۱۵ ۲۳ ۲۴
دوشنبه ۱۶ ۲۴ ۲۵
سه‌شنبه ۱۷ ۲۵ ۲۶
چهارشنبه ۱۸ ۲۶ ۲۷
پنجشنبه ۱۹ ۲۷ ۲۸
جمعه ۲۰ ۲۸ ۲۹
نمادهای روزهای هفته در گاهشماری رومی.

هَفته یکایی از زمان برابر ۷ شبانه روز است.

هفته از گام‌های چهارگانه ماه قمری گرفته شده و امروزه در همه جوامع از آن به عنوان یک واحد زمان استفاده می‌شود.

برخی مردم مدیترانه هر پاره زمان شبانه روز را تحت فرمانروایی یکی از اجرام هفتگانه آسمان (خورشید و ماه و پنج سیاره روشن) که خدایان آنها بودند می‌دانستند. مصریان دورترین سیاره را زحل و آغاز این گردش را با آن می‌دانستند. مصریان معتقد بودند هر روز با گردش یک جرم آغاز می‌شود و به آن هم نامیده می‌شود. بنابرین عملاً روزهای متوالی هفتگانه را بنام اجرام شناسایی کردند. سربازان رومی مقیم در مصر به هفته هفت روزه کافران خو گرفتند و آن را به سرزمین اصلی خود معرفی برای جایگزینی با هفته هشت روزه خود معرفی کردند. اکتاویان (سزار آگوستوین) و حاکمان رومی پس از او، این رسم را مجاز دانستند ولی تا زمان امپراتور کنستانتین در سال ۳۲۱ بعد از میلاد بطور رسمی مورد استفاده قرار نگرفت. نامهای انگلیسی (انگلوساکسون) ایام هفته، از نامهای انگلوساکسون همان هفت اجرام آسمانی که مورد احترام مردم باستان بود گرفته شده است.

اما آنچه بیشتر مشهور است این است که بابلیان اسامی روزهای هفته را از روی اجرام هفتگانه منظومه شمسی نامگذاری می‌کردند که رومیان بعدها از روش آنان پیروی کردند بنام اجرام که الله آنها بودند نامگذاری کرده و تقویم ژولیوسی و گریگوری را به وجود آوردند. طبق این قرارداد اولین روز یکشنبه (روز خورشید) - دوشنبه (روز ماه) - سه شنبه (روز مریخ=الهه جنگ) - چهارشنبه (روز عطارد) - پنجشنبه (روز مشتری=الهه رعد و برق) و جمعه (روز زهره=الهه عشق) و شنبه (روز زحل=الهه زمان یا کشت و زرع) نام‌گذاری شده است.

این شیوه تقسیم‌بندی (هفته) بعدها در تقویمهای جهان عمومیت یافته، چنانچه در تقویمهای شرقی هند، تبت، برمه و... نیز رایج شده، از جمله در ژاپن سابقه یک هزار ساله دارد.

در گاهشماری ایرانی هفته با شنبه شروع شده و با آدینه که روز تعطیل هفته‌است، پایان می‌پذیرد. امروز سه‌شنبه از روزهای هفته است.

نام روزهای هفته[ویرایش]

نام‌های روزهای هفته در خاورمیانه و برخی زبان‌های پیرامونی:

فارسی هورامی عربی ترکی ترکی آذربایجانی پشتو کردی کرمانجی کردی سورانی عبری ارمنی اردو ایران باستان
شنبه شه‌ممه‌ی سبت Cumartesi Şənbə شنبی Şemî شه‌ممه יום השבת Շաբաթ هفته -
یک‌شنبه یه‌کشه‌ممه‌ی أَحَد Pazar Bazar یکشنبه Yekşem یه‌کشه‌ممه יום ראשון Կիրակի اتوار -
دوشنبه دوه‌شه‌ممه‌ی إثْنَان Pazartesi Bazar ertəsi دوشنبه Duşem دووشه‌ممه יום שני Երկուշաբթի پیر -
سه‌شنبه یه‌ره‌شه‌ممه‌ی ثلاثاء Salı Çərşənbə axşamı سی شنبه Sêşem سێشه‌ممه יום שלישי Երեքշաբթի منگل -
چهارشنبه چوارشه‌ممه‌ی أربعاء Çarşamba Çərşənbə چهارشنبه Çarşem چوارشه‌ممه יום רביעי Չորեքշաբթի بده -
پنج‌شنبه په‌ن شه‌ممه‌ی خمیس Perşembe Cümə axşamı پنجشنبه Pêncşem پێنجشه‌ممه יום חמישי Հինգշաբթի جمعرات -
جمعه/آدینه جومعه‌ی/ هه‌ینی الجمعة Cuma Cümə جمعه În هه‌ینی יום שישי Ուրբաթ جمعه -

نام‌های روزهای هفته در فارسی تاجیکی با فارسی یک‌سان است. این نام‌ها در تاجیکستان به خط سیریلیک این‌گونه نوشته می‌شود: Шанбе (شنبه)، Якшанбе (یک‌شنبه)، Душанбе (دوشنبه)، Сешанбе (سه‌شنبه)، Чоршанбе (چهارشنبه)، Панҷшанбе (پنج‌شنبه)، Ҷумъа (جمعه).

هفته در ایران باستان[ویرایش]

معروف است که ایرانیان باستان تقسیم‌بندی ماه به هفته نداشتند و هر روز ماه نام ویژه خودش را داشت.

کاربرد هفته اهمیت بسیاری در نظام گاهشماری دارد. اما عقیده‌ای که امروزه گسترده شده‌است مبنی بر این است که در ایران باستان از هفته استفاده نمی‌شده است. البته آنها یک دلیلی دارند و آن هم این است که در متون پهلوی به وجود هفته اشاره‌ای نشده‌است و تنها از نامهای ویژه روزها استفاده شده‌است. تا اینجا می‌توان پذیرفت که در دربار دوره ساسانی از هفته استفاده نمی‌شده‌است. اما آن را نمی‌توان به همه دوره‌های ایران ربط داد.

اما دلایلی نیز مبتنی بر اینکه در ایران باستان از هفته استفاده می‌شده‌است، وجود دارد.

نخست اینکه، تعداد روزهای هفته که از اهله‌های هفت روزه ماه برگرفته شده‌است و چون گاهشماری قمری ساده‌ترین و ابتدایی‌ترین گاهشماری است و تشخیص گذر زمان از آن راه آسانتر است برخی از گروه‌ها و کشورها بدون آموختن از یکدیگر به آن پی برده‌اند.

در شاهنامه از واژه‌های هفته و چهارشنبه بیش از ۱۲۰ بار یاد شده‌است.

ستاره شُـمَـر گفت بهرام راکه در چهارشنبه مزن کام را

از آنجایی که شاهنامه را یکی از دلایل نگهداری زبان و فرهنگ پارسی می‌دانیم، بعید است که آفریننده بهترین شاهنامه ایران، ابوالقاسم فردوسی بدون هیچ دلیلی و از روی ناآگاهی از آن استفاده کرده باشد.

در بررسی‌های انجام شده در تقویم آفتابی کعبه زرتشت به سازوکار تعبیه‌شده برای تشخیص چهار هفته شهریور ماه (آخرین ماهِ سال هخامنشی) پی برده که جزئیات آن در کتاب «بناهای تقویمی و نجومی ایران» بازآمده‌است.

متون مانوی کاربرد گسترده هفته را تأیید می‌کند. البته در کتابهای یافت شده مانوی در تورفان و نیز در موگ‌تاگ از روزنگار پنجه‌ای نیز استفاده شده‌است؛ و همین‌طور در این کتابها از روزهای یکشنبه و دوشنبه با نام مهر روز/ خور روز و ماه روز یاد شد کرده‌است و این دو، روزهای روزه‌داری مانوی دانسته شده‌اند؛ و همچنین می‌دانیم که روز دوشنبه، روز مقدس و تعطیل مانویان بوده‌است.

و آخر اینکه در متون یافت شده چینی از نام روزهای هفته نام برده شده‌است. در یک متن نجومی کهن بودایی که در سال ۷۵۹ میلادی از سانسکریت به چینی بازگردانده شده‌است؛ و یانگ چینگ فنگ در سال ۷۶۴ میلادی حاشیه‌ای بر آن بازنوشته است؛ از نام روزهای هفته در زبان چینی و معادل آنها با روزهای هفته در فارسی میانه در دو نوع آن یاد کرده‌است: یوشمبت (روز تعطیل)، دوشمبت، سه‌شمبت، چرشمبت، پنج‌شمبت، شش‌شمبت، شمبت.

در همان متن، معادل سغدی این نام‌ها بدینگونه با مبدأ یکشنبه بازآمده‌است: مهر روز، ماه روز، بهرام روز، تیر روز، اورمزد روز، ناهید روز و جیان روز (کیوان روز).

همانگونه که دیده می‌شود این نام‌ها از نام هفت اختر سیار آسمان، یعنی خورشید و ماه و پنج ستاره روان (سیاره) شناخته‌شده آن زمان برگرفته شده‌است. این نام روزهای هفته ریشه در آیین کهن ایرانی مهرپرستی یا همان میترایی دارد.

عده‌ای را گمان بر اینست که با رسوخ فرهنگ و آیین ایرانی میتراییسم در اروپا و گرویدن افراد زیاد به این آیین و محبوبیت آن در ملل اروپایی، تا حدی که اواسط قرن پنجم میلادی آیین اغلب مردم مهرپرستی بوده‌است، باعث شد تا در دین مسیحیت و اغلب فرهنگ کشورها اثر بگذارد به طوریکه ما آن را در روزهای هفته نیز می‌بینیم.


گفتنی است که علامه دهخدا افزودن شید به نام ستارگان را از مجعولات برساخته آذرکیوان، برمی‌شمارد و می‌گوید که واژه «شید» به معنای پرتو آفتاب است و نمی‌توان آن را به ستارگان نسبت داد. دهخدا واژگانی چون مهشید را از زمره این مجعولات آذرکیوان در کتاب دساتیرِ وی برمی‌شمارد و کاربرد آنها را بیش از سه قرن نمی‌داند. زیرا در ایران باستان هفته وجود نداشته‌است و گاهشماری نزد ایرانیان بر پایهٔ روزهای ماه بوده‌است. به این ترتیب که هر روز به ایزدی منسوب بوده و نامی داشته‌است. نمونه را روزِ نخستِ هر ماه، به نامِ هورمزد (هرمز)، روزِ دوم به نامِ وهومن (هومن یا بهمن)، یا روز شانزدهم به نامِ ایزدبانو آناهیتا نامیده شده بود و هر روز که نامش با نام ماه یکسان بود به نیایش و جشن مختص می‌شد. مفهومِ هفته از تمدن‌های همسایه، به ویژه، میان رودان در فرهنگ ایرانی شده و پس از اسلام صورت امروزی گرفته‌است.

نامهای امروزین فارسی[ویرایش]

واژه شنبه (به معنی استراحت و آسودن) از اصل سامی است و با سابات (Sabath) هم‌ریشه‌است؛ و سپس بصورت عبری شَبّات (به عبری: שבת) (Shabbat) و آنگاه در عربی السَّبت به فارسی وارد گردیده است و روزهای دیگر هم متأثر از عربی با ترکیب عدد و شنبه و آدینه روز با عبارت جمعه (عربی: جمع آمدن) برساخته آمده است. روز شنبه در میان اقوام سامی و عرب هفتمین روز هفته بوده و روزهای پس از آن روز اول، تا پنجم و سپس جمعه بوده است.[۱][۲]

اصل سامی سابات در زبان فارسی امروزه بصورت ساباط (سابات) به آسایشگاه‌های گذرگاه‌ها اطلاق می‌شوند. همچنین سبات در عربی بمعنی خواب و مامن استراحت می‌باشد.

نام روزهای هفته در آیین بیانی[ویرایش]

جلال = شنبه
جمال = یکشنبه
کمال = دوشنبه
فضال = سه شنبه
عدال = چهارشنبه
استجلال = پنج شنبه
استقلال یا سلطان = جمعه
در کتاب الأسماء کلشیئ - چهارشأن (باب دوم از واحد پنجم =اسم ۷۶ ام) و کتاب پنج شأن در بخش گاهشماری نقطه بیان به موضوع نام روزهای هفته اشاره شده است .
* پنج شأن

روزهای هفته در زبانهای دیگر[ویرایش]

زبان انگلیسی[ویرایش]

روزهای هفته به زبان انگلیسی :

نام روز در ایران انگلیسی انگلیسی باستان ترکیب نام روز به انگلیسی بیان
شنبه Saturn Saeternesdaeg Satur + day [۳] Saturday -
یک‌شنبه Sun Sunnandæg Sun + day [۴] Sunday -
دوشنبه Moon Mōnandæg Mon + day [۵] Monday -
سه‌شنبه Tues =[۶] Teiwaz => Mars Tiwesdæg Tues + day [۷] Tuesday تیر= Teiwaz
چهارشنبه Wednes =[۸] Wōdanaz => Mercury Wōdnesdæg Wednes + day [۹] Wednesday -
پنج‌شنبه Thurs =[۱۰] Thunor => Jupiter Þūnresdæg Thurs + day [۱۱] Thursday ثور= Thunor
جمعه/آدینه Fri =[۱۲] Frige => Venus Frīġedæġ Fri + day [۱۳] Friday ونوس = Frige

زبان فرانسوی[ویرایش]

روزهای هفته به زبان فرانسوی :

نام روز در ایران لاتین ترکیب نام روز به فرانسوی بیان
شنبه Sambati dies / Dies Saturni - [۱۴] Samedi پیوند مستقیم ندارد
یک‌شنبه Dies Dominicus / Dies Solis - [۱۵] Dimanche پیوند مستقیم ندارد: «روز پروردگار»
دوشنبه lunae dies Lun + di [۱۶] Lundi روز ماه
سه‌شنبه Martis dies Mar + di [۱۷] Mardi روز بهرام
چهارشنبه Mercurii dies Mercre + di [۱۸] Mercredi روز تیر
پنج‌شنبه Jovis dies Jeu + di [۱۹] Jeudi روز اورمز
جمعه/آدینه Veneris dies Vendre + di [۲۰] Vendredi روز ناهید

زبان ایتالیایی[ویرایش]

روزهای هفته به زبان ایتالیایی :

نام روز در ایران لاتین ترکیب نام روز به ایتالیایی بیان
شنبه Sambati dies / Dies Saturni - [۲۱] Sabato روز ساتورن (سیاره کیوان)
یک‌شنبه Dies Dominicus / Dies Solis - [۲۲] Domenica روز پروردگار (مهر یا میترا)
دوشنبه lunae dies Lune + dì [۲۳] Lunedì روز ماه
سه‌شنبه Martis dies Marte + dì [۲۴] Martedì روز بهرام
چهارشنبه Mercurii dies Mercole + dì [۲۵] Mercoledì روز تیر
پنج‌شنبه Jovis dies Giove + dì [۲۶] Giovedì روز اورمز
جمعه/آدینه Veneris dies Vener + dì [۲۷] Venerdì روز ناهید

زبان اسپانیایی[ویرایش]

روزهای هفته به زبان اسپانیایی :

نام روز در ایران لاتین ترکیب نام روز به اسپانیایی بیان
شنبه Sambati dies / Dies Saturni - [۲۸] Sábado پیوند مستقیم ندارد
یک‌شنبه Dies Dominicus / Dies Solis - [۲۹] Domingo روز پروردگار (مهر یا میترا)
دوشنبه lunae dies Lune + s [۳۰] Lunes روز ماه
سه‌شنبه Martis dies Marte + s [۳۱] Martes روز بهرام
چهارشنبه Mercurii dies Miércole + s [۳۲] Miércoles روز تیر
پنج‌شنبه Jovis dies Jueve + s [۳۳] Jueves روز اورمز
جمعه/آدینه Veneris dies Vierne + s [۳۴] Viernes روز ناهید

منابع[ویرایش]

  • مرادی غیاث آبادی، رضا. نوروزنامه، پنجاه گفتار در پژوهش‌های ایرانی، ۱۳۸۶.

پانویس[ویرایش]

^  مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Week»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامه آزاد، (نسخه ۱۳ ژوئیه ۲۰۰۶).

  1. شَنبه یک واژه عِبری است به معنی استراحت ، آسودن تبیان
  2. لغتنامه دهخدا، مدخل شنبه
  3. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Saturday&oldid=469831409
  4. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sunday&oldid=471243328
  5. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Monday&oldid=470187704
  6. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Týr&oldid=466893706
  7. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuesday&oldid=469944550
  8. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wōdanaz&oldid=461325985
  9. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wednesday&oldid=472030532
  10. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Thor&oldid=467978253
  11. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Thursday&oldid=469943024
  12. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Frijjō&oldid=471605603
  13. http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Friday&oldid=472035217
  14. http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Samedi&oldid=74487757
  15. http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Dimanche&oldid=74488297
  16. http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Lundi&oldid=74006793
  17. http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Mardi&oldid=74006654
  18. http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Mercredi&oldid=74059252
  19. http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Jeudi&oldid=74006367
  20. http://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Vendredi&oldid=74488980
  21. http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Sabato&oldid=46533285
  22. http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Domenica&oldid=46533630
  23. http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunedì&oldid=46218058
  24. http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Martedì&oldid=46217968
  25. http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Mercoledì&oldid=46253153
  26. http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Giovedì&oldid=46217786
  27. http://it.wikipedia.org/w/index.php?title=Venerdì&oldid=46533957
  28. http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Sábado&oldid=52600446
  29. http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Domingo&oldid=53095422
  30. http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Lunes&oldid=52779207
  31. http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Martes&oldid=52859114
  32. http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Miércoles&oldid=52810350
  33. http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Jueves&oldid=52778875
  34. http://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Viernes&oldid=53095966