ثعبان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو


ثعبان
Draco constellation map.png
اطلاعات رصدی
مبدا J2000      اعتدال J2000
صورت فلکی اژدها (صورت فلکی)
بعد ۱۴h ۰۴m ۲۳٫۳۴۹۸s
میل ‏ ۳۳٫۰۶۲″ ۲۲′ ‎۶۴°
قدر ظاهری (V)۳٫۶۴۵۲
مشخصات
ردهA0III
راهنمای رنگ U-B-۰٫۰۸
راهنمای رنگ B-V-۰٫۰۵
اخترسنجی
سرعت شعاعی (Rv)-۱۳٫۰ km/s
حرکت مخصوص (μ) RA: -۵۶٫۳۴ mas/yr
Dec.: ۱۷٫۲۱ mas/yr
اختلاف منظر (π)۱۰٫۷۶ mas
جزئیات
جرم۳٫۴ M
شعاع۵٫۷ R
درخشندگی۳۰۰ L
نام‌گذاری‌های دیگر
Alpha Draconis, GSC 04174-01262, 2MASS J14042335+6422331, 11 Dra, HD 123299, AG+64° ۶۶۶, PLX 3209, TYC 4174-1262-1, BD+65° 978, FK5 ۵۲۱, HIP 68756, PPM 18861, GC 19019, HR 5291, ایراس ۱۴۰۳۰+۶۴۳۶, SAO 16273
منابع
سیمباداطلاعات

ثُعبان (به انگلیسی: Thuban) یا آلفای اژدها (α Draconis، به اختصار Alpha Dra یا α Dra) یک ستاره (یا سامانهٔ ستاره‌ای) است که در صورت فلکی اژدها قرار دارد. اگرچه این ستاره در آسمان شب نیم‌کرهٔ شمالی به خاطر کم‌نور بودنش چندان راحت دیده نمی‌شود، اما در زمانی دور، ستاره‌ای بسیار مهم بود زیرا از هزارهٔ چهارم تا دوم پیش از میلاد، ستارهٔ قطبی شمالی کرهٔ زمین بود.

اگرچه در روش نامگذاری بایر این ستاره آلفا نامیده شده‌است، اما قدر ظاهری ثعبان ۳٫۶۵ است[۱] یعنی ۳٫۷ مرتبه کم‌نورتر از التانین (گاما اژدها)، پرنورترین ستارهٔ این صورت‌فلکی با قدر ظاهری ۲٫۲۴ است.[۲]

نامگذاری[ویرایش]

α Draconis (لاتینِ آلفای اژدها) اسم ستاره در روش نامگذاری بایر است.

اسم سنتی این ستاره در زبان‌های اروپایی برگرفته از کلمهٔ عربی ثعبان به معنی مار است. گاهی به آن دم اژها یا ادیب هم می‌گویند. در سال ۲۰۱۶ اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی کارگروهی برای اسم ستاره‌ها تشکیل داد که به اختصار WGSN نامیده می‌شود.[۳] وظیفه این کارگروه فهرست کردن و استاندارد کردن اسامی مناسب برای ستاره‌هاست. در نخستین اثر منتشر شده از این کارگروه در جولای ۲۰۱۶ ثعبان برای این ستاره انتخاب شد.[۴] حالا همین اسم در فهرست ستاره‌های IAU وارد شده‌است.[۵]

پدیداری[ویرایش]

ثعبان در شرایط رصدی به نسبت خوب، تقریباً راحت پیدا و دیده می‌شود. اگرچه پیدا کردن ستاره قطبی دنیای امروزی، با امتداد دو ستارهٔ انتهای صورتواره هفت اورنگ (به استعار به آن ملاقه یا شیر جوش هم می‌گویند) یعنی دبّه و مراق، روش بسیار شناخته شده‌ای است، اما کمتر گفته شده که با امتداد ستاره‌های داخلی ملاقه، می‌توان در ۱۵ درجه‌ای مغرز به ثعبان رسید. ثعبان آن قدر پرنور نیست که در مناطقی با آلودگی نوری زیاد، دیده شود.

ستاره قطبی[ویرایش]

ثعبان به دلیل حرکت تقدیمی محور چرخش زمین، در دوره‌ای برای چشم‌های بدون ابزار ستاره قطبی به نسبت دقیقی بود. این ستاره از حدود ۳۹۴۰ پیش از میلاد که جانشین خرک یکم در صورت‌فلکی گاوران شد، تا حدود ۱۷۹۰ پیش از میلاد که کاپا اژدها در شمال آن قرار گرفت، شمال آسمان را نشان می‌داد. در سال ۲۸۳۰ پیش از میلاد فاصلهٔ این ستاره تا قطب شمال آسمان کمتر از ده دقیقهٔ قوسی بود.[۶] این کمترین فاصلهٔ این ستاره با قطب شمال آسمان بود. تا ۲۰۰ سال، اختلاف این ستاره با قطب در حد یک درجه باقی ماند و حتی تا ۹۰۰ سال بعد هم با خطای کمتر از ۵ درجه، نشانه‌ای برای شمال بود. تا ۱۹۰۰ سال پیش از میلاد، وقتی ستارهٔ به مراتب پرنورتر کوکب کم‌کم به شمال نزدیک می‌شد، همچنان به عنوان ستارهٔ قطبی پذیرفته شده بود.

حدود ۴۸۰۰ سال است که ثعبان در حال دور شدن از قطب است و تا سال ۱۰ هزار میلادی همچنان دور خواهد شد. در آن زمان حدود ۴۷ درجه از قطب فاصله خواهد گرفت. بعد دوباره مسیر ظاهری خود در آسمان را به سمت قطب پی می‌گیرد تا در سال ۲۰۳۴۶ میلادی با میل ″۱۷ ′۴۳ °۸۸، کمتر از ۲ درجه با ‏‮قطب فاصله داشته باشد.

سامانه دوتایی[ویرایش]

ثعبان یک ستاره دوتایی طیفی تک خطی است. فقط ستاره اصلی در طیف آشکار می‌شود. تغییر سرعت شعاعی ستاره اصلی قابل اندازه‌گیری است و با به دست آوردن این مقدار، می‌توان همدمی با مدار غیر هم مرکزی در نظر گرفت. این همدم در هر ۵۱٫۴ روز یکبار به دور ستاره اصلی می‌چرخد. با در نظر گرفتن کم‌نورتر بودن ستاره دوم، می‌توان فرض کرد که فاصلهٔ این دو ستاره حدود ۰٫۴۶ واحد نجومی است و ستارهٔ همدم کمی سبک‌تر از ستارهٔ اصلی است.[۷]

سرشتاری[ویرایش]

رده طیفی ثعبان A0III است که شباهت آن، از نظر دما و طیف به ستارهٔ ونند یا نسر واقع را نشان می‌دهد، اما درخشندگی و جرم بیش‌تری نسبت به آن دارد.[۸] ثعبان جزو ستارگان رشته اصلی نیست و در حال حاضر همجوشی هسته‌ای هیدروژن در هسته‌اش متوقف شده‌است. این وضعیت آن را به یک ستارهٔ غول سفید تبدیل کرده‌است که ۱۲۰ بار درخشان‌تر از خورشید است. فاصلهٔ این ستاره از خورشید حدود ۳۰۰ سال نوری است.[۹]

منابع[ویرایش]

  1. “داده‌های ماهواره ابرخس سازمان فضایی اروپا برای ثعبان”. https://www.cosmos.esa.int/web/hipparcos. 
  2. «داده‌های ماهواره ابرخس سازمان فضایی اروپا برای التانین». www.cosmos.esa.int/web/hipparcos. 
  3. «گروه کاری IAU در مورد اسم ستاره‌ها». 
  4. “بولتن کارگروه نام‌گذاری ستاره‌های IAU، شماره ۱”. جولای 2016. 
  5. “فهرست اسم ستاره‌های IAU”. 
  6. مور، پاتریک. The Observer's Year: 366 Nights in the Universe. ۲۰۰۵. ۲۸۳. 
  7. Kallinger, Th. ; Iliev, I. ; Lehmann, H. ; Weiss, W. W.. The puzzling Maia candidate star α Draconis. The A-Star Puzzle, held in Poprad, Slovakia, July 8-13, 2004. Edited by J. Zverko, J. Ziznovsky, S.J. Adelman, and W.W. Weiss, IAU Symposium, No. 224. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2004. , p.848-852، ۲۰۰۴. ۸۴۸. شابک ‎۰۵۲۱۸۵۰۱۸۵. 
  8. Morgan, W. W. ; Abt, Helmut A. ; Tapscott, J. W.. Revised MK Spectral Atlas for stars earlier than the sun. Williams Bay: Yerkes Observatory, and Tucson: Kitt Peak National Observatory، ۱۹۷۸. Bibcode۱۹۷۸rmsa٫book٫٫٫٫٫M. 
  9. Murphy, Simon J. ; Paunzen, Ernst. Gaia's view of the λ Boo star puzzle. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Volume 466, Issue 1, p.546-555. 

مختصات: نقشه آسمان ۱۴h ۰۴m ۲۳٫۳۴۹۸s٬ +۶۴° ۲۲′ ۳۳٫۰۶۲″