میرزا ملکم‌خان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از میرزا ملکم خان)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
میرزا ملکم خان
Mirza Malkam Khan.jpg
دومین سفیر ایران در ایتالیا
مشغول به کار
۱۲۷۸ – ۱۲۸۷
در زمانِمظفرالدین‌شاه قاجار
پس ازنریمان قوام‌السلطنه
پیش ازمحمدابراهیم غفاری
اولین سفیر ایران در اتریش
مشغول به کار
۱۲۵۲ – ۱۲۵۷
در زمانِناصرالدین‌شاه قاجار
پیش ازنریمان‌خان قوام السلطنه
اولین سفیر ایران در بریتانیا
مشغول به کار
۱۲۵۲ – ۱۲۶۸
در زمانِناصرالدین‌شاه قاجار
پیش ازشفیع خان نایب آجودان‌باشی
اولین کنسول ایران در مصر
مشغول به کار
آبان ۱۲۴۱ – ۱۲۴۴
در زمانِناصرالدین‌شاه قاجار
پیش ازاسحاق‌خان مفخم‌الدوله
اطلاعات شخصی
زاده۱۲۴۹ (قمری)
۱۸۳۳ (میلادی)
قصبه جلفا، اصفهان
ناظم‌الدوله
درگذشته۱۳۲۶ (قمری)
۱۹۰۸ (میلادی)
رم، ایتالیا
ملیت ایران ارمنی‌تبار
حزب سیاسیمشروطه خواه
روابطمیرزا یعقوب سنگ‌تراشی
محل تحصیلمدرسه ساموئل مرادیان در پاریس
پیشهسیاستمدار
تخصصروشنفکر، روزنامه‌نگار و دیپلمات
جنبش مشروطه
Constitutional forces in Tabriz.jpg
عده‌ای از اعضای گروه فوج نجات تبریز.
سال ۱۹۰۹ میلادی.
شاهان قاجار
نام

دورهٔ پادشاهی

۱۱۷۵–۱۱۶۱
۱۲۱۳–۱۱۷۶
۱۲۲۶–۱۲۱۳
۱۲۷۵–۱۲۲۶
۱۲۸۵–۱۲۷۵
۱۲۸۸–۱۲۸۵

۱۳۰۴–۱۲۸۸

میرزا مَلْکَم خان[۱] (زاده ۱۲۱۲ خورشیدی - درگذشته ۱۲۸۷ خورشیدی) ملقب به ناظم‌الدوله، روشنفکر،[۲] روزنامه‌نگار،[۳] دیپلمات و سیاست‌مدار [۴] دوره قاجار و بنیانگذار فراموشخانه در ایران است.[۵][۶][۷]

زندگی و فعالیت‌های سیاسی[ویرایش]

ملکم خان در سال ۱۲۱۲ خورشیدی در قصبه جلفا (که اکنون از محله‌های اصفهان است) در خانواده‌ای متوسط زاده شد.[۱] پدرش میرزا یعقوب سنگ‌تراشی از ارامنه جلفای اصفهان بود که اسلام آورده بود.[۸]

ملکم خان برای تحصیل به فرانسه رفت و پس از بازگشت بارها به مأموریت‌های سیاسی به اروپا سفر کرد.

میرزا ملکم خان پیشرو اصلاحات، نوسازی و مروج ایده‌ها و نهاد‌های مدرن بود[۹] در میان رجال دوره استبداد بیش از هر کسی در آشنا کردن مردم به دستگاه تمدن جهان و منافع قانون و مزایای حکومت ملی سعی و کوشش نمود و تاثیر افکار او در روشن کردن ضمیر مردم و پیدایش مشروطیت بسیار گرانبها بود[۱۰]

او اولین کسی بود که بذر قانون را در ایران کاشت چنان که به میرزاملکم قانونی معروف گشت[۱۱]

کارنامه فعالیت‌های سیاسی وی مجموعه متضادی از ترویج افکار آزادی‌خواهانه و سوءاستفاده مالی و زدوبندهای سیاسی را شامل می‌شود. از مهم‌ترین فعالیت‌های وی می‌توان به انتشار روزنامه قانون، تأسیس اولین فراموش‌خانه در ایران[۵] و مشارکت در اجرای قرارداد رویتر با پاول یولیوس رویتر بریتانیایی، اشاره کرد.[۱۲]

در طول دوران حیاتش ناصرالدین شاه دو بار وی را به دلیل تأسیس فراموش خانه و دریافت رشوه مورد خشم قرار داد. در مورد نخست دستگیر و به عراق تبعید گردید ولی با پادرمیانی میرزا حسین‌خان مشیرالدوله (سپهسالار) مورد عفو قرار گرفت و سفیر ایران در مصر شد. پس از انتصاب میرزا حسین‌خان مشیرالدوله (سپهسالار) به سمت وزرات امورخارجه و سپس صدارت عظمی، ملکم‌خان نخست به عنوان مشاور وی و سپس به سمت سفیر ایران در انگلیس منصوب شد. در دوران سفارت در انگلستان، میزرا ملکم‌خان به دلیل دریافت چهل هزار لیره رشوه به تهران احضار شد که از آمدن امتناع کرد و این بار نیز با پادرمیانی دوستانش به مدت پنج سال دیگر سمت خود را حفظ کرد. در همین دوران وی مقدمات اعطای امتیاز رویتر را فراهم کرد و همچنین به شاه پیشنهاد داد که برای تأمین مخارج سفر سوم خود به اروپا قرارداد لاتاری را به یک شرکت انگلیسی بدهد که به دلیل مخالفت‌هایی در داخل ایران این امتیاز داده نشد و موجب آبروریزی برای شاه شد و میرزا ملکم خان نیز برای همیشه از چشم شاه افتاد.[۱۲]

پس از مرگ ناصرالدین شاه و در دوران مظفرالدین شاه، میرزا ملکم خان به عنوان سفیر به رم فرستاده شد و تا پایان عمر در سال ۱۹۰۸ میلادی در این سمت باقی‌ماند و در همان‌جا درگذشت.[۱۲][۱۳]

دوران روزنامه‌نگاری[ویرایش]

ملکم خان نخستین شماره روزنامه قانون را در اول رجب سال ۱۲۶۹ خورشیدی برابر با ۱۸۹۰ میلادی منتشر کرد. از این روزنامه امروز ۴۱ شماره به جا مانده‌است. ملکم خود می‌گفت که چهل پنجاه شماره منتشر کرده‌است.[۳][۱۴] ملکم در این روزنامه به نظام حکومتی قاجار با لحنی تند انتقاداتی وارد می‌کرد. این نظام را استبدادی می‌دانست و معتقد بود باید سیستم حکومتی تغییر کند.[۱۵] به همین دلیل انتشار این روزنامه با محدودیت‌هایی از سوی دولت وقت مواجه بود.[۱۶] بیشتر خوانندگان قانون از فارغ‌التحصیلان و محصلان دارالفنون بودند.[۱۶]

چند شماره از قانون با همکاری کسانی در کنار ملکم نوشته شده‌است از جملهٔ این کسان سید جمال‌الدین اسدآبادی است.[۱۷] روزنامه قانون با وجود مخالفت حکومت به دست خوانندگان می‌رسید. برای برخی به صورت مستقیم و به نشانی خودشان ارسال می‌شد و برای پیروان ملکم و افراد فراموش‌خانه به صورت محرمانه فرستاده می‌شد.[۱۸]

انتشار قانون هشت سال طول کشید و انتشار این روزنامه نشانگر چهره روشنفکری آزادی‌خواه و هوادار حکومت قانون وی است.[۱۹]

نثر فارسی[ویرایش]

ملکم در گزینش واژگان و یکپارچگی عبارات و درستی سخن دقت بسیار می‌کرد و به این ترتیب نثرش در عین سادگی و روانی از فصاحت و بلاغت و حسن انشا بی‌بهره نبود.[۲۰] در نثر ملکم و پس از او جملات بسیار کوتاه‌تر شده‌اند. فاصله میان فعل و فاعل بسیار کم شده‌است. از جملات متعدد وابسته و معترضه و تلمیحات به آیات و احادیث در نثر ملکم خبری نیست. سجع و صنایع صوری نیز در نثر او دیده نمی‌شود؛ و جالب‌تر از همه این که نثر ملکم یک‌نفره نیست و داستان‌گوست. او سخنش را از زبان راوی متکلم وحده بیان نمی‌کند بلکه مخاطبش را در گفتگوهایی برساخته به چالش می‌کشد. او مستقیماً به وضع نثر فارسی حمله می‌کند و حسن انشا را در «سهولت فهم مطالب» عنوان می‌کند. روشن‌ترین نقد او در فرقه کج‌بینان آمده‌است.[۲۱]

رفیقم مرا برد میان چند فرقه غریبه که همه از طایفه کج‌بینان بودند.

… جمعی معتقد بر این بودند که زبان نه برای ادای مطلب است بلکه برای ترتیب سجع و به جهت تضییع وقت اختراع شده‌است. در منشآت ایشا هرجا که لفظ «واصل» بود حکما کلمه «حاصل» از عقبش می‌رسید. … «مزاج» ها همه «وهاج» بود. … «دروغ» لامحاله بی «فروغ» نبود و «خدمت» بدون «رفعت» صورت نمی‌بست. هرکس جاهش «عالی» بود ممکن نبود جایگاهش «متعالی» نباشد. آن‌ها که «رفیع» بودند «منیع» را به دُم خود بسته از دنبال می‌کشیدند. حتی در وقت وبایی می‌نوشتند «رقیمه کریمه در احسن ازمنه واصل شد.» هیچ‌کس نمی‌پرسید که ای بی‌انصاف یاوه‌گو احسن ازمنه که وقت وبایی باشد اکرهش کی خواهد بود؟ … کتاب‌ها نوشته بودند که وقتی کسی ده دفعه می‌خواند باز مثل دفعه اول در درک معنی متحیر بود. چشم به هر ورقی که می‌افتاد یوسف در چاه زنخدان گم می‌شد و… مار بود که به رخسار معشوق چنبر می‌گشت.

… «دوشیزه کلام» چه معنی دارد؟ چرا مطلب را طوری ادا نمی‌کنید که هم شما از گفتار خود چیزی بفهمید و هم بر علم مستمع نکته‌ای بیفزاید؟ هر کودنی که در لغت اندکی تتبع داشته باشد می‌تواند کلام را چنان مغلق و مبهم بگوید که هیچ ذهنی بر تفهم آن قادر نباشد و لیکن حسن انشا در صفای تخیلات و سهولت فهم مطالب است نه در ازدیاد تعسر عبارات.

[۲۲]

اندیشه[ویرایش]

پس از تأسیس دارالفنون ملکم به عنوان معلم حساب و هندسه در آن به تدریس پرداخت.[۲۳] در همین دوران وی با همراهی تعدادی از محصلین فراموش‌خانه را در جهت اهداف اصلاح‌طلبانه به شیوه اروپایی بنیان گذاشت. وی معتقد بود که راه پیشرفت ایران پذیرش نظام حکومتی غرب است.[۲۴]

آثار[ویرایش]

آثار به اشتباه نسبت‌داده به ملکم:

  • رساله غیبیه (هاشم ربیع‌زاده در اوایل مشروطه به اشتباه این اثر را به نام ملکم چاپ کرد[۲۵])

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • محیط طباطبایی، محمد، مجموعه آثار میرزا ملکم‌خان (تدوین و تنظیم)، تهران ۱۳۲۷
  • Walker، Christopher J. (۱۹۹۰). Armenia:The Survival of a Nation. ص. ۳۱-۴۳۰.

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ (ملکم نامی توراتی است. در کتاب اول پادشاهان باب یازدهم آیه پنجم نوشته شده‌است: پس سلیمان در عقب عشتورت خدای صیدونیان و در عقیب ملکوم رجس عمونیان رفت. ملکم نام خود را با کاف مضموم می‌نوشت. ر.ک. زندگی و اندیشه میرزا ملکم خان ناظم‌الدوله نوشته حجت‌الله اصیل، صفحه ۱۲)
  2. «کتاب‌های صد سال اخیر ایران؛ محمدعلی فروغی اولین راوی حکمت اروپایی برای ایرانیان». BBC فارسی.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «دخالت دین در حکومت و ولایت فقیه: آنتی تز انقلاب مشروطیت». رادیو فردا.
  4. «میرزا ملکم‌خان سیاستمدار هزار چهره». دنیای اقتصاد.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ فراموشخامه و فراماسونری در ایران٫اسماعیل رائین ٫ ۱۳۵۷ ٫ امیرکبیر ٫ جلد دوم٫صفحه ۴۹۴ الی ۵۰۵
  6. «سازمان فراماسونری و نهضت مشروطیت». روزنامه رسالت.
  7. «میرزا ملکم خان». BBC فارسی.
  8. «میرزا ملکم خان و جریان شبه روشنفکری ایران». مشرق نیوز.
  9. «Mirza Malkam Khan Facts». biography.yourdictionary.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۲۵.
  10. تاریخ انقلاب مشروطیت ایران مهدی ملک زاده جلد اول صفحه 180.
  11. تاریخ بیداری ایرانیان ناظم‌الاسلام کرمانی جلد اول صفحه 149.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ (ابراهیم صادقی نیا، فراماسونری و جمعیت‌های سری در ایران، صفحه ۲۴ و ۲۵)
  13. (فراماسونری در ویکی‌پدیای انگلیسی)
  14. (روزنامه قانون، به کوشش هما ناطق، مقدمه، صفحه ۴ تا ۵)
  15. (روزنامه قانون، انتشارات کویر، چاپ اول، تهران ۱۳۶۹)
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ (چالش‌های عصر مدرن در دوران قاجار، نوشته محمدعلی اکبری، صفحه ۹۷)
  17. (روزنامه قانون، مقدمه، صفحه ۶ تا ۷)
  18. (میرزا ملکم خان نوشته اسماعیل رائین، صفحه ۱۱۳)
  19. (زندگی و اندیشه میرزا ملکم خان ناظم‌الدوله، صفحه ۴۶)
  20. از صبا تا نیما، جلد نخست، یحیی آرین پور، ص ۳۲۰
  21. «جایگاه میرزا ملکم‌خان در دگردیسی نثر فارسی». مسعود بُربُر، روزنامه شرق، ۱۴ مرداد ۱۳۹۱.
  22. «چه کتاب‌هایی در صد سال اخیر در تحول فکری ایرانیان مؤثر بوده؟». BBC فارسی.
  23. (مرآت البلدان، نوشته محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، صفحه ۱۰۸۵)
  24. (چالش‌های عصر مدرن در دوران قاجار، صفحه ۹۲)
  25. آجودانی، ماشاءالله، «مشروطهٔ ایران»، نشر اختران، چاپ هشتم، ۱۳۸۶، ص ۲۸۷